LIBOS DIZAYNIDA KIGIZ KASHTALARINING AHAMIYATI, TURLARI VA UNDAGI TUTGAN O'RNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 171 LIBOS DIZAYNIDA KIGIZ KASHTALARINING AHAMIYATI, TURLARI VA UNDAGI TUTGAN O‘RNI Marasulova Izzat Muxamatsultanovna1, Zarifova Nigina O‘tkir qizi2 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti dotsenti, 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17403194 Annotatsiya. Mazkur maqolada libos dizayni san’atida kigiz kashtalarining estetik, ramziy va amaliy ahamiyati ilmiy tahlil qilinadi. Kigiz kashtachilik san’ati o‘zining tarixiy ildizlari, naqsh kompozitsiyalari hamda ramziy belgilar tizimi orqali xalqning madaniy merosi va badiiy didini aks ettiradi. Tadqiqot davomida kigiz kashtalarining turlari, libos dizaynida qo‘llanilish xususiyatlari hamda ularning zamonaviy modadagi transformatsiyasi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, milliy qadriyatlarni saqlash va rivojlantirishda kigiz kashtalarining roli tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: kigiz, kashta, libos dizayni, naqsh, estetik meros, milliy qadriyat, an’anaviy san’at. Аннотация: В данной статье представлен научный анализ эстетического, символического и практического значения войлочной вышивки в искусстве дизайна одежды. Искусство войлочной вышивки через свои исторические корни, орнаментальные композиции и систему символических знаков отражает культурное наследие и художественный вкус народа. В ходе исследования рассматриваются виды войлочной вышивки, особенности её применения в дизайне одежды, а также её трансформация в современной моде. Также анализируется роль войлочной вышивки в сохранении и развитии национальных ценностей. Ключевые слова: войлок, вышивка, дизайн одежды, орнамент, эстетическое наследие, национальная ценность, традиционное искусство. Abstract: This article provides a scientific analysis of the aesthetic, symbolic, and practical significance of felt embroidery in the art of clothing design. The art of felt embroidery, through its historical roots, ornamental compositions, and system of symbolic signs, reflects the nation's cultural heritage and artistic taste. The research examines the types of felt embroidery, the specifics of its application in clothing design, and its transformation in modern fashion. Additionally, the role of felt embroidery in the preservation and development of national values is analyzed. Keywords: felt, embroidery, clothing design, ornament, aesthetic heritage, national value, traditional art. O‘zbekiston xalq amaliy san’ati, xususan kashtachilik san’ati, milliy madaniyatimizning eng qadimiy va rivojlangan tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Kashtachilik san’ati nafaqat bezak vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi, ramziy qarashlari va ijtimoiy-ma’naviy qadriyatlarining ifodachisi sifatida ham muhimdir. Ayniqsa, Surxandaryo va Qashqadaryo viloyatlarida bu hunarmandchilik yaxshi rivojlangan. Bu hududlarda yaratilgan kigiz buyumlari o‘zining naqshlari, ranglari va texnikasi bilan ajralib turadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 172 Shu jumladan, kigiz asosidagi kashtachilik san’ati qadimdan turkiy xalqlar madaniyatida keng tarqalib, amaliy hayotda, liboslarda, uy-ro‘zg‘or buyumlarida va marosimiy an’analarida qo‘llanib kelgan. Bugungi globallashuv jarayonida milliy libos dizaynida kigiz kashtalaridan foydalanish nafaqat estetik talablarga javob beradi, balki milliy o‘zlikni asrash, madaniy merosni davom ettirish hamda uni zamonaviy san’at bilan uyg‘unlashtirish imkonini yaratadi. Kigiz kashtalarining tarixiy genezisi va madaniy ahamiyati: Kigiz qadimiy turkiy xalqlarning ijtimoiy-maishiy turmushida keng qo‘llanilgan material bo‘lib, uning asosiy xususiyatlari — chidamliligi, issiqlikni ushlashi va ekologik tozaligi bilan ajralib turadi. Kigiz asosida yaratilgan kashtalar turli naqsh va ramzlar orqali xalqning dunyoqarashi, kosmogonik qarashlari, diniy e’tiqodlari va badiiy didini ifodalagan. Shu sababli kigiz kashtalari nafaqat amaliy san’at mahsuli, balki xalqning ma’naviy boyligining ko‘zgusi sifatida qaraladi. Kigiz kashtalari bu - kigiz (qo‘y yoki boshqa hayvonlarning junidan tayyorlangan zich mato) ustiga turli xil usullar bilan naqshlar tikish orqali yaratiladigan dekorativ - amaliy san’at turi. Bu hunarmandchilik turi o‘zbeklar orasida ham qadimdan keng tarqalgan. Kigiz kashtalarining xususiyatlari: Material: Asosiy material - bu tabbiy jun tolalaridan presslash yo‘li bilan tayyorlangan kigizdir. Kigizning zichligi va sifati kashtaning mustahkamligi va chidamliligini ta’minlaydi. Tikish usullari: Kigizga naqsh tikish uchun turli xil usullar qo‘llaniladi. Bularga zanjirli chok, tamg‘a chok, bosma chok va boshqa dekorativ choklar kiradi. Ba’zan, kashtalar kigizning o‘zidan applikatsiya usulida ham yaratilishi mumkin. Ranglar: Kashtalarda ishlatiladigan iplar, odatda, tabiiy bo‘yoqlar bilan bo‘yalgan. Shuning uchun ranglar yorqin va jozibali bo‘ladi. Hozirgi kunda sintetik bo‘yoqlar ham ishlatilishi mumkin. Funksiyalari: Kigiz kashtalari nafaqat uy-ro‘zg‘or buyumlarini (devorga osiladigan panolar, joynamozlar, sandiq qopqoqlari, o‘tov jihozlari) bezash uchun, balki amaliy maqsadlarda ham (kiyim-kechak, poyabzal elementlari) ishlatilgan. Kigiz kashtalarining turlari va ularning semantik talqini: Kigiz kashtalari naqsh kompozitsiyasiga ko‘ra quyidagi asosiy guruhlarga bo‘linadi: Geometrik naqshlar – chiziq, romb, doira va yulduz shaklidagi naqshlar bo‘lib, ular tartib, barqarorlik va kosmos timsoli sifatida talqin etilgan. O‘simliksimon naqshlar – gul, barg, novda tasvirlari hayotiylik, serhosillik va tabiat uyg‘unligini bildirgan. Zoomorf naqshlar – ot, qo‘y, qush kabi hayvon obrazlari kuch, himoya va baraka timsoli bo‘lib xizmat qilgan. Kosmogonik va ramziy naqshlar – quyosh, oy, yulduz belgilarida ifodalangan bo‘lib, ular diniy-falsafiy qarashlarni o‘zida mujassamlashtirgan. Libos dizaynida kigiz kashtalarining tutgan o‘rni. Kigiz kashtalari libos dizaynida bir nechta funksional va estetik vazifalarni bajaradi: Dekorativ vazifa – libosning umumiy ko‘rinishini boyitib, milliylik ruhini ta’minlaydi. Identifikatsion vazifa – naqshlar orqali ma’lum hudud, ijtimoiy mavqe yoki oilaviy qadriyatlarni ifodalash imkonini beradi. Ramziy-falsafiy vazifa – libos kiyuvchining dunyoqarashi va an’anaviy qarashlarini badiiy shaklda namoyon etadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 173 Amaliy vazifa – kigiz materiali issiqlikni saqlash, uzoq muddat xizmat qilish va ekologik xavfsizlik kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Zamonaviy dizaynda qo‘llanilish yo‘nalishlari Zamonaviy modada kigiz kashtalari yangi talqinlarda qo‘llanilib, xalqaro moda maydonlarida milliylik ramzi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Dizaynerlar ularni: milliy liboslar kolleksiyalarida, sahna kostyumlarida, zamonaviy aksessuarlar (sumka, kamar, poyabzal)da, interyer dizaynida muvaffaqiyatli qo‘llamoqdalar. Bunday yondashuv milliy san’atni modernizatsiya qilish, uni jahon madaniyatiga integratsiya qilishga xizmat qilmoqda. Yuqorida keltirilgan tahlillardan ko‘rinadiki, kigiz kashtalari libos dizaynida nafaqat estetik-bezak vazifasini, balki xalqning tarixiy-madaniy merosini, ramziy qarashlarini ham o‘zida mujassamlashtiradi. Ularning turlari, naqsh kompozitsiyasi va semantik mazmuni libos dizaynini milliy ruhda boyitibgina qolmay, balki zamonaviy moda san’atida o‘ziga xos milliy brend sifatida xizmat qilmoqda. Shu bois kigiz kashtalarini chuqur tadqiq etish, ularni amaliy dizayn jarayonlariga keng tatbiq qilish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimova, M. (2020). O‘zbek amaliy san’ati va dizayn asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy nashriyoti. 2. Yo‘ldosheva, Z. (2019). Kashtachilik san’ati tarixi va rivoji. Samarqand: SamDU nashriyoti. 3. Rashidova, D. (2021). “Kigiz buyumlar va ularning xalq madaniyatidagi o‘rni.” Madaniyat va san’at jurnali, №3. 4. Nurmatova, L. (2022). Milliy libos dizaynida an’anaviy bezaklarning qo‘llanilishi. Toshkent: TDPU ilmiy nashri. 5. O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi. (2023). Xalq amaliy san’ati materiallari to‘plami. Toshkent.