AMU-BUXORO MASHINA KANALI, NASOS STANSIYASIYALARIDA ENERGIYA TEJAMKOR VA RESURS TEJAMKOR REJIMIDA ISHLASHINI TA'MINLASH VA TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 136 DOI: https://10.5281/zenodo.17401717 AMU-BUXORO MASHINA KANALI, NASOS STANSIYASIYALARIDA ENERGIYA TEJAMKOR VA RESURS TEJAMKOR REJIMIDA ISHLASHINI TA’MINLASH VA TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISH Ernazarov Alisher Qoryog‘dievich Usmonov Sarvar Anvarovich Irrigatsiya va suv muammolari ilmiy tadqiqot instituti (ISMITI) Tayanch doktoranti ANNOTATSIYA Ushbu maqolada nasos stansiyalarining energiya va resurs tejamkor rejimlarda ishlashini ta’minlash hamda texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash orqali energiya iste’molini kamaytirish, uskunalarning xizmat muddatini uzaytirish va inson omiliga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirish imkoniyati tahlil qilinadi. KIRISH Suv ta’minoti, irrigatsiya tizimlari va sanoat ishlab chiqarish tarmoqlarida nasos stansiyalarining roli beqiyosdir. Ushbu tizimlarning samarali ishlashi ko‘plab texnik va iqtisodiy omillarga bog‘liq. So‘nggi yillarda energiya resurslariga bo‘lgan talabning ortishi, atrof-muhit muhofazasi va ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish ehtiyoji nasos stansiyalarida energiya tejamkor va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etishni talab qilmoqda. Bugungi kunda ishlab chiqarishda,texnologik jarayonlar va shu bilan birgalikda suv xo‘jaligi sohasida ham, nasos stansiyalarni an’anaviy energiya ta’minoti o‘rniga muqobil energiya manbalaridan foydalanish masalasi ilgari surilgan. Nasos stansiyasini uzluksiz elektr energiya bilan ta’minlash uchun zarur bo‘lgan kerakli quvvatdagi quyosh panellari,avtomatika jihozlari,zamonaviy nazorat o‘lchov asboblari bilan ta’minlash ishlari olib borilmoqda.Hozirgi kunda nasos stansiyada elektr energiyasining uzluksiz ishlashini ta’minlashda elektr o‘lchov asboblari va aloqa linyalarini uzlikksiz ishlashini ta’minlashda quyosh energiyasidan foydalanish yo‘lga qoyilgan. Nasos stansiyalarining boshqarish va himoya tizimlarini ta’minlaydigan liniyalarda kuchlanish nazorati bilan bog‘liq muamolar kelib chiqishi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 137 oldi olingan.Hozirgi kunda nasos stansiyalarini zamonaviy agregatlarga almashtirish va raqamlashtirish daturi orqali masofadan boshqarish tizimlarini joriy qilish va yangi turdagi avtomatik tizimlardan foydalanish va himoya vositalarining ishonchli darajada ishlashini ta’minlashda keng ko‘lamdagi ishlar olib borilmoqda. Nasos stansiyalarda energiya va resurs tejamkorlik: Energiyani tejamli ishlatish nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki ekologik xavfsizlikni ham ta’minlaydi. Bunda quyidagi usullar samarali hisoblanadi. Energiya samarador nasoslarni tanlash – zamonaviy nasoslar eski modellarga nisbatan kam quvvat sarflaydi va yuqori koeffitsiyentda ishlaydi. Invertorlar (frekans o‘zgartirgichlar) qo‘llash – nasos dvigatelining aylanish tezligini real ehtiyojga moslab boshqarish imkonini beradi, bu esa ortiqcha energiya sarfini oldini oladi. Optimal ish rejimlarini aniqlash – tizimdagi bosim, oqim va ehtiyojga qarab avtomatik tartibga solish orqali nasoslar faqat kerakli vaqtda va kerakli quvvatda ishlaydi. Qayta ishlatiladigan suv aylanish tizimlari – ayniqsa sanoatda foydali bo‘lib, resurs tejamkorlikni ta’minlaydi. Avtomatlashtirishning afzalliklari. Nasos stansiyalarida avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini joriy etish quyidagi ustunliklarni beradi: Uzoqdan monitoring va boshqaruv – operator markazdan turib tizim holatini nazorat qiladi, bu esa ishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Sensorlar va dasturiy algoritmlar orqali tahlil – suv sathlari, bosim, harorat va boshqa parametrlar avtomatik tarzda o‘lchanadi va kerakli choralar ko‘riladi. Favqulodda holatlarni oldindan aniqlash va ogohlantirish – nosozlik yoki avariya holatlari avtomatik ravishda aniqlanadi va tizim xavfsiz rejimga o‘tadi. Ma’lumotlarni arxivlash va tahlil qilish – tizimning uzoq muddatli ishlash statistikasi asosida optimallashtirish imkoniyati yaratiladi. Texnologik yechimlar. Bugungi kunda quyidagi texnologiyalar nasos stansiyalarida keng qo‘llanilmoqda: SCADA tizimlari (Supervisory Control and Data Acquisition) – bu markazlashgan boshqaruv tizimi bo‘lib, real vaqt rejimida monitoring, boshqaruv va ma’lumotlar to‘plashni amalga oshiradi. PLC (Programmable Logic Controller) – dasturlashtiriladigan boshqaruv modullari orqali tizim parametrlarini avtomatik tartibga solish imkonini beradi. IoT qurilmalari (Internet of Things) – nasos, quvurlar va boshqa elementlarning tarmoq orqali o‘zaro aloqada bo‘lishini ta’minlaydi. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 138 XULOSA Nasos stansiyalarining energiya va resurs tejamkorligini oshirish hamda avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish – zamonaviy texnologik rivojlanish talabidir. Bu nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki tizimlarning ishonchliligini, ekologik xavfsizligini va xizmat ko‘rsatish qulayligini ham ta’minlaydi. Shu boisdan ham, kelajakda barcha yirik nasos stansiyalarida energiya tejovchi va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarining joriy etilishi nasos stansiyalarda keng qo‘llanilmoqda.Bu borada Amu-Buxoro 2 nasos stansiyasi misolida ko‘rishimiz mumkin. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | SPECIAL ISSUE 12 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 139 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. GOST va ISO standartlari – energiya samaradorligi bo‘yicha me’yorlar. 2. “Nasos uskunalari” darsligi, O‘zbekiston texnika universiteti. 3. Xalqaro ilmiy jurnallar: Energy Efficiency in Water Pumping Systems, Automation in Industrial Control Systems.