OLIY PEDAGOGIK TA'LIMDA TASVIRIY SAN'AT NAZARIYASINI O'QITISHDA INTERFAOL METODLARNI QO'LLASH ORQALI TALABALARNING IJODKORLIGINI RIVOJLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 197 OLIY PEDAGOGIK TA’LIMDA TASVIRIY SAN’AT NAZARIYASINI O‘QITISHDA INTERFAOL METODLARNI QO‘LLASH ORQALI TALABALARNING IJODKORLIGINI RIVOJLANTIRISH Muratov Xusan Xolmuratovich¹ Maxamadova Gavxar Sharip qizi² ¹Chirchiq davlat pedagogika universiteti p.f.f.d, (PhD), dotsent. ²Chirchiq davlat pedagogika universiteti magistranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17403325 Annotatsiya. Mazkur maqolada oliy pedagogik ta’limda tasviriy san’atning nazariy fanlarini o‘qitishda an’anaviy, ma’ruzaga asoslangan yondashuvlarning cheklanganligi tahlil qilinadi. Ushbu muammoning yechimi sifatida talabaga yo‘naltirilgan interfaol o‘qitish metodlari, xususan, “Keys-stadi” va “Loyiha asosida o‘qitish” metodlari taklif etiladi. Shuningdek, interfaol metodlarni zamonaviy raqamli texnologiyalar va STEAM yondashuvi bilan integratsiya qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: interfaol metodlar, ijodkorlik, keys-stadi, loyiha asosida o‘qitish, pedagogik texnologiyalar, tanqidiy fikrlash, STEAM. Аннотация. В данной статье анализируются ограничения традиционных, лекционных подходов в преподавании теоретических дисциплин изобразительного искусства в высшем педагогическом образовании. В качестве решения этой проблемы предлагаются студенто-ориентированные интерактивные методы обучения, в частности, методы «Кейс-стади» и «Проектное обучение». Также рассматриваются возможности интеграции интерактивных методов с современными цифровыми технологиями и подходом STEAM. Ключевые слова: интерактивные методы, креативность, кейс-стади, проектное обучение, педагогические технологии, критическое мышление, STEAM Abstract. This article analyzes the limitations of traditional, lecture-based approaches in teaching the theoretical subjects of fine arts in higher pedagogical education. As a solution to this problem, student-centered interactive teaching methods, particularly the "Case Study" and "Project-Based Learning" methods, are proposed. The article also explores the possibilities of integrating interactive methods with modern digital technologies and the STEAM approach. Keywords: interactive methods, creativity, case study, project-based learning, pedagogical technologies, critical thinking, STEAM. O‘zbekistonning oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish bo‘yicha amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar bugungi kunda nafaqat chuqur bilimga, balki innovatsion fikrlaydigan, ijodiy va tanqidiy yondashuvga ega bo‘lgan mutaxassislarni tayyorlashni strategik vazifa sifatida belgilaydi. Chirchiq davlat pedagogika universiteti tomonidan tashkil etilgan ushbu xalqaro anjuman ham aynan pedagogik ta’limdagi zamonaviy tendensiyalarni muhokama qilish orqali ushbu vazifalar ijrosiga hissa qo‘shishni maqsad qilgan. Shu nuqtayi nazardan, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 198 bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonini tubdan qayta ko‘rib chiqish alohida dolzarblik kasb etadi. Asosiy muammo shundaki, san’at tarixi, rangshunoslik, kompozitsiya nazariyasi kabi fundamental nazariy fanlarni o‘qitishda haligacha an’anaviy, o‘qituvchi markazida bo‘lgan ma’ruza-seminar shakli ustunlik qilmoqda. Bunday yondashuv talabani asosan passiv tinglovchi va ma’lumotni yod oluvchi obyektga aylantirib, uning ijodiy va tahliliy qobiliyatlarini rivojlantirish o‘rniga, cheklab qo‘yadi. Bu holatda o‘ziga xos pedagogik nomutanosiblik yuzaga keladi: mohiyatan ijod, izlanish va individual talqinga asoslangan san’at fani, aksincha, statik va qolipga solingan usullar bilan o‘qitiladi. Natijada nazariya amaliyotdan uzilib qoladi – talaba nazariy bilimlarni yod oladi, lekin ularni ijodiy jarayonda mustaqil qo‘llashda qiynaladi. Mazkur maqolaning asosiy g‘oyasi shundan iboratki, tasviriy san’at nazariyasini o‘qitishda talabaga yo‘naltirilgan interfaol metodlarni tizimli joriy etish orqali nazariy bilimlar va ijodiy amaliyot o‘rtasidagi bo‘shliqni to‘ldirish mumkin. Xususan, “Keys-stadi” (Case-Study) va “Loyiha asosida o‘qitish” (Project-Based Learning – PBL) metodlari talabalarni passiv tinglovchidan faol tadqiqotchi, muammolarni tahlil qiluvchi va ijodiy yechimlar yaratuvchi sub’ektga aylantirishning eng samarali vositalari hisoblanadi. Ushbu metodlar o‘quv jarayonini shunchaki ma’lumot uzatishdan iborat emas, balki bilimni birgalikda yaratish va amaliyotda sinab ko‘rish maydoniga aylantiradi. Interfaol ta’lim an’anaviy “sahna minbaridagi donishmand” modelidan voz kechib, “yonma-yon turgan yo‘riqchi” paradigmasiga o‘tishni nazarda tutadi. Bu jarayonda o‘qituvchining roli tubdan o‘zgaradi: u bilimning yagona manbayi bo‘lishdan to‘xtab, o‘quv jarayonini tashkil etuvchi, yo‘naltiruvchi, talabalarning mustaqil izlanishlari uchun sharoit yaratuvchi fasilitatorga aylanadi. Interfaol ta’lim – bu o‘qituvchi va talaba, shuningdek, talabalarning o‘zaro hamkorligiga asoslangan dialogik jarayondir. Ushbu yondashuvning metodologik asosi konstruktivistik ta’lim nazariyasiga borib taqaladi. Unga ko‘ra, bilim tashqaridan tayyor holda olinmaydi, balki talaba tomonidan mavjud tajriba va yangi ma’lumotlar o‘rtasidagi faol o‘zaro ta’sir natijasida shaxsan “quriladi” (yaratiladi). Bilimni faol yaratish jarayoni – savollar berish, muammolarni yechish, guruhda muhokama qilish, turli g‘oyalarni sintez qilish – o‘z-o‘zidan ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini (aqliy hujum, divergent fikrlash, vizualizatsiya, assotsiatsiya) shakllantirish uchun zamin yaratadi. Interfaol metodlar aynan shu kognitiv jarayonlarning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan rag‘batlantiruvchi muhitni vujudga keltiradi. “Keys-stadi” (aniq vaziyatni tahlil qilish) metodi – bu real yoki to‘qima muammoli vaziyatni (“keys”) chuqur o‘rganish orqali muammoning ildizlarini aniqlash, sabab-oqibat aloqalarini tahlil qilish va asoslangan yechimlar taklif etishga qaratilgan o‘qitish usulidir. Tasviriy san’at nazariyasi kontekstida “keys” sifatida murakkab bir san’at asari, rassomning ijodiy yo‘li, ziddiyatli san’at oqimi yoki kuratorlik dilemmasi kabi holatlar olinishi mumkin. Ushbu metod san’atshunos yoki tanqidchining “ko‘rinmas” aqliy faoliyatini talabalar uchun ochiq va o‘rganiladigan jarayonga aylantiradi. An’anaviy ma’ruzada o‘qituvchi tahlilning tayyor natijalarini aytib bersa, keys-stadi talabani tahlil jarayonining o‘ziga bevosita jalb qiladi. Bu jarayonda talaba ekspertning fikrlash bosqichlarini amalda o‘taydi: diqqat bilan kuzatish, gipotezalar ilgari surish, vizual dalillar to‘plash va o‘z talqinini boshqa qarashlardan himoya qilish. O‘qituvchi esa tayyor javob beruvchi emas, balki yo‘naltiruvchi savollar orqali talabalarning tahliliy fikrlashini modellashtiruvchi ustoz vazifasini bajaradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 199 Pablo Pikassoning “Gernika” asarini o‘rganish bo‘yicha ma’ruza o‘rniga talabalarga asarning yuqori sifatli reproduksiyalari, Gernika shahrining bombardimon qilinishi haqidagi tarixiy ma’lumotlar, bir-biriga zid bo‘lgan tanqidiy maqolalar va Pikassoning o‘sha davrdagi hayotiga oid biografik lavhalardan iborat “keys fayli” taqdim etiladi. Talabalar kichik guruhlarda ishlagan holda, quyidagi yo‘naltiruvchi savollarga javob topishadi: Asardagi asosiy ramziy elementlar nimalardan iborat? Monoxrom (oq-qora) ranglar palitrasi asarning hissiy ta’siriga qanday hissa qo‘shadi? Kompozitsiya tomoshabinning nigohini tartibsizlik hikoyasi bo‘ylab qanday yo‘naltiradi? Bu asarning siyosiy va ijtimoiy vazifasi nima bo‘lgan? Natijada talabalar shunchaki faktlarni eslab qolishdan yuqori darajadagi tahlil, talqin, dalillarga asoslangan argumentatsiya va turli manbalarni sintez qilish bosqichiga o‘tadilar. Ular san’at nazariyasini yodlanadigan qoidalar majmuyi sifatida emas, balki murakkab vizual “matn”larni tushunish uchun qo‘llaniladigan tahliliy vositalar to‘plami sifatida o‘zlashtiradilar. Bu metod noaniqlik bilan ishlash va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishda ayniqsa samarali ekanligi isbotlangan. “Loyiha asosida o‘qitish” (PBL) – bu talabalar real hayotiy muammo yoki savol atrofida uzoq muddatli tadqiqot olib borib, yakunda aniq bir mahsulot yoki taqdimot yaratadigan dinamik yondashuvdir. Bu metod talabaga yo‘naltirilganligi, fanlararo xarakteri va hamkorlikda ishlash, vaqtni boshqarish, ijodiy muammolarni yechish kabi amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. PBL nazariya va amaliyot o‘rtasidagi sun’iy devorni butunlay olib tashlaydi. Nazariy bilimlar endi o‘z-o‘zidan maqsad bo‘lmay, balki mazmunli va ijodiy loyihani muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan vositaga aylanadi. Bu esa bilimlarning chuqur va kontekstli o‘zlashtirilishini ta’minlaydi hamda murakkab muammoga innovatsion yechim topishni talab qilib, ijodkorlikni kuchaytiradi. “Impressionistik rang nazariyasi va yorug‘lik tamoyillaridan foydalanib, zamonaviy Chirchiq shahar manzarasining o‘ziga xosligini qanday aks ettirish mumkin?” degan savol qo‘yiladi. Talabalar impressionizmning ilmiy va badiiy asoslarini (optik aralashuv, alohida rang surtmalari, yorug‘lik effektlari) o‘rganadilar. Bu loyihaning nazariy poydevori hisoblanadi. Talabalar Chirchiq shahrida dala amaliyotini o‘tkazib (eskizlar, fotosuratlar), so‘ngra impressionizm nazariyasini zamonaviy kontekstda qo‘llagan holda bir qator (raqamli yoki an’anaviy) asarlar yaratadilar. Talabalar o‘zaro tanqid sessiyalarida qatnashib, nazariy tushunchalarni bir-birlarining ishlarini tahlil qilish va konstruktiv fikr bildirish uchun qo‘llaydilar. Talabalar o‘z yakuniy ishlarini virtual yoki real ko‘rgazmada namoyish etib, o‘z ijodiy jarayonlari va nazariyani amaliyot bilan qanday uyg‘unlashtirganliklarini tushuntirib beradilar. Ushbu loyiha orqali talabalar nazariyani shunchaki o‘qib o‘rganmay, balki uni amalda sinab ko‘radilar, moslashtiradilar va yangicha talqin qiladilar. Bu jarayon ularning nafaqat badiiy, balki tadqiqotchilik va taqdimot qilish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Zamonaviy raqamli vositalar interfaol metodlarning samaradorligini yanada oshiruvchi kuchli katalizator hisoblanadi. Ular shunchaki qo‘shimcha vosita emas, balki o‘quv jarayonining mohiyatini o‘zgartirish qudratiga ega. Masalan, jahon muzeylariga virtual reallik sayohatlari orqali keys-stadilarni yanada jonli va ta’sirchan qilish, loyiha asosidagi ishlarda Photoshop, Procreate kabi raqamli dasturlar yoki 3D modellashtirish vositalaridan foydalanib, innovatsion ijodiy mahsulotlar yaratish mumkin. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 200 Bu amaliyotlar o‘z navbatida ta’limdagi eng zamonaviy tendensiyalardan biri bo‘lgan STEAM (Science – fan, Technology – texnologiya, Engineering – muhandislik, Arts – san’at, Mathematics – matematika) yondashuvi bilan chambarchas bog‘liqdir. STEAM san’at ta’limiga boshqa fanlarning tahliliy va texnologik yondashuvlarini integratsiya qilish orqali ijodiy jarayonni boyitadi va talabalarni texnologiyalashgan dunyo talablariga tayyorlaydi. Masalan, PBL loyihasi doirasida talabalar perspektivaning matematik (M) qonuniyatlarini tahlil qilib, muhandislik dasturlari (E/T) yordamida murakkab me’moriy makonni (A) yorug‘likning ilmiy (S) tamoyillari asosida loyihalashlari mumkin. Bunday fanlararo yondashuv anjuman mavzusida ko‘rsatilgan “zamonaviy tendensiyalar”ga to‘liq mos keladi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, “Keys-stadi” va “Loyiha asosida o‘qitish” kabi interfaol metodlar shunchaki muqobil texnikalar emas, balki oliy pedagogik ta’limda tasviriy san’at nazariyasini o‘qitish uchun zarur bo‘lgan pedagogik evolyutsiyadir. Ular o‘quv jarayonini passiv yodlashdan faol, qiziqarli va mohiyatan ijodiy jarayonga aylantiradi. Ushbu metodlarning asosiy afzalliklari – talabalar motivatsiyasining ortishi, murakkab nazariy tushunchalarning chuqur va mustahkam o‘zlashtirilishi hamda tanqidiy, tahliliy va ijodiy kompetensiyalarning yaxlit rivojlanishidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Berdiyev D. A. (2023). Таsviriy san’atda innovatsion pedagogik texnologiyalardan foydalanishning ahamiyati. So‘ngi ilmiy tadqiqotlar nazariyasi, 6(4), 54-58. 2. Бердиев Д. А., Султанов Х. Э. (2022). Tасвирий санъатда кластер ёндашуви сифатида стеам таълимини татбиқ этиш. Научный журнал Интернаука, 15(238), 13-14. 3. Duh, M., Zupančič, T., & Čagran, B. (2015). An Interactive Approach to Learning and Teaching in Visual Arts Education. CEPS Journal, 5(3), 69-87. 4. Jalilov, A. (2020). Muammoli o‘qitish va uning afzalliklari. Toshkent: Fan. 5. Mamurova D. I., Ibatova N. I., Badieva D. M. (2020). The importance of using the keysstadi innovative educational technology method in training the image module of geometric shapes. Scientific reports of Bukhara State University, 4(4). 6. Qodirova, F., & Xolmatova, N. (2021). Interfaol metodlarning ta'lim jarayonidagi o'rni. Pedagogik mahorat, (2), 45-50. 7. Sultanov X. E., Sobirov S. T. (2021). Tasviriy san’at o‘qitish metodikasi (1-sinf uchun). O‘quv qo‘llanma. Toshkent: “Ishonchli hamkor”. 8. Thomas, J. W. (2000). A review of research on project-based learning. The Autodesk Foundation. 9. Yalcin, S. A. (2021). Project-based learning in visual arts lesson. International Journal of Education in Mathematics, Science, and Technology, 9(2), 280-297.