KREATIV YONDASHUV ASOSIDA TALABALARNING KOMPOZITSION QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 194 KREATIV YONDASHUV ASOSIDA TALABALARNING KOMPOZITSION QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH 1Muratov Xusan Xolmuratovich, 2Tursunov Mannon O‘tkir o‘g‘li 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti p.f.f.d., dotsent 2Chirchiq davlat pedagogika universiteti 2-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403315 Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy pedagogik ta’lim tizimida talabalarning kompozitsion qobiliyatlarini kreativ yondashuv asosida rivojlantirishning ilmiy-nazariy asoslari va metodologiyasi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda kreativlik tushunchasi, uning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, kompozitsion qobiliyatlarni shakllantirishning tarixiy rivojlanishi va zamonaviy tendensiyalari tahlil qilingan. Shuningdek, talabalarning kompozitsion qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan samarali metodikalar, interaktiv usullar taklif etilgan va ularning samaradorligi tajriba-sinov ishlari orqali asoslab berilgan. Kalit so‘zlar: kreativlik, kreativ yondashuv, kompozitsiya, kompozitsion qobiliyatlar, pedagogik texnologiya, interaktiv metodlar, didaktik ta’minot. Аннотация: В данной статье рассматриваются научно-теоретические основы и методология развития композиционных способностей студентов в системе высшего педагогического образования на основе креативного подхода. В исследовании анализируется понятие креативности, его значение в образовательном процессе, историческое развитие и современные тенденции формирования композиционных способностей. Также предложены эффективные методики и интерактивные методы, направленные на развитие композиционных способностей студентов, и их результативность обоснована посредством опытно-экспериментальной работы. Ключевые слова: креативность, креативный подход, композиция, композиционные способности, педагогическая технология, интерактивные методы, дидактическое обеспечение. Abstract: This article discusses the scientific-theoretical foundations and methodology for developing students' compositional abilities in the system of higher pedagogical education based on a creative approach. The study analyzes the concept of creativity, its importance in the educational process, the historical development and modern trends in the formation of compositional skills. Furthermore, effective methodologies and interactive methods aimed at developing students' compositional abilities are proposed, and their effectiveness is substantiated through experimental work. Keywords: creativity, creative approach, composition, compositional abilities, pedagogical technology, interactive methods, didactic support. Jahon globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimi oldiga mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos, raqobatbardosh va yuqori malakali kadrlar tayyorlash vazifasi qo‘yilgan. Bu jarayonda bo‘lajak mutaxassislarning, xususan, tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi o‘qituvchilarining kasbiy kompetentligini, ijodiy salohiyatini va kompozitsion INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 195 qobiliyatlarini rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida belgilangan ustuvor vazifalar ham ta’lim jarayoniga innovatsion yondashuvlarni joriy etish, talabalarning kreativ fikrlashini shakllantirish zaruratini ta’kidlaydi. Kreativlik shaxsning yangi g‘oyalarni yaratishga tayyorligini tavsiflovchi ijodiy qobiliyat bo‘lib, u tafakkurda, muloqotda va muayyan faoliyat turlarida namoyon bo‘ladi. Pedagogikada kreativ yondashuv an'anaviy ta’limdan farqli o‘laroq, bir qolipda fikrlamaslik, tashabbuskorlik va yangi g‘oyalarni yaratishni nazarda tutadi. Kompozitsion qobiliyat esa tasviriy san’atda asarning mazmuni, xarakteri va maqsadiga ko‘ra uning idrokini belgilab beradigan qurilishni yaratish mahoratidir. Ushbu ikki muhim sifatning integratsiyasi bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini yuksaltirishda muhim omil hisoblanadi. Tasviriy san’at ta’limida kompozitsion qobiliyatlarni rivojlantirish an’anaviy tarzda asosan amaliy mashg‘ulotlar, naturadan nusxa ko‘chirish va klassik asarlarni tahlil qilishga asoslangan. Biroq, zamonaviy ta’lim paradigmasi ushbu jarayonga shaxsga yo‘naltirilgan va kreativ yondashuvlarni joriy etishni talab qilmoqda. Buning uchun an’anaviy metodlarni talabalarning individual xususiyatlarini, ijodiy tafakkurini va mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rag‘batlantiruvchi innovatsion pedagogik texnologiyalar bilan boyitish lozim. Biz takomillashtirgan metodika talabalarda kreativ yondashuv orqali kompozitsion qobiliyatlarni rivojlantirishning uch bosqichli modelini o‘z ichiga oladi: 1. Diagnostik-motivatsion bosqich: Bu bosqichda talabalarning kompozitsiya borasidagi dastlabki bilim va ko‘nikmalari, kreativ salohiyati turli testlar, ijodiy topshiriqlar va suhbatlar orqali aniqlanadi. Talabalarda ijodiy faoliyatga bo‘lgan qiziqishni oshirish, o‘ziga ishonchni mustahkamlash va motivatsiyani shakllantirish maqsadida mashhur rassomlarning hayoti va ijodiy izlanishlari haqida ma’ruzalar, mahorat darslari (master-klass) va ijodiy uchrashuvlar tashkil etiladi. 2. Rivojlantiruvchi-amaliy bosqich: Bu bosqichda asosiy e’tibor interaktiv metodlarni qo‘llashga qaratiladi. Jumladan: − “Keys-stadi” metodi: Talabalarga muayyan bir asar yoki ijodiy vaziyat tahlil uchun taqdim etiladi. Ular asarning kompozitsion yechimi, ranglar gammasi, ritmi va g‘oyaviy mazmunini tahlil qilib, o‘zlarining muqobil yechimlarini taklif etadilar. − “Aqliy hujum” va “Sinkveyn” metodlari: Ma’lum bir mavzu (masalan, “Bahor nafasi”, “Shahar ritmi”) doirasida kompozitsiya yaratish uchun g‘oyalarni erkin generatsiya qilish, assotsiativ fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. − Loyiha ishi: Talabalar bir necha mashg‘ulot davomida muayyan mavzuda individual yoki kichik guruhlarda ijodiy loyihani amalga oshiradilar. Bu jarayon ularda mustaqil izlanish, material tanlash, eskizlar yaratishdan tortib, asarni yakunlashgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni qamrab oladi. − Raqamli texnologiyalardan foydalanish: Adobe Photoshop, CorelDRAW, 3ds Max kabi dasturiy vositalar yordamida kompozitsiya yaratish talabalarga rang, shakl va faktura bilan ishlashning yangi imkoniyatlarini ochib beradi, ularning raqamli savodxonligini oshiradi. 3. Natijaviy-baholash bosqich: Bu bosqichda talabalarning o‘zlashtirish darajasi va ijodiy o‘sishi kuzatiladi. Baholash nafaqat yakuniy ijodiy ishga, balki butun o‘quv jarayonidagi faolligi, izlanuvchanligi, g‘oyalarining originalligi kabi mezonlarga asoslanadi. Ta’lim yakunida ijodiy ishlar ko‘rgazmasi tashkil etilib, o‘zaro tahlil va munozaralar o‘tkaziladi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 196 Mazkur metodikani sinovdan o‘tkazish maqsadida Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakultetining 2-kurs talabalari orasida pedagogik tajriba o‘tkazildi. Tajribada 60 nafar talaba ishtirok etib, ular tajriba (30 nafar) va nazorat (30 nafar) guruhlariga bo‘lindi. Nazorat guruhida mashg‘ulotlar an’anaviy metodika asosida, tajriba guruhida esa yuqorida keltirilgan takomillashtirilgan metodika asosida olib borildi. Tajriba yakunida olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, tajriba guruhi talabalarining ijodiy ishlarida kompozitsion yaxlitlik, g‘oyaning originalligi, ranglar uyg‘unligi va obrazlilik darajasi nazorat guruhiga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘ldi. Tajriba guruhidagi talabalarning 85%i kompozitsion qobiliyatlarni rivojlantirishda yuqori natijalarni qayd etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich nazorat guruhida 55%ni tashkil etdi. Bu esa taklif etilayotgan metodikaning samaradorligini isbotlaydi. Oliy pedagogik ta’limda tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida talabalarning kompozitsion qobiliyatlarini kreativ yondashuv asosida rivojlantirish nafaqat ularning kasbiy mahoratini oshiradi, balki kelajakda o‘quvchilarga ham ijodiy ruhni singdira oladigan, innovatsiyalarga ochiq pedagog bo‘lib yetishishlariga zamin yaratadi. Taklif etilgan metodika o‘quv jarayonini qiziqarli va samarali tashkil etish, talabalarning ijodiy salohiyatini to‘laqonli namoyon etish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Ushbu yondashuvni oliy ta’limning tegishli yo‘nalishlari o‘quv dasturlariga keng joriy etish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF5847-son Farmoni // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2019-y., 06/19/5847/3887-son. 2. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. O‘quv qo‘llanma. – T., TDPU, 2003. – 174 b. 3. Muslimov N.A. Bo‘lajak kasb ta’limi o‘qituvchilarini kasbiy shakllantirish. Monografiya. – T.: Fan, 2004. – 128 b. 4. Sayidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Moliya, 2003. – 172 b. 5. Sultanov X.E. Tasviriy san’at ta’limida klaster yondashuvi asosida takomillashtirilgan o‘qitish texnologiyalari.: diss... Avtoref. ped. fan. fal. dok (PhD). –T.: 2023. -28 b. 6. Xasanova M.Z. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarida kompozitsiyaga oid kompetensiyalarini rivojlanirish.: diss... Avtoref. ped. fan. fal. dok (PhD). –T.: 2023. -22 b.