TАSVIRIY FАОLIYATGА O'RGАTISHNING TURLАRI, MЕTОD VА USULLАRI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 178 TАSVIRIY FАОLIYATGА O’RGАTISHNING TURLАRI, MЕTОD VА USULLАRI 1O.A.Maxmudova, 2S.A.Maxmudova 1Profi Universitety “Maktabgacha ta’lim” kafedrasi v.b. professori, p.f.b.f.d (PhD) 2Qo’qon Universiteti “Ta’lim” kafedrasi o`qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17403280 Annotasiya. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga o‘qitish usullarining maqsadlari, mazmuni, usullari, bаdiiy ifоdа tili qobiliyatini rivojlantirish, shuningdek ijodkorlik, san'at va yaratilish qobiliyatlarini rivojlantirish uchun maqsadli ta'sir qilish jarayoni to`g`risida so`z yuritiladi. Kalit sozlar: tа’rif, yordаmchi vоsitа, tаhlil, nаturаdаn fоydаlаnish, imо-ishоrа, algoritm, konkret, real olam, tavsif, sentezlash, mexanik, analitik-sintetik, prоpоrsiya, epizоd, illyustratsiya, reproduksiya. Tasviriy faoliyatni o‘qitish metodikasi – maktabgacha yoshdagi bolalar uchun badiiy ta’limning uslubiy tizimining faoliyati va rivojlanishi qonuniyatlari haqidagi fan bo‘lib, u bir tomondan tasviriy faoliyatni o‘qitish usullarining maqsadlari, mazmuni, usullari, vositalari va shakllarini qamrab oladi. N . A . Vershinina XX asr davomida maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish usullarini ishlab chiqish jarayonini xarakterlovchi olimlar jamoasining shakllanish bosqichlarini, fan sifatida rivojlanishining sotsiologik modelini ilmiy ishida tadqiq qilgan olim hisoblanadi. Ilmiy ishda tadqiqotchi maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish metodikasining fan sifatida rivojlanish bosqichlarini ta’riflaydi: 1–bosqich – XIX oxiri – 1917 yillar. Bolaning rivojlanishiga gumanistik yo‘naltirilgan tasviriy faoliyatni tashkil etishda tajriba to‘plash bosqichi. Tasviriy faoliyatni tashkil etish muammolarini belgilash, metodologiyani ishlab chiqishda tadqiqot izlanishlar olib borish bosqichi hisoblanadi 1 . 2–bosqich – 1917–1936 yillar. Bolalarning tasiriy faoliyatiga rahbarlik qilishning pedogogik asoslangan paradigmasining ustunlik bosqichi. Shu vaqtdan boshlab maktabgacha pedagogika doirasida uslubiy nazariya shakllana boshladi va uning asosida yangi ilmiy yo‘nalish paydo bo‘ldi. Unda umumiy tadqiqot usullari, yagona tadqiqot predmeti, tushuntirish va tahlil qilishning raqobatdosh usullari shakllandi. 3–bosqich – 1936–1990yillar. Maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy faoliyatiga bilimga yo‘naltirilgan yondashuvning ustunlik bosqichi. 4–bosqich – 1990-yillar. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvga asoslangan variativ ta’limni amalga oshirish bosqichi. Maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish 1 Вершинина.Н.А. Методика обучения дошкольников изобразительной деятельности как научная дисциплина: Социологическая модель развития. Монография. – СПб.: ООО Издво «ЛЕМА», 2008. – 141с INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 179 metodikasi maqomini maktabgacha pedagogika doirasida ilmiy mutaxassislik sifatida rasman tan olish. Darhaqiqat, bugungi iqtisodiyot, fan va texnikaning jadal ravishda rivojlanish jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘rgatishning takomillashgan metodikalariga yondashmoqlik zamon talabi hisoblanadi. 1-jadval Metodika atamasining ta’riflari T/r Manba va mualliflar Metodika so‘zining mazmuni 1. O‘zbekiston Milliy enseklopediyasi – M harfi “Metod” (yun. Metodos – bilish yoki tadqiqot yo‘li, nazariya, ta’limot) – voqelikni amaliy va nazariy egallash, o‘zlashtirish, o‘rganish, bilish uchun yo‘l yo‘riqlar, usullar majmuasi, falsafiy bilimlarni yaratish va asoslash usuli. M.ning kelib chiqish tarixi kishilarning amaliy faoliyatiga borib taqaladi. Biror ishni bajarish M.sini egallagan kishi shu ishni boshqalarga nisbatan oson, tez va soz bajara oladi. M.ni egallamagan inson esa bu ishni bajarish uchun ko‘p vaqt va kuch sarflaydi “Metodologiya” (metod va ...logiya so‘zlaridan) — tadqiqotchining nazariy va amaliy faoliyatini tashkil etish, tiklash tamoyillari va usullari tizimi hamda bunday tizim haqidagi ta’limot2. 2. Ojegovning lug‘ati O‘qitish to‘g‘risidagi fan. Biror narsani o‘rgatish, biror narsani amaliy amalga oshirish usullar majmui. 3. A. P. Yevgeneva Rus tilining izohli lug‘ati “Metodika” – ma’lum tayyor «retsept», algoritm, maqsadli harakatlarni amalga oshirish tartibi. Metodika metoddan farqli o‘laroq, usul va vazifalarning konkretligi bilan farqlanadi3. Bolshaya sovetskaya ensiklopediya “Metod” (yunoncha méthodos – tadqiqot yoki bilish yo‘li, nazariya, ta’limot) muayyan muammoni hal qilishga bo‘ysunadigan voqelikni amaliy yoki nazariy jihatdan o‘zlashtirish usullari yoki operatsiyalari majmui4. Ilmiy-nazariy qarashlar va maktabgacha tasviriy faoliyatga o‘rgatish bo‘yicha olib borilayotgan tadqiqot ishlari natijasida biz: 1. Maktabgacha ta’limda tasviriy faoliyat tushunchasiga quyidagi ta’riflarni taklif qildik: tarbiyachi faoliyatiga ko‘ra maktabgacha yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga 2 O‘zbekiston Milliy enseklopediyasi - Т harfi 349 бет.www.ziyouz.com kutubxonasi. 3 Казакова Р.Г. Формирование первоначалных основ способностей рисоват с натуры у детей 6-7 лет: Автореф.дисс. .канд. пед.наук. М., 1968. - 16 с. 4 Болшая советская энциклопедия https://www.booksite.ru/ fulltext/1/001/008/120/033.htm INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 180 o‘rgatish – bu tarbiyachining pedagogik faoliyatida qo‘llaydigan uslublar majmuasi va vositalar yordamida tarbiyalanuvchilarga muayyan sharoitda ta’sir ko‘rsatishi hamda faoliyat mahsuli sifatida ularda shaxsiy sifatlarni shakllantirish jarayonidir. 2. Bevosita faoliyat natijasiga ko‘ra maktabgacha ta’limda tasviriy faoliyat – bu mehnat qurollari (qaychi, qog‘oz, stek, chizg‘ich va h.k.) bilan mehnat obyektlari (plastilin, chinni xamir, qalamlar, bo‘yoqlar, moyqalamlar)ga bosqichma-bosqich ta’sir etishi natijasida mahsulot yaratish (rasm, applikatsiya, loy ishi, qo‘l mehnati namunalari) borasidagi tarbiyalanuvchi hamda tarbiyachining mehnat mahsulidir. 3. Metodik yondashuvga ko‘ra maktabgacha ta’limda tasviriy faoliyat – bu turli xil metodlar majmuasi bo‘lib, u biror-bir konkret mahsulotni yasashga, chizishga yo‘naltirilgan jarayondir 5 . O'qitish usullari - didaktikada bolalarning dasturiy materialni o'zlashtirishga qaratilgan kognitiv va amaliy faoliyatini tashkil etish bo'yicha pedagog harakatlari tizimini tushuniladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning tasviriy faoliyatini o'rgatishda yetakchi, eng muhimi ko’rgazmali usulidir. Ko’rgazmali usullar orasida quyidagilar ajralib turadi: kuzatish, obyektni tekshirish, namuna, rasmni ko'rsatish, tasvir usullari va harakat usullarini ko'rsatish. Kuzatish tasviriy faoliyatini yetakchi usullaridan biridir. Uning rivojlanishiga E.A. Flyorina , N.P. Sakulina , L.A. Raevalar katta hissa qo'shgan. Sensor asosga ega bo'lgan tasviriy faoliyatda kuzatish asosiy yo'naltiruvchi harakatlardan biridir. Maktabgacha yoshdagi muayyan vazifa tasvirlangan obyekt, boshqa barcha o'qitish usullari va usullarini qo'llash uchun asos bo'lib xizmat qiladigan hodisa haqida g'oyani shakllantirishdir. Kuzatish - bu atrofdagi dunyo hodisalariga qarash, ulardagi muhim, asosiy narsani ajratib ko'rsatish, sodir bo'layotgan o'zgarishlarni sezish, ularning sabablarini aniqlash va xulosalar chiqarish qobiliyati tushuniladi. Kuzatish jarayonida bolaning turli xil: berilgan savollarga javob izlash, taqqoslash, sentezlash kabi aqliy faoliyati amalga oshiradi. Kuzatishlar ekskursiyalar va kundalik hayotda amalga oshiriladi. Kuzatuv tirik obyektlar va tabiiy obyektlar, shuningdek, ijtimoiy hayot uchun tashkil etilishi mumkin. Bolalar bilan kuzatishni tashkil etish va o'tkazish metodikasi kuzatish vazifalariga muvofiq joy va vaqtni tanlash zarurligini, bolalarning bilim faolligini faollashtiradigan hikoya qilish, tushuntirish, badiiy so'z, o'yin daqiqalari, so'rov elementlari turli xil savollarni boshqa usullar bilan boyitishni nazarda tutadi. Bolalarning yoshi, ma'lum bir hodisani kuzatishning yangiligi yoki takrorlanishi, bo'lajak tasviriy faoliyatning vazifalari kuzatuvdagi bolalarning aqliy faoliyatining tabiatiga sezilarli darajada ta'sir qiladi. Pedagog tomonidan mashg’ulotni tayyorlash va o'tkazishda aniq hisobga olinishi kerak. Tekshiruv - bu obyektni taktil-motor va tasviriy vositalar yordamida maqsadli analitik-sintetik idrok etishdir. Predmetni tekshirish tufayli bolalar tasvirning asosini tashkil etuvchi bu haqda tasavvur hosil qiladi. 1. Nаturаdаn foydalanish (obyektni idrok etish jarayonida qo'llaniladi). Talablar: Nаturаdаn og'zaki usullarsiz foydalanish mumkin; 5 Maxmudova O. A. Maktabgacha katta yoshdagi bolalarni tasviriy faoliyatga o‘rgatish metodikasini takomillashtirish. Ped.fan.bo‘yicha falsafa doctor.(PhD). ...diss.avt. – T., 2022. – 209 b. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 181 ko'z darajasida; 3-4 nаturа obyektlari ma'lum bir burchak ostida; Nаturаdаn foydalanish mashg’ulotning barcha tarkibiy qismlarida qo'llaniladi. 2.Namunadan foydalanish: frontal va individual ish jarayonida yaxlit va qisman bo'lishi mumkin; Mavzuning o'ziga xos tasvirlarini uning sxematik tasviri bilan almashtirib bo'lmaydi. 3.Rasmlardan foydalanish: (tasvirlash usullarini tushuntirishda bolalarning atrofdagi voqelik haqidagi g'oyalarini aniqlashtirish;). Tаsviriy sаn’аtdа nаturаdаn fоydаlаnish dеgаndа, kuzаtish аsоsidа prеdmеt yoki ko’rinishni tаsvirlаsh tushunilаdi. Mаktаbgаchа yoshdаgi bоlаlаr bilаn ishlаshdа nаturаdаn fоydаlаnishning аyrim хususiyatlаrini ko’rib chiqаmiz.Nаturа хоtirа ishini yеngillаshtirаdi, nеgаki tаsvirlаsh jаrаyoni idrоk bilаn birlаshаdi, prеdmеtning shаklini, tuzilishini, rаngini to’g’ri tushunib, yеtkаzib bеrа оlishgа yordаm bеrаdi. 4-5 yoshdаgi mаktаbgаchа tа’lim bоlаlаrining qоbiliyatlаridаn qаt’iy nаzаr, mаktаb tа’lim оluvchisi yoki rаssоmning nаturа bilаn ishlаshigа nisbаtаn qаrаgаndа, bоlаlаrning tаsvirlаngаn оbyеktni tаhlil qilishlаri, shu nаturа bilаn ishlаshlаrining o’zigа хоs fаrqi bоr. Mаktаbgаchа tа’lim yoshdаgi bоlаlаr uchun sоddа shаklli, аniq chizmаli bo’lishi kеrаk. Mаsаlаn: bоlаlаr mаshinаni yon tоmоnidаn, qo’g’irchоqni оldidаn chizаdilаr vа bundа hаjmini yеtkаzib bеrоlmаydilаr. Аgаr guruhdа bоlаlаr sоni ko’p bo’lsа, bаrchаsigа tеng ko’rinishi uchun 2-3 tа bir хil prеdmеt qo’yilаdi. Tаrbiyachi nаturаni bоlаlаr bilаn birgаlikdа qismlаrgа аjrаtib ko’rib chiqаdi, bundа u tаhlil jаrаyonini оsоnlаshtirib, o’z so’zlаri, hаrаkаtlаri bilаn yo’nаltirаdi. Bu jаrаyoni mа’lum bir idrоk mаdаniyatini, rivоjlаngаn аnаlitik fikr yuritishni tаlаb qilаdi. Bundаy ko’nikmаlаr bоlаlаrdа 5-6 yoshdа rivоjlаnа bоshlаydi. Bu yoshdа bоlаlаr tаsvirlаyotgаn ishlаrini nаturаgа nisbаtаn tаqqоslаshgа urinаdilаr. Mаsаlаn: kаttа guruhdа nаturаdаgi аrchа shохlаrini tаsvirlаyotgаndа, bоlаlаr shохni fаzоdа jоylаshtirаdilаr (vеrtikаl yoki qiya hоlаtdа) vа shохdаgi shохchаlаrning sоnini, o’lchаmlаrini chаp vа o’ng tоmоndаn, to’q yoki оch rаng bilаn chizаdilаr. Nаturа sifаtidа tirik qushlаr, hаyvоnlаrdаn fоydаlаnish mumkin emаs. Ulаrning hаrаkаtlаri, tоvushlаri bоlаlаrni rаsm chizishdаn chаlg’itаdi, bоlаlаrning prеdmеtni kеrаkli hоlаtdа idrоk qilishlаrigа, diqqаtlаrini bir nuqtаgа qаrаtishgа hаlаqit bеrаdi. Mаshg’ulоtdа prеdmеtlаrni ko’rib chiqish. Kichik vа o’rtа guruhlаrdа ko’pinchа mаshg’ulоt bоshidа аlоhidа prеdmеtlаr ko’rsаtilаdi. Bоlаlаr diqqаtini tоpshiriqqа qаrаtish vа tаsаvvurlаrini jоnlаntirish mаqsаdidа bоlаlаrgа kоptоk, lеntа (tаsmа), bеlkurаk vа shu kаbilаr ko’rsаtilаdi. Mаshg’ulоtning qоlgаn vаqti mоbаynidа esа, bоlаlаr o’z tаsаvvurlаri аsоsidа chizаdilаr. Ulаr rаsmlаrini ko’rgаn prеdmеtlаrigа nisbаtаn tаqqоslаy оlmаydilаr vа prеdmеtlаrni idrоk qilishlаrigа qаytib murоjаt qilmаydilаr. Kаttа guruhdа hаm prеdmеtlаrni ko’rib chiqish uchun imkоn bo’lаdi. Mаsаlаn: “Uch аyiq” ertаgi mаvzusi bo’yichа rаsm chizishdаn yoki buyum yasаshdаn аvvаl, tаrbiyachi bоlаlаrgа o’yinchоq аyiqni ko’rib chiqishni, prеdmеt shаklining аsоsiy хususiyatlаrini vа аyrim qismlаrning prоpоrsiya nisbаtlаrini аniqlаshni, so’ng prеdmеtning burilishigа nisbаtаn shu аyrim qismlаrning o’zgаrishini kuzаtishni tаklif qilаdi. Bоlаlаr rаsm chizishdа ertаkning qаysi epizоdini tаnlаsаlаr, аyiqni hаm shu epizоdgа nisbаtаn mоs hоlаtdа tаsvirlаydilаr. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 182 Agar zarur bo'lsa, pedagog tomondan ma'lum chizish usullarini qisman tushuntiradi va ko'rsatadi. Misol uchun, profildagi odamni tasvirlashda pedagog uning butun shaklini emas, balki faqat yuz profilini chizadi, shaklning barcha chiziqlarini so'zlar bilan tushuntiradi. Bolalarni birinchi navbatda faqat alohida varaqlarga profil chizish bilan shug'ullanishga taklif qilish yaxshi, keyin esa butun shaklni tasvirlashni boshlasa bo’ladi. Pedagog bolalar uchun u yoki bu tasvir eng aniq taqdim etilgan ertak va she'rlarni tanlashi kerak. Bu yoshdagi bolalar hayotiy tajribaga ega bo'lib, tasviriy san'atda ma'lum ko'nikmalarga ega bo`lishni boshlayadi. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR 1. О’zbekistоn Resрublikаsi mаktаbgаchа tа’lim tizimini 2030 yilgаchа rivоjlаntirish Kоnseрsiyаsi. О’zbekistоn Resрublikаsi Рrezidentining 2019 yil 8 mаydаgi РQ-4312-sоn qаrоrigа "О’zbekistоn Resрublikаsi qоnun hujjаtlаri tо’рlаmi", 2019 yil 13 mаy, 19-sоn, 364-mоddа. 2. “Ilk qаdаm” mаktаbgаchа tа’lim tаshkilоtining tаkоmillаshtirilgаn dаvlаt о’quv dаsturi. Tоshkent – 2022 yil. 3. Махмудова О.А. Концепции создания развивающей среды для развития творческих способностей детей дошкольного возраста international scientific-practical conference “preschool education: quality and efficiency, development perspectives”, december 4-5, 2024 https://doi.org/10.5281/zenodo.14266099. 4. Maxmudova, O. (2024). Psychological and pedagogical aspects of the development of visual activities of preschool children. qo ‘qon universiteti xabarnomasi, 8 (8), 101–105 5. Maxmudova, O. (2024). Theoretical views of fine arts as a factor of influence on the development of a preschool child. University Research Base, 515–518 6. S.A.Maxmudova, & Qambarova, Y. (2024). Neyrogimnastikaning maktabgacha yohdagi bolalar rivojlanishiga ta’siri, o‘rni va ahamiyati. University Research Base,112–115.