OLIY BADIIY PEDAGOGIK TA'LIM MUASSASASIDA BO'LAJAK TASVIRIY SAN'AT O'QITUVCHILARINI MAKTAB O'QUVCHILARIDA ILLYUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHGA TAYYORLASHNING METODLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 224 OLIY BADIIY PEDAGOGIK TA’LIM MUASSASASIDA BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O‘QITUVCHILARINI MAKTAB O‘QUVCHILARIDA ILLYUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISHGA TAYYORLASHNING METODLARI Sobirov Sarvar Tursunmurotovich Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403415 Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini maktab o‘quvchilarida illyustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirishga tayyorlash masalasi nazariy va amaliy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Unda pedagog kadrlarni tayyorlash dasturlari, amaliy mashg‘ulotlar, integratsion yondashuv va innovatsion metodlar hamda ularning samaradorligi o‘rganiladi. So‘nggi ta’lim standartlari va Bo’lgariya jarayoni doirasida mavjud vaziyat tahlil qilinib, malaka va talablar asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: tasviriy san’at, illyustrativ rasm, o‘qituvchi tayyorlash, kasbiy kompetensiya, pedagogik texnologiyalar. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы подготовки будущих учителей изобразительного искусства к формированию компетенций в области иллюстративного рисования у школьников с позиций педагогической теории и практики. Анализируются учебные программы подготовки учителей, практические занятия, интеграционные подходы, инновационные методы и их эффективность. Текущая ситуация рассматривается в соответствии с современными требованиями образования, разрабатываются предложения и рекомендации. Ключевые слова: изобразительное искусство, иллюстративное рисование, подготовка учителей, компетенции, педагогические технологии. Abstract. This article examines the issue of preparing future fine arts teachers for forming illustrative drawing competencies in schoolchildren from the perspectives of pedagogical theory and practice. Teacher training curricula, practical classes, integrated approaches, and innovative methods and their effectiveness are analyzed. The current situation is reviewed in line with modern educational requirements, and proposals and recommendations are developed. Keywords: fine arts education, illustrative drawing, teacher training, competencies, pedagogical methods. XXI asr ta’limida kompetensiya yondashuvi muhim ahamiyat kasb etib, o‘quv dasturlari yangi pedagogik texnologiyalar asosida qayta ko‘rib chiqilmoqda. Xususan, badiiy ta’lim sohasida ham talabalar va maktab o‘quvchilarining ijodkorlik va amaliy malakalarini o‘z ichiga olgan kompetensiyalarni shakllantirish dolzarb vazifa bo‘lmoqda. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining tayyorgarligi nafaqat san’atshunoslik bilimlarini o‘zlashtirish, balki pedagogik INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 225 ko‘nikma va metodikani mukammal o‘zlashtirishga qaratilgan boʻlishi zarur. Xalqaro tajribada ham integratsion yondashuv va hamkorlik asosida o‘qituvchilarni tayyorlash ustuvor yo‘nalish sifatida e’tirof etilgan, ya’ni nafaqat umumiy bilim, balki kasbiy kompetensiyalarni ham birlashtirish muhimdir. Shu bois, ta’lim mazmunini san’at asosida tizimlashtirish va zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash talab etiladi 1 . Mazkur maqolada illyustrativ rasm tushunchasi va pedagogik ahamiyati, shuningdek, yuqori ta’lim muassasalarida bo‘lajak san’at o‘qituvchilarini tayyorlashdagi metod va yondashuvlar tahlil qilinadi. Illyustrativ rasm – bu asosan badiiy matn (ertak, hikoya, she’r va h.k.) mazmunini tasviriy ifodalashga qaratilgan chizmadir. Bunday rasm orqali o‘quvchi yoki o‘qitiluvchi matnning asosiy ideyasini ko‘zga ko‘ringan holatda tushuntiradi. Illyustrativ rasm bolalarda obrazli tafakkurni rivojlantirish, fantasiyasini kengaytirish va ijodiy tasavvurlarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega 2 . U, shuningdek, kompozitsiya bo‘yicha bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiladi, chunki har bir rasm hikoya yoki matnning dramatik momentini o‘zida aks ettirishi zarur. Illyustrativ rasm darslarida o‘qituvchi avvalo bolalarga asar mazmunini tushunishga yordam berib, uning asosiy syujetini ajratib ko‘rsatadi. Masalan, V.N.Kojuxov ta’limotida bunday darslar literaturani o‘qib chiqqan bolalarda muayyan dramatik yoki ahamiyatli lahzani aniqlash va uni tasvirga etkazish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yo‘naltiriladi 3 . Dars davomida o‘qituvchi murabbiylik tavsiyalari bilan talabalarni kompozitsiya tuzishga, qahramonlar pozalarini chizishga, sahna tafsilotlarini joylashtirishga yo‘naltiradi. Mazkur bosqichlarda yosh rassomlarning ijodiy tasvirlarni yuzaga chiqarishiga e’tibor beriladi: qahramonlarni obrazli hamda xos xarakterda ifodalash, orqa fon va detal aloqadorligini saqlab chizish lozim. Eng muhimi, bu jarayonda ularga fantaziyasini erkin o‘stirish imkoniyati beriladi – masalan, ertak qahramonlarini inson qiyofasida chizishga ruxsat qilish orqali bolalarning ijodiy fikrlashlarini rag‘batlantirish usuli qo‘llanadi 4 . Illyustrativ rasm kompetensiyasi deganda, maktab o‘quvchisida so‘z va tasvirni uyg‘unlikda ishlatish, kompozitsiyaviy bo‘lajak tasavvurlarni yaratish, rang va shakl vositalaridan maqsadli foydalanish kabi ko‘nikmalar tushuniladi. Ushbu kompetensiyalarni rivojlantirishda turli pedagogik usullar qo‘llaniladi: - Muammoli va boshqariluvchi mashg‘ulotlar: O‘qituvchi darsda muayyan maqsadli savol yoki muammoni qo‘yib, bolalarni muhokama va ijod orqali uni hal qilishga undaydi. Masalan, “nasibda eng asosiy sahnani qanday chizamiz?” kabi savollar bolalarda tahliliy fikrlashni rag‘batlantiradi. Shu tarzda savolga asoslanib, talabalar o‘z kompozitsiya yechimini topishga harakat qiladi. - Integratsion yondashuv: Illyustrativ rasm darslari ko‘pincha adabiyot, tarix yoki milliy madaniyat darslari bilan birlashtiriladi. Masalan, ertaklarni o‘rganib chiqish paytida san’at 1 https://interscience.uz/index.php/home/article/download/3647/3313/8616 2 Методики обучения школьников иллюстрированию литературных произведений в отечественной педагогике https://studfile.net/preview/4200793/page:5/ 3 Рисование в школе - В. Н. Кожухов | Уроки иллюстративного рисования. https://hudozhnikam.ru/risovanie_v_shkole/12.html 4 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/04/Tasviriy-sanat-va-uni-oqitish-metodikasi.2006.pdf INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 226 darsida shu ertakning sahnalarini chizish muhimroq bo‘ladi. Bu o‘quvchi fikrida xabar va ko‘rgazmaga doir tasavvur uyg‘unligini mustahkamlaydi. - Diqqatni kuchaytiruvchi metodlar: Bunga rejali ko‘rgazma qo‘yish, me’yoriy namuna rasm ko‘rsatish, yoki kompozitsiya sxemasini taqdim etish kiradi. Masalan, o‘qituvchi doskada yoki vizual materiallarda namunaviy kompozitsiyani ko‘rsatib, uning bosqichlarini tahlil qiladi. Bolalar o‘z ishlarida mustaqil ijodkorlik qilish uchun ochiq imkoniyat beriladi, biroq ular kompozitsiya, proportsiya va rang uyg‘unligi tamoyillariga rioya etish bo‘yicha yo‘lyo‘riq oladi. - Ko‘rgazmali vositalardan foydalanish: Illyustrativ rasm murakkab qahramon, hayvon yoki ob’ektlarni o‘z ichiga olgan holda yaratiladi. Shuning uchun darslarda haqiqiy hayotni aks ettiruvchi rasmlar, suratlar, tabiatdan olib kelingan narsalar yoki interaktiv fotomateriallar namoyish etiladi. Bu usul bolalarga to‘g‘ri ko‘rinish va proporsiyalarni tushunishga yordam beradi 5 . - Qiziqarli vazifalarni berish: Illyustrativ mavzular yosh bolalarga xos bo‘lishi va ularni qiziqtirishi zarur. Masalan, erta bosqich maktablarida hayvonlar yoki oila hayotidan hikoyalar tanlab, ularning asosida rasm chizish topshirig‘i qo‘yiladi. O‘quvchilarning shaxsiy tajribasi va qiziqishlariga mos masalalar tanlanishi dars samaradorligini oshiradi. - Guruhda ijodiy ishlash: O‘quvchilarga mavzuga doir qisqa matn bo‘lagini yoki dialogni berib, buni kompozitsiya asosida guruhlarda rasmiylashtirish topshiriladi. Bu muloqotda ishlash, fikr almashish va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Yuqoridagi metodlarni amalga oshirishda o‘qituvchi pedagogik nazariya, badiiy tasavvur va didaktik tamoyillarni uyg‘un tarzda qo‘llashi lozim. Darsdan tashqari san’at to‘garaklari va ijodiy mashg‘ulotlar ham bolalarda illyustrativ ko‘nikmalarni chuqurlashtiradi. Oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish uchun bir qator metod va texnologiyalar qo‘llaniladi. Avvalo, dastur mazmuniga san’atshunoslik va texnika asoslari chuqur kiritilishi kerak. Masalan, Bobekmatov va Tursunovga ko‘ra, tasviriy san’at o‘qituvchisida plastika anatomiyasi va perspektiva qonunlarini mukammal egallash pedagogik faoliyatining kafolati hisoblanadi. Ta’lim-mashg‘ulotlar rejasida quyidagi asosiy komponentlar e’tiborda boʻlishi lozim: - Nazariy bilimlarni berish: Universitetlarda “Rangtasvir”, “Grafika”, “San’at tarixi” singari fanlar bo‘yicha chuqur nazariy asoslar o‘tish talablari mustahkamlanadi. Belgilangan o‘quv dasturlariga muvofiq, kelajak o‘qituvchilarga badiiy janrlar, uslublar, kompozitsiya va rang to‘g‘risidagi tushunchalarni chuqurlashtirish zarur 6 . Bu esa ularning ijodiy potentsiali va metodik malakasini oshiradi. - Amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Professional tayyorgarlik tarkibida amaliy mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutadi. Kelajak o‘qituvchilar chizmachilik, haykaltaroshlik, dizayn kabi laboratoriyalar va studiyalarda mustaqil ishlash orqali texnik mahoratini oshiradi. Misol uchun, grafik san’at sohasida chuqur bilimga ega bo‘lish natijasida talabalar mustaqil kompozitsiya yaratish va uni darsda izohlab berish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Ushbu kompetensiya 5 https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/04/Tasviriy-sanat-va-uni-oqitish-metodikasi.2006.pdf 6 https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/download/4758/4178/8429 INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 227 – grafik san’at uslublarini o‘zlashtirish bilan birga o‘quvchilarga mashg‘ulot o‘tkazish uchun zarur. - Pedagogik amaliyot: Oliy ta’lim jarayonida talabalar maktablarda amaliyot o‘tashadi. Bu davrda ular haqiqiy darslarni kuzatadi, o‘zlari kichik guruhlarda dars mashg‘ulotlarini olib boradi. Innovatsion metodika va o‘quv materiallarini sinovdan o‘tkazish imkoniyatlari yaratilib, tajribali o‘qituvchilardan fikr-mulohazalar olinadi. Shu bilan birga, soha bo‘yicha seminar va master-klasslar tashkil etiladi. - Integratsion va ijodiy yondashuvlar: Yangi pedagogik texnologiyalar (masalan, STEAM — fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematikani uyg‘un o‘rganish) san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda qo‘llanilishi mumkin. Shu tarzda talabalar o‘quv materiallari mazmunini turli fanlar orqali boyitishga o‘rgatiladi. Ta’limning interfaol va masofaviy usullari (simulyatorlar, onlayn platformalar) ham joriy etiladi. - Tadqiqot va tahlil: Mustaqil va guruhda ilmiy tadqiqot ishlari, referatlar yozish, dars metodikasiga oid takliflar ishlab chiqish orqali kelajak o‘qituvchilar tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Masalan, tasviriy san’at mavzulari bo‘yicha dars va pedagogik materiallarni tahlil qilish ularning metodologik salohiyatini kuchaytiradi. - Nazorat va baholash: Ta’lim sifati talab darajasida ekanligini ta’minlash uchun uzluksiz baholash tizimi joriy etiladi. Bu doimiy ravishda o‘quvchilar ijodiy ishlari va pedagogik ko‘rsatkichlarni nazorat qilish, o‘qituvchilar superviziyasi bilan amalga oshiriladi. Mazkur metodlar yordamida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilari san’atshunoslik asosida kasbiy kompetensiyalarni rivojlantiradi, o‘quvchilarga sifatli o‘qitish metodologiyasini egallaydi. Umuman olganda, illyustrativ rasm ishlash kompetensiyalarini shakllantirish uchun bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini ta’lim jarayonida chuqur san’atshunoslik bilimlari va innovatsion pedagogik texnologiyalar asosida tayyorlash lozim. Dasturiy integratsiya, amaliy mashg‘ulotlar va keng qamrovli o‘quv amaliyotlari orqali talabalar ijodiy malakalar, kompozitsion fikrlash va metodik ko‘nikmalarga ega bo‘ladi. Xalqaro tajriba va milliy strategiyalar talablari doirasida bu yo‘nalishda davom etuvchi ishlar bo‘lishi zarur. Kelgusi tadqiqotlar pedagogika va san’atni uyg‘unlashtiruvchi yangi metodlar ishlab chiqishga qaratilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. https://interscience.uz/index.php/home/article/download/3647/3313/8616 2. https://grnjournal.us/index.php/STEM/article/download/4758/4178/8429 3. Методики обучения школьников иллюстрированию литературных произведений в отечественной педагогике https://studfile.net/preview/4200793/page:5/ 4. https://jdpu.uz/wp-content/uploads/2021/04/Tasviriy-sanat-va-uni-oqitishmetodikasi.2006.pdf 5. Рисование в школе - В. Н. Кожухов | Уроки иллюстративного рисования https://hudozhnikam.ru/risovanie_v_shkole/12.html 6. Sobirov, S.T., Sultanov, X.E., Ismatov, U.Sh. Illustration and the Influence of Illustrator on Children's Understanding of Fairy Tales and Works of Art in Books. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, Vol. 24, Issue 05, 2020 ISSN: 1475-7192. 02 Apr 2020. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 228 7. Qosimov J.A. a; Sultanov, Kh. b; Sobirov S. b; Otakhonova N. c; Boltayeva H. c; Khudoynazarova O. d. Increasing professional competence of students based on modern graphics programs.https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2s2.086000730760&origin=recordpage 8. Sultanov, Khaytboy Eraliyevich; Sobirov, Sarvar Tursunmurotovich; Marasulova, Izzat Mukhamatsultonovna. Theoretical basis of cluster approach in fine arts education. https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2s2.0-85086321517&origin=recordpage 9. Sobirov S.T. “IMPORTANCE OF ILLUSTRATIONS FOR PERCEPTION OF CONTENT OF THE BOOK”. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences. Volume 8 Number 4, 2020 Part II ISSN 20565852. P 98-101. 10. Sultanov X.E, Sobirov S.T, Marasulova I. M. “THEORETICAL BASIS OF CLUSTER APPROACH IN FINE ARTS EDUCATION”. Journal of Critical Reviews ISSN23945125 Vol 7, Issue 9, 2020. 15.05.2020. p 108-111 11. Sarvar Tursunmurotovich Sobirov. Developing Students’ Imagination Through Illustration and Illustrations in Fine Arts Classes. International Journal of Social Science Research and Review. http://ijssrr.com [email protected] Volume 5, Issue 6 June, 2022.