OLIY BADIY PEDAGOGIK TA'LIM MUASSASASIDA BO'LAJAK TASVIRIY SAN'AT O'QITUVCHILARINI MAKTAB O'QUVCHILARIDA ILLUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHGA TAYYORLASHNING MAZMUNI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 229 OLIY BADIY PEDAGOGIK TA’LIM MUASSASASIDA BO‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O‘QITUVCHILARINI MAKTAB O‘QUVCHILARIDA ILLUSTRATIV RASM ISHLASHGA OID KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHGA TAYYORLASHNING MAZMUNI Sobirov Sarvar Tursunmurotovich Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403434 Annotatsiya. Ushbu maqolada oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlash jarayonida maktab o‘quvchilarida illustrativ rasm ishlashga oid kompetensiyalarni shakllantirish mazmuni ilmiy jihatdan keng yoritiladi. Kompetensiyaviy yondashuv, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, xalqaro va milliy tajribalar asosida bo‘lajak san’at o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligi samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: badiiy pedagogika, tasviriy san’at, kompetensiya, illustrativ rasm, pedagogik texnologiya, kreativlik, o‘quvchi, san’at ta’limi. Аннотация. В данной статье научно освещается содержание формирования компетенций по иллюстративному рисунку у школьников в процессе подготовки будущих учителей изобразительного искусства в высших художественно-педагогических учебных заведениях. На основе компетентностного подхода, современных педагогических технологий, а также международного и национального опыта анализируются пути повышения эффективности профессиональной подготовки будущих учителей искусства. Ключевые слова: художественная педагогика, изобразительное искусство, компетенция, иллюстративный рисунок, педагогическая технология, креативность, ученик, художественное образование. Annotation. This article scientifically highlights the content of forming competencies in illustrative drawing among school students during the training of future visual arts teachers at higher artistic-pedagogical institutions. Based on the competence-based approach, modern pedagogical technologies, as well as international and national experiences, the ways of increasing the effectiveness of professional training of future art teachers are analyzed. Keywords: art pedagogy, visual arts, competence, illustrative drawing, pedagogical technology, creativity, student, art education. Hozirgi davrda ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish, ijodiy yondashuvni kuchaytirish va kompetensiyaga asoslangan ta’lim tizimini shakllantirish masalasi global miqyosda dolzarb hisoblanadi. Xususan, tasviriy san’at sohasida badiiy ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarda kreativ fikrlashni rivojlantirish hamda ular orqali milliy va jahon san’at an’analarini chuqur o‘zlashtirish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasidagi davlat hujjatlari, jumladan, “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, “Milliy o‘quv dasturi”, shuningdek, Prezident qaror va farmonlarida INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 230 badiiy ta’limni rivojlantirish, yoshlarni ijodiy faoliyatga keng jalb etish vazifasi alohida belgilab qo‘yilgan. Shu sababli, oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda ularning kasbiy kompetensiyasini zamon talablari asosida shakllantirish masalasi alohida o‘rin tutadi. Bu nafaqat kasbiy bilim va ko‘nikmalarni, balki shaxsiy kreativlikni, badiiy didni, ijodiy tafakkurni ham rivojlantirishni talab etadi. Oliy badiiy pedagogik ta’limning asosiy vazifasi – maktab ta’limida san’at fanlarini yuqori saviyada o‘qita oladigan, o‘quvchilarning estetik didini, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantira oladigan mutaxassislarni tayyorlashdir⁷. Bu jarayonda talabalarning: • badiiy tafakkuri; • metodik tayyorgarligi; • pedagogik kommunikatsiya ko‘nikmalari; • zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish malakasi; • kreativ yondashuvlari shakllanadi. Illustrativ rasm ishlash kompetensiyasi esa san’at o‘qituvchisining asosiy professional tayyorgarlik komponentlaridan biri bo‘lib, maktab o‘quvchilariga tasviriy san’at orqali mavzu mazmunini badiiy talqinda ifodalashni o‘rgatishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Illustrativ rasm – bu matn, voqea, asar mazmunini badiiy tasvir orqali ifodalashdir. Mazkur faoliyat o‘quvchilarda nafaqat tasviriy mahorat, balki fikrni obrazli ifodalash, ijodiy yondashuv, kompozitsiya, rang uyg‘unligi, tafakkur va tasavvurni rivojlantirishga xizmat qiladi. Kompetensiya sifatida qaralganda, illustrativ rasm ishlash quyidagilarni qamrab oladi: • nazariy bilimlar (san’atshunoslik, rangshunoslik, kompozitsiya asoslari); • amaliy ko‘nikmalar (qalam, bo‘yoq, grafik va raqamli texnologiyalar bilan ishlash); • metodik yondashuvlar (maktab darsida bolalarning yosh xususiyatlariga mos mashqlar tanlash); • kreativ qobiliyat (ijodiy izlanish, mualliflik g‘oyasini ilgari surish). Dunyo tajribasida san’at ta’limi tizimida innovatsion metodlardan keng foydalanilmoqda. Masalan, Yevropa mamlakatlarida “Arts integration” – san’atni boshqa fanlar bilan uyg‘unlashtirish yondashuvi qo‘llanadi. AQSH maktablarida esa bolalarda kreativ tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan “Creative teaching” metodlari asosiy o‘rin tutadi. Rossiya Federatsiyasida pedagogika oliygohlarida illustrativ rasm mashg‘ulotlari maxsus kurs sifatida o‘qitiladi. Qozog‘istonda esa tasviriy san’at darslariga raqamli texnologiyalarni keng joriy etish orqali bolalarda zamonaviy grafik ko‘nikmalar shakllantirilmoqda. O‘zbekistonda esa milliy an’analar, xalq amaliy san’ati namunalaridan foydalanish, buyuk ajdodlarimiz merosi asosida yoshlarning estetik tarbiyasini kuchaytirish dolzarbdir. Maktab darsliklarida illustrativ rasm ishlashga oid mashg‘ulotlar mavjud bo‘lsa-da, bo‘lajak o‘qituvchilarni chuqur tayyorlash, ularda metodik kompetensiyalarni rivojlantirish zarur. Illustrativ rasm ishlashni o‘rgatishda quyidagi pedagogik texnologiyalar samarali hisoblanadi: • Loyiha asosida o‘qitish – bolalar kitob, ertak, tarixiy voqea asosida rasm chizib, uni himoya qilishadi. • Kreativ mashqlar – “Matndan obraz yaratish”, “So‘zdan tasvirga” kabi mashqlar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 231 • AKT integratsiyasi – raqamli grafik dasturlar yordamida rasm ishlash. • Interfaol metodlar – “Aqliy hujum”, “Rolli o‘yin” asosida obraz yaratish. Metodik yondashuvlarda esa: • darslarni yosh xususiyatiga mos tashkil etish; • milliy san’at an’analarini joriy etish; • dars jarayonida o‘quvchilarni ijodiy erkinlikka rag‘batlantirish muhimdir. Tadqiqotda ilmiy-nazariy tahlil, taqqoslama usul, ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganish, amaliy kuzatuv va intervyu metodlaridan foydalanildi. Asosiy e’tibor O‘zbekiston ta’lim tizimidagi mavjud amaliyot va xalqaro tajriba o‘rtasida qiyosiy tahlilga qaratildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini tayyorlashda bir qator muammolar mavjud: • illustrativ rasm ishlash bo‘yicha metodik materiallar yetarli emas; • xalqaro tajriba bilan integratsiya sust; • raqamli texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlari kam; • amaliy mashg‘ulotlarda o‘quvchilar ijodiy mustaqilligi yetarli darajada rag‘batlantirilmaydi. Shu bois, oliy badiiy pedagogik ta’lim muassasalarida quyidagi yo‘nalishlarni kuchaytirish lozim: • Maxsus “Illustrativ rasm ishlash metodikasi” fanini joriy etish. • Talabalarning raqamli grafik dasturlarda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish. • Xalqaro tajribalarni o‘quv dasturlariga tatbiq etish. • Milliy meros asosida innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarini illustrativ rasm ishlashga oid kompetensiyalarini shakllantirish – ularning kasbiy mahoratini oshirish, maktab o‘quvchilarida ijodiy tafakkurni rivojlantirish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlikni tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Takliflar: 1. Oliy ta’lim dasturlariga innovatsion metodikalar asosida yaratilgan maxsus kurslarni qo‘shish. 2. San’at ta’limi bo‘yicha xalqaro loyihalarda talabalar ishtirokini kengaytirish. 3. O‘qituvchilarni qayta tayyorlash va malakasini oshirishda illustrativ rasm ishlash bo‘yicha modullarni ishlab chiqish. 4. Maktab darsliklarini zamonaviy metodik yondashuvlar bilan boyitish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Ўзбекистон Республикаси. Таълим тўғрисидаги Қонун. – Тошкент: 2020. 2. Dewey, J. Art as Experience. – New York: Penguin, 2005. 3. Gardner, H. Art Education and Human Development. – Los Angeles: Getty Publications, 1990. 4. Эльконин, Д.Б. Психология обучения младшего школьника. – Москва: Просвещение, 1989. 5. Зимняя, И.А. Ключевые компетенции как результативно-целевой компонент образования. – Москва: Исследовательский центр проблем качества подготовки специалистов, 2004. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 232 6. Read, H. Education Through Art. – London: Faber & Faber, 1970. 7. Сластенин, В.А. Педагогика. – Москва: Академия, 2003. 8. Arnheim, R. Visual Thinking. – Berkeley: University of California Press, 1969. 9. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. “Tasviriy san’at” umumiy o‘rta ta’lim maktablari dasturi. – Toshkent: 2020. 10. Qosimov J.A. a; Sultanov, Kh. b; Sobirov S. b; Otakhonova N. c; Boltayeva H. c; Khudoynazarova O. d. Increasing professional competence of students based on modern graphics programs.https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2s2.086000730760&origin=recordpage