"YASHIL" ENERGETIKANI RIVOJLANTIRISH TOZA EKOLOGIYANI TA'MINLASHDA MUHIM OMILDIR

501 “YASHIL” ENERGETIKANI RIVOJLANTIRISH TOZA EKOLOGIYANI TA’MINLASHDA MUHIM OMILDIR Xidiraliyev K.E., Salimova M.O‘. GulDU “Ekologiya va geografiya” kafedrasi DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17401405 Annotatsiya: Ushbu maqolada “Yashil” energetikani rivojlantirish toza ekologiyani ta’minlashda muhim omil ekanligi o‘rganilgan. Jumladan, 2019 yilda O‘zbekistonni “Yashil iqtisodiyot” ga o‘tish strategiyasi” asoslari yoritilgan. Shu bilan birga bugungi kunda O‘zbekistonda “Yashil iqtisodiyot” holati va rivojlanish istiqbollari ilmiy asosda berilgan. Tayanch so‘zlar: Energiya, “Yashil energiya”, ekologiya, tabiatni muhofaza qilish, tiklanuvchi energiya, resurs, strategiya, dastur. Abstract: This article examines the importance of developing "green" energy as a factor in ensuring a clean environment. In particular, it outlines the basics of the "Strategy for Uzbekistan's Transition to a "Green Economy" in 2019." At the same time, the current state and development prospects of the "Green Economy" in Uzbekistan are given on a scientific basis. Keywords: Energy, "Green energy", ecology, nature protection, renewable energy, resource, strategy, program. Bugungi kunda qayta tiklanadigan energiya manbalari mavzusi nafaqat mutaxassislarni, balki oddiy odamlarni ham qiziqtirmoqda. Kechayotgan tub o‘zgarishlar negizida, bu haqda ko‘p gapirilmoqda va ekologlar iqlim inqirozini to‘xtatish uchun davlat rahbarlarini imkon qadar tezroq yashil texnologiyalarga o‘tishga chaqirmoqda. Koʻpgina davlatlar, jumladan, Yevropa Ittifoqi ham oʻzlarining Yashil kelishuv dasturlarini amalga oshirishga kirishdilar, bu yerda qayta tiklanadigan energiya manbalari muhim rol oʻynaydi. Qayta tiklanadigan energiya manbalari mavzusi turli doiralarda ko‘plab bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda: “Agar bunday energiya sayyoramizga zarar keltirmasa, nega biz hali ham ko‘mir, neft va gazdan foydalanamiz?”. Shu kunlarda-muqobil energiya dunyoda tobora ommalashib bormoqda. Daniya, Germaniya, Portugaliya, Ispaniya, Xitoy, Keniya, Islandiya “yashil” energetikani rivojlantirish bo‘yicha yetakchi davlatlar hioblanadi. 2024 yilga kelib bu davlatlarda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish asosida, energiya ta’minotini 35 foizgacha oshirishni kutishgan. Biroq, Xitoyda COVID-19 virusi epidemiyasining avj olishi sanoatning rivojlanishini sezilarli darajada sekinlashtirdi. Haqiqatdan ham bugungi kunda hayotimizga “Yashil iqtisodiyot”, Ekologik iqtisod, “Yashil energiya” tushunchalari kirib keldi va o‘ziga xos rol o‘ynamoqda. Bu tushunchalarni mazmun, mohiyatiga e’tibor bersak. Yashil iqtisodiyot-ekologik xavflarni va ekologik tanqislikni kamaytirishga qaratilgan va atrof-muhitni 502 buzmasdan barqaror rivojlanishni maqsad qilgan iqtisodiyot. U ekologik iqtisodiyot bilan chambarchas bogʻliq, lekin asosan siyosiy termin sifatida foydalaniladi. UNEP ni 2011-yilgi Yashil Iqtisodiyot hisobotida taʼkidlanishicha, „iqtisodiyot yashil boʻlishi uchun nafaqat samarali, balki adolatli boʻlishi ham kerak. Adolatlilik global va mamlakat darajasidagi tenglik oʻlchovlarini tan olishni, xususan, kam uglerodli, resurslarni tejaydigan va ijtimoiy jihatdan qamrab oluvchi iqtisodiyotga adolatli oʻtishni taʼminlashni nazarda tutadi“. Yashil stiker va ekologik belgi amaliyoti isteʼmolchilar oldida atrof-muhitga doʻstona munosabat va barqaror rivojlanish koʻrsatkichlari sifatida paydo boʻldi. Koʻpgina sanoat tarmoqlari globallashayotgan iqtisodiyotda yashillashtirish amaliyotini targʻib qilish usuli sifatida ushbu standartlarni qabul qila boshlaydi. Barqarorlik standartlari sifatida ham tanilgan bu standartlar sotib olingan mahsulotlar atrof-muhitga va ularni ishlab chiqaruvchi odamlarga zarar yetkazmasligini kafolatlaydigan maxsus qoidalardir. Ushbu standartlar soni yaqinda oʻsib bordi va endi ular yangi, yanada yashil iqtisodiyotni qurishda yordam berishi mumkin. Ular oʻrmon xoʻjaligi, qishloq xoʻjaligi, togʻ-kon sanoati yoki baliqchilik kabi iqtisodiy sohalarga eʼtibor qaratadi. Ma’lumki 2019 yilda O‘zbekiston “Yashil iqtisodiyot” ga o‘tish strategiyasi” ni qabul qildi. Yaqin o‘n yilda mamlakatda uglerod sarfini keskin kamaytirish, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida ekologik toza va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish, qayta tiklanuvchi, samarali energiya manbalaridan keng foydalanish ko‘zda tutilgan. O‘zbekiston Prezidentining «2019-2030 yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining «yashil» iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida» gi qarori (2019 yil 4 oktyabr, PQ-4477-son) va Prezidentning «2023 yilda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi qarori (16.02.2023 yil. PQ57-son) va Vazirlar Mahkamasining «Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida energiya ta’minotini tashkil etish sohasini tartibga solish va rivojlantirish to‘g‘risida» gi qarori (08.01.2024 yil. 13-son) asosida Respublikamizda Yashil energiyaga e’tibor kuchayib bormoqda [1]. Yuqorida aytib o‘tilganidek, yashil iqtisodiyot ekologik iqtisodiyot bilan chambarchas bog‘liq. Ekologik iqtisod-inson xoʻjaligi va tabiiy ekotizimlarning oʻzaro bogʻliqligi va birgalikda evolyutsiyasidir. U energiya va resurslarni tejash, atrof-muhit ifloslanishini kamaytirish, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish va iste'molchilikni engish uchun iqtisodiy mexanizmlarga tayangan holda inson va tabiat o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solish masalalarini qamrab oladi. Ekologik iqtisod ikki sohaga ega: 503 -Atrof-muhit iqtisodiyoti. Tabiat, jamiyat va uning iqtisodiyoti o'rtasidagi munosabatlarni o'rganadi. Uning majburiyatiga iqtisodiy faoliyat natijasida atrofmuhitning ifloslanishi bilan bevosita bog'liq bo'lgan aniq iqtisodiy masalalar kiradi. -Tabiiy resurslar iqtisodiyoti. Tabiiy resurslardan maqbul foydalanish masalalari bo'yicha tadqiqotlar bilan shug'ullanadi. Bu, masalan, muqobil energiya va suv iste'molini o'z ichiga olishi mumkin. Ekologik iqtisodiyotning asosiy tamoyillari: -tabiiy resurslardan foydalanish qiymatidan past bo'lishi kerak bo'lgan muqobil xarajatlar tamoyili; -tashqi xarajatlarni ichkilashtirish tamoyili, unga ko'ra keltirilgan zarar xarajatlarni atrof-muhitni ifloslantiruvchilar to'lashlari kerak, ya'ni ular keltirgan zararni qoplashlari kerak; -mavjud va foydalanish mumkin bo'lgan eng yaxshi texnologiyalardan foydalanishni nazarda tutuvchi tamoyil; -barqaror rivojlanishni ta'minlash tamoyili; -ekologik toza biznesni tashkil etish tamoyili; -ekologik turmush tarzini tasdiqlash zarurligi tamoyili; -davriylik tamoyili [2]. O‘z navbatida yashil energiyaga to‘xtalib o‘tsak. Yashil energiya-qayta tiklanadigan manbalardan elektr energiyasi va boshqa turdagi energiya ishlab chiqarish, ular ekspluatatsiya (foydalanish) jarayonida tugamaydi va atrof-muhitga jiddiy zarar etkazmaydi. Yashil energiyaning asosiy turlari quyidagilar: -Quyosh energiyasi. Quyosh panellarining ishlash printsipi (tamoyili) quyosh nuri energiyasini elektr energiyasiga aylantirishga asoslangan; -Shamol energiyasi. Shamol generatorlarining ishlash tamoyili kinetik shamol energiyasini elektr energiyasiga aylantirishga asoslangan; -Gidroenergetika. GES larning ishlash tamoyili suvning potentsial energiyasini elektr energiyasiga aylantirishga asoslangan; -Geotermal energiya. Bu yerda yerning ichki qismidagi issiqlik energiyasi elektr energiyasi ishlab chiqarishga sarflanadi; -Bioenergiya. Qattiq, suyuq va gazsimon biomassadan issiqlik, elektr energiyasi va yoqilg'i ishlab chiqarilishi mumkin; -To'lqinlar va past suv oqimlarining energiyasi. To'lqinlar va past suv oqimlari generatorning aylanishiga olib keladi, bu elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun javobgardir [3]. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, har qanday yangilik, jamiyat hayot tarziga tadbiq etilayotgan ishlab chiqarish, insoniyat taraqqiyotining qaysi bosqichida 504 bo‘lishidan qat’iy nazar o‘ziga xos afzalliklarga va kamchiliklarga ega bo‘ladi. Jumladan “yashil” energiya ham. Yashil energiyaning afzalliklari: -atrof-muhitni ifloslantirmaydi va iqlim o'zgarishiga olib kelmaydi; -qayta tiklanadigan manbalar, ya'ni tuganmas va siyosiy-iqtisodiy omillarga bog'liq bo'lmagan; -iqtisodiy jihatdan foydali, chunki qayta tiklanadigan manbalardan elektr energiyasi ishlab chiqarishda qimmat yoqilg'i resurslarini sotib olish va import qilishning hojati yo'q. Yashil energiyaning kamchiliklari: -ob-havo sharoitiga bog'liqlik: quyoshsiz (quyosh energiyasi uchun) yoki shamolsiz (shamol energiyasi uchun) energiya ishlab chiqarishning mumkin emasligi; -tegishli uskunani o'rnatish uchun yuqori ishga tushirish xarajatlari; -qayta tiklanadigan energiyaning ayrim turlari (masalan, gidroenergetika) daryolar, ko'llar va boshqa suv havzalarining ekotizimlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Asrlar davomida qayta tiklanadigan energiya Yer aholisi uchun yagona energiya manbai bo'lib kelgan. Ammo tarixni ko'rsatishicha energiya manbalari faqat sanoat inqilobi davrida, tsivilizatsiya rivojlanishining ma'lum bir bosqichida yanada foydaliroq bo'lib chiqdi. Biroq, o'sha paytda hech kim ko'mir, neft va keyin gaz sayyoramiz iqlimiga tom ma'noda yuz yil ichida tuzatib bo'lmaydigan zarar etkazishini tasavvur qilmagan. Shunday qilib, tarixni ko'rsatishicha yoqilg'ilar vaqtli bomba bo'lib chiqdi va ko'p asrlik qayta tiklanadigan energiya manbalari, ko'p yillar davomida inson talabidan chetga tushib qoldi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida energiya ta’minotini tashkil etish sohasini tartibga solish va rivojlantirish to‘g‘risida. Toshkent sh., 2024-yil 8-yanvar, 13-son. 2. Vaxabov A.V. Sh.X.Xajibakiyev va boshqalar. Yashil iqtisodiyot: Darslik./.-Toshkent.: “Universitet”, 2020.-262 b. 3. Иминов Т.К., Вахабов А.В., Тешабоев Т.З., Бутабоев М.Т. “Зелёная экономика” как основа устойчивого развития. Монография.-Т.: “Aloqachi”, 2019. - 480 с.