TALABALARNING KOMPOZITSION BADIIY-ESTETIK DIDINI TARBIYALASHDA XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASINING TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 284 TALABALARNING KOMPOZITSION BADIIY-ESTETIK DIDINI TARBIYALASHDA XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASINING TAHLILI Xudayberdiyev Mirolim Iskandar o‘g‘li Qori Niyoziy nomidagi TPMI, Tayanch doktoranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17403640 Annotatsiya. Jaxonda talabalarning badiiy-estetik didini rivojlantirish bo‘yicha ko‘plab izlanishlar olib borilmoqda. Bu izlanishlarning samarasini yanada yuqori natijaga olib chiqish uchun zamon talabidan kelib chiqqan holda san’at sohasiga raqamli texnologiyalarni integratsiya qilish jarayonlari olib borilmoqda. Shu jihatdan kelib chiqib yurtimiz soxa tadqiqotchilari tomonidan ta’lim sifatini zamon talablari darajasiga ko‘tarish va talabalarning badiiy-estetik didini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Quyida raqamli texnologiyalarning tasviriy san’at soxasida qo‘llanilishi bo‘yicha xorijiy mamlakatlar tajribasini tahlili haqida so’z boradi. Kalit so‘zlar: raqamli texnologiya, badiiy-estetik did, estetik tarbiya, electron darsliklar. Abstract. A lot of research is being conducted in the world to develop the artistic and aesthetic taste of students. In order to bring the results of this research to a higher level, the processes of integrating digital technologies into the field of art are being carried out based on the needs of the time. In this regard, in our country, researchers in the field are also conducting scientific research aimed at raising the quality of education to the level of modern requirements and developing the artistic and aesthetic taste of students. The following is an analysis of the experience of foreign countries in the application of digital technologies in the field of fine arts. Keywords: digital technology, artistic and aesthetic taste, aesthetic education, electronic textbooks. Аннотация. В мире проводится множество исследований, направленных на развитие художественно-эстетического вкуса учащихся. Для того чтобы вывести результаты этих исследований на более высокий уровень, осуществляются процессы интеграции цифровых технологий в сферу искусства, исходя из потребностей времени. В связи с этим в нашей стране исследователи в этой области также ведут научные исследования, направленные на повышение качества образования до уровня современных требований и развитие художественно-эстетического вкуса учащихся. Ниже представлен анализ опыта зарубежных стран по применению цифровых технологий в сфере изобразительного искусства. Ключевые слова: цифровые технологии, художественно-эстетический вкус, эстетическое воспитание, электронные учебники. Xorijda talabalarning badiiy-estetik didini shakllantirish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar xilma-xil yondashuvlarni qamrab oladi. An’anaviy g‘arbiy san’at ta’limi nazariyasida badiiyestetik did asosan san’at asarlarini qadrlash va kompozitsion yechimlarni tushuna olish qobiliyati sifatida talqin etiladi. Masalan, amerikalik pedagog olim Elliot V. Eisner san’at ta’limida hissiy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 285 tajriba va estetik idrokning o‘rni muhimligini ta’kidlagan edi 1 . Zamonaviy xorijiy tadqiqotlarda esa raqamli texnologiyalarning kirib kelishi bilan mazkur sohada yangi izlanishlar paydo bo‘ldi. Xususan, Xitoy olimi Y. Zhao o‘z tadqiqotida an’anaviy tasviriy san’at ta’limining asosiy maqsadi talabalarni “badiiy did, ijodiy fikrlash va hunarmandchilik ko‘nikmalariga ega bo‘lishga yo‘naltirilganini qayd etadi 2 . Biroq raqamli axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt asrida san’at ta’limi modelini tubdan qayta ko‘rib chiqish zarurligi ko‘rsatilgan: endilikda ta’lim jarayoniga raqamli texnologiyalar va innovatsion tafakkurni integratsiya qilish, talabalarda raqamli ko‘nikmalar va fanlararo kompetensiyalarni shakllantirish talab etiladi. Bu shuni anglatadiki, xorijiy tajribada kompozitsion estetik didni shakllantirish masalasi bugun integrativ yondashuv – ya’ni an’anaviy estetik tarbiya tamoyillarini zamonaviy raqamli vositalar bilan uyg‘unlashtirish orqali hal etilmoqda. So‘nggi yillarda virtual haqiqat (VR) va qo‘shilgan haqiqat (AR) texnologiyalarining estetik tarbiyadagi samaradorligi ham xorijiy tadqiqotlarda o‘rganilmoqda. Masalan, Zhou va Li tomonidan 2024-yilda o‘tkazilgan tadqiqotda talabalar muzey eksponatlarini VR/AR yordamida tomosha qilganda estetik tajribani sezilarli darajada chuqurroq his etishgani aniqlangan. Ushbu tadqiqotda Pekin Saroy muzeyiga an’anaviy tarzda tashrif buyurgan nazorat guruhi bilan VR/AR orqali raqamli ekskursiya qilgan eksperimental guruh solishtirilib, raqamli muhitdagi estetik tajriba an’anaviy muhitdagidan yuqori ekani ko‘rsatildi. Bu kabi xorijiy ishlar raqamli vositalar estetik didni shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ilmiy asoslamoqda. VR/AR texnologiyalari o‘quvchilarga san’at asarlarini interfaol va immersiv o‘rganish imkonini beradi, natijada ularning san’atni idrok etish va baholash ko‘nikmalari boyiydi. Yevropa va AQSh ta’lim tizimida san’at va estetik tarbiyani raqamli davrga moslashtirishga intilishlar kuzatilmoqda. Masalan, Buyuk Britaniya va AQShda “Media Arts Education” (mediata’lim) konsepsiyasi rivojlanib, unda o‘quvchilarning raqamli media orqali vizual savodxonligini va estetik didini oshirish maqsad qilingan. Shuningdek, fransuz olimlari san’at estetikasi va raqamli madaniyat bog‘liqligini o‘rganib, raqamli san’at turlari (digital art) orqali talabalar didini shakllantirish metodikasi ustida ishlashgan. Xususan, yangi mediadan foydalangan holda estetik ta’lim berishning afzalliklari ham ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanadi. Frontiers in Education jurnalida chop etilgan Xiaorong Zhao (2025) tadqiqotida interaktiv va immersiv yangi media san’ati estetik tarbiyada innovatsiyalar olib kirayotgani, bunday yondashuv talabalar tasavvurini, ijodkorligini rivojlantirishda katta ustunlik berishi aytiladi 3 . Shu bilan birga, ushbu tadqiqot xorijda duch kelinayotgan ba’zi muammolarni ham ko‘rsatadi: masalan, malakali pedagog kadrlar yetishmasligi va estetik tarbiya mazmunining tor talqini kabi omillar yangi media vositalarini keng joriy etishga to‘sqinlik qilmoqda. Demak, xorijiy tajribada raqamli texnologiyalar yordamida estetik didni tarbiyalash bo‘yicha yutuqlar (interfaol platformalar, VR ekskursiyalar, raqamli san’at mashg‘ulotlari) bilan birga, qiyinchiliklar 1 Eisner, E. W. (1970). Stanford’s Kettering project. Art Education, 23(8), 4–7. 2 Weiru Zhang1,a, Wanjun Li1,b, Yunmengru Wu1,c,*, Yi Liu1,d, Xiaorui Zhang2,e, Anping Cheng1,f. Innovative Research on Highly Interactive Chinese Contemporary Design Education Spaces. Proceedings of 3rd International Conference on Interdisciplinary Humanities and Communication Studies DOI: 10.54254/27537064/52/2024.18500. 3 Zhao X (2025) Breakthroughs, lags, and contradictions: an analysis of the practices and effects of new media art aesthetic education in China. Front. Educ. 10:1483559. doi: 10.3389/feduc.2025.1483559. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 286 (pedagog kadrlar malakasi, dasturiy resurslar) ham mavjud ekani tanqidiy tahlilda qayd etilishi lozim. Umuman olganda, xorijiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar talabalarning badiiy-estetik didini shakllantirishning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. An’anaviy estetik ta’lim tamoyillari (Kompozitsiyani o‘rgatish, muzeylarga olib borish, asar tahlili va badiiy ijod) endi raqamli vositalar bilan boyitilmoqda. Masalan, onlayn platformalarda san’at galereyalari yaratilmoqda, virtual muzey darslari o‘tilmoqda, talabalar grafik dasturlar yordamida kompozitsiya va rang uyg‘unligini mashq qilishmoqda. Jahon tajribasida yetakchi tadqiqotchilar (masalan, K.Freedman, P.Duncum va boshqalar) ta’kidlaydilar: raqamli davrda san’at ta’limi nafaqat texnik ko‘nikmalarni, balki vizual madaniyat va estetik didni ham shakllantirishi zarur. Demak, xorijda shakllangan ilmiy-amaliy baza bizning mavzuni yoritish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. MDH davlatlari, xususan Rossiya ilmiy maktabida, badiiy-estetik did tushunchasiga doimo katta e’tibor qaratib kelingan. Sovet davridan boshlab estetik tarbiya davlat ta’lim tizimining muhim yo‘nalishi bo‘lib, bu borada A.V.Bakushinskiy 4 , B.M.Nemenskiy 5 kabi san’atshunos-pedagoglar nazariy asarlar yaratgan. Ular badiiy didni tarbiyalashni shaxsni har tomonlama kamol toptirishning asosiy omillaridan biri deb bilishgan. Masalan, Sovet pedagogikasida “художественный вкус” (badiiy did) atamasi bilan san’at asarlarining go‘zalligini farqlash, ulardan estetik zavq ola bilish qobiliyati tushuntirilgan va bu qobiliyat faqat yaxshi namunalarga takror-takror murojaat qilish va ularni tahlil qilish orqali shakllanishi qayd etilgan. Bu ilmiy an’ana mustaqil MDH davlatlarida ham davom etib, o‘quvchilarda estetik didni shakllantirish metodikasi rivojlantirildi. So‘nggi yillarda Rossiya va qo‘shni davlatlarda raqamli axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) kirib kelishi bilan badiiy tarbiya jarayonini takomillashtirish yuzasidan qator izlanishlar qilindi. Xususan, rossiyalik pedagoglar maktab va maktabgacha ta’limda AKT vositalari yordamida estetik tarbiya berish tajribasini to‘pladilar. Masalan, Rossiyadagi ayrim maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyachilar virtual ekskursiyalar, multimedia taqdimotlar va grafik dasturlardan foydalanib, bolalarning estetik qobiliyatlarini rivojlantirmoqdalar. Tajribada bolalarni san’at asarlari bilan tanishtirish uchun interaktiv taqdimotlar, video roliklar va virtual galereyalar yo‘lga qo‘yilgani ma’lum. Bu orqali bolalarda go‘zallikni his qilish, san’atga qiziqish uyg‘otish va estetik munosabatni shakllantirishga erishilmoqda. Misol uchun, virtual muzey ekskursiyalari orqali tarbiyalanuvchilar dunyoning mashhur muzeylariga “sayohat” qilib, asarlarni kompyuter ekrani orqali tomosha qila oladilar – bu ular uchun o‘ziga xos estetik tajriba bo‘lib, real sharoitda qiyin kechadigan ko‘plab san’at namunalarini ko‘rish imkonini beradi. MDHdagi ilmiy tadqiqotlarda xalq amaliy san’ati, milliy meros orqali estetik tarbiya berishga alohida urg‘u beriladi. Masalan, Qozog‘iston, Ozarbayjon kabi davlatlarda milliy naqsh, hunarmandchilik buyumlari dizayni o‘quvchilarga elektron darsliklar va videodarslar orqali o‘rgatilib, bunda nafaqat hunar ko‘nikmasi, balki milliy estetik did ham shakllantirilishi ko‘zda tutilgan. Rossiyada esa “madaniyat shakllantiruvchi texnologiyalar” atamasi ostida san’at va 4 https://www.researchgate.net/profile/A-Bakushinskiy. 5 Неменский, Б.М. Познание искусством. — М.: Изд-во УРАО, 2000. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 287 madaniyatni AKT yordamida o‘quvchilarga yetkazish metodlari ishlab chiqilmoqda (masalan, virtual teatrlar, raqamli kutubxonalar). Ba’zi tadqiqotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli texnologiyalar talabalarning badiiy didiga ta’sirini o‘rgangan. Jumladan, Podyanova E.V. nomzodlik dissertatsiyasida pedagogika universiteti talabalari orasida badiiy did rivojlanishini tekshirish va unga san’atshunoslik axborotlarini raqamli tarzda yetkazish usullari tahlil qilingan 6 . Ushbu ishlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli resurslar orqali ko‘rgazmali materiallar hajmining ortishi talabalarning badiiy idrokini boyitadi, ammo shu bilan birga ularning diqqatini jamlash, tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmalarini ham rivojlantirishga e’tibor berish lozim. Tanqidiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, MDH hududida ilgari surilgan yutuqlar – masalan, virtual muzey darslari, multimediali elektron darsliklar va grafik treninglar – talabalarning kompozitsion didini tarbiyalashda samarali deb topilmoqda. Bir vaqtning o‘zida muammoli jihatlar ham bor: ba’zi maktablarda texnik jihozlanish pastligi, o‘qituvchilarning AKT kompetensiyasi yetarli emasligi, elektron kontentning sifat va mazmun jihatidan to‘liq mukammal emasligi kuzatiladi. Ammo umumiy tendensiya ijobiy – raqamli pedagogika estetik tarbiyada ham muhim o‘rin egallay boshladi. Masalan, Rossiyada qabul qilingan Federal o‘quv dasturlari standartlarida (FO‘DS) AXT vositalaridan foydalangan holda o‘quvchilarda san’atga qiziqish va estetik hissiyotlar uyg‘otish vazifasi belgilangan. Shuningdek, “Estetik didni shakllantirish – shaxs tarbiyasining ajralmas qismi” degan g‘oya postsovet hududida hamon dolzarb bo‘lib, u zamonaviy texnologik vositalar bilan boyitilib kelinmoqda. O‘zbekistonda ham raqamli texnologiyalarni ta’limga integratsiya qilish jarayoni kuchayib, bu tendensiya tasviriy san’atni o‘qitishda ham namoyon bo‘lmoqda. Respublikamiz olimlari xorijiy yutuqlarni o‘rganib, milliy ta’lim tizimi sharoitida ularni joriy etish ustida tadqiqotlar olib bormoqda. Masalan, A. Isaqov (2023) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda 2000– 2021 yillar oralig‘ida dunyoda san’at ta’limida raqamli yondashuvlar bo‘yicha yetakchi ilmiy ishlanmalar tahlil qilingan 7 . Muallif O‘zbekiston ta’lim tizimida tasviriy san’atni o‘qitish jarayonini zamon talablari asosida modernizatsiya qilish zarurligini, xususan, o‘quv dasturlarini zamonaviy yondashuvlar asosida yangilash va raqamli texnologiyalardagi yutuqlarni o‘quv rejasiga tatbiq etish lozimligini ta’kidlaydi. Tadqiqotda so‘nggi yigirma yillikda dunyoda ilgari surilgan vizual san’at ta’limi yo‘nalishlari, tendensiyalari sarhisob qilinib, O‘zbekiston kontekstida qaysi raqamli ilovalar va vositalar samara berishi tahlil etilgan. Xususan, muallif O‘zbekiston ta’lim tizimida foydalanish mumkin bo‘lgan raqamli grafik dasturlar, virtual galereyalar, elektron o‘yin elementlari haqida xulosa bergan va ularning ta’limiy jarayonga ta’sirini ko‘rsatgan. O‘zbekistonda tasviriy san’at bo‘yicha elektron resurslar yaratilishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Masalan, oliy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilari tomonidan “Tasviriy san’at” fanidan elektron darsliklar yaratilmoqda, ularga milliy musavvirlarimiz (K.Behzod, Usto 6 Подъянова, Светлана Михайловна. Развитие художественного вкуса студентов педагогического вуза. диссертации и автореферата по ВАК РФ 13.00.08, кандидат педагогических наук. 2004. Ст-185 7 Isakov, Abduvokhid. (2021). Tasviriy san’at fanini o’qitish jarayonida raqamli texnologiyalardan foydalanishning amaliyotdagi holati. Общество и инновации. 2. 706-711. 10.47689/2181-1415-vol2-iss4/S-pp706-711. https://www.researchgate.net/publication/352188052_Tasviriy_san'at_fanini_o'qitish_jarayonida_raqamli_texnol ogiyalardan_foydalanishning_amaliyotdagi_holati INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 288 Momin, Chingiz Ahmarov va b.q.) asarlari, fotosuratlar, virtual 3D modellar kiritilmoqda. Bu elektron darsliklar an’anaviy matnli material bilan birga interaktiv topshiriqlar, testlar, video darslarni ham o‘z ichiga oladi. Shuningdek, milliy san’atga oid virtual ko‘rgazmalar tashkil etilayotgani kuzatiladi. 2020–2023 yillarda O‘zbekiston muzeylarining onlayn platformalari yaratilib, virtual turlar yo‘lga qo‘yildi. Xususan, Abdulla Qodiriy uy-muzeyi, Amaliy san’at muzeyi, Temuriylar tarixi muzeyi kabi ko‘plab maskanlarga 360° virtual ekskursiyalarni elektron qurilmalar orqali amalga oshirish mumkin bo‘ldi. Bu esa o‘quvchilarning milliy boyliklardan bahramand bo‘lishini osonlashtirib, ularda madaniy merosga hurmat va estetik didni shakllantirishga xizmat qilmoqda. Ilg‘or o‘zbek tadqiqotchilari qatorida X.X.Muratov (2024)ni ham qayd etish lozim. U o‘z maqolasida O‘zbekistonda san’at ta’limiga raqamli texnologiyalarni joriy etishning afzallik va cheklovlarini tahlil qilgan 8 . Muratovning xulosalariga ko‘ra, raqamli vositalar ta’lim jarayonini boyitib, talabalarning ijodiy izlanish imkoniyatlarini kengaytiradi, ammo ayni paytda ayrim texnik va metodik muammolar hal etilmasa, bu jarayon samarasi past bo‘lishi mumkin. Masalan, muallif texnik infratuzilma (kompyuterlar, internet tezligi) bilan bog‘liq cheklovlar, o‘qituvchilarning tayyorgarligi kabi omillarni qayd etadi. Shunday bo‘lsa-da, umumiy tendensiya ijobiy: “Raqamli O‘zbekiston – 2030” 9 strategiyasi doirasida maktab va oliy ta’limda raqamli pedagogika rivojlanmoqda. Bugungi kunda ba’zi maktablarda “Raqamli tasviriy san’at” to‘garaklari yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, ularda bolalar planshet va kompyuterlarda rasm chizishni, dizayn asoslarini o‘rganishmoqda. Milliy tadqiqotlarda xalq rassomchilik maktabi an’analarini raqamli texnologiyalar orqali yetkazish masalasi alohida o‘rin oladi. Jumladan, dostonlar, milliy qahramonlar obrazini tasvirlash bo‘yicha raqamli ilovalar, o‘yinlar yaratilayotgani haqida ma’lumotlar mavjud. Bular orqali talabalar bir vaqtning o‘zida milliy tasviriy san’atimiz namunalari bilan tanishib, ularning kompozitsion va estetik xususiyatlarini o‘rganadilar. Masalan, Alisher Navoiy g‘azallariga chizilgan miniatyuralar asosida yaratilgan interaktiv elektron albom talabalar uchun qiziqarli manba bo‘lib, milliy miniatyura san’ati estetikasini anglashga yordam beradi. Shuningdek, O‘zbekiston Badiiy akademiyasi qoshida raqamli san’at laboratoriyalari tashkil etilib, ularda yosh rassomlar grafik planshetlar yordamida milliy mavzularda ijod qilishni o‘rganishmoqda. Umuman olganda, O‘zbekistonda ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy izlanishlar endigina yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Ilg‘or xorijiy tajribalarni milliy mentallitet va qadriyatlarimiz bilan uyg‘unlashtirishga intilish seziladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Eisner, E. W. (1970). Stanford’s Kettering project. Art Education, 23(8), 4–7. 2. Weiru Zhang1,a, Wanjun Li1,b, Yunmengru Wu1,c,*, Yi Liu1,d, Xiaorui Zhang2,e, Anping Cheng1,f. Innovative Research on Highly Interactive Chinese Contemporary Design Education Spaces. Proceedings of 3rd International Conference on Interdisciplinary Humanities and Communication Studies DOI: 10.54254/2753-7064/52/2024.18500. 8 Muratov, Xusan Xolmuratovich. “Elektron ta’lim resurslari va multimediali elektron o ‘qitish vositalari orqali ta’lim muhitining rivojlanishi”. Academic research in educational sciences 2.1 (2021): 1130-1136. 9 https://lex.uz/acts/-5297046. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 289 3. Zhao X (2025) Breakthroughs, lags, and contradictions: an analysis of the practices and effects of new media art aesthetic education in China. Front. Educ. 10:1483559. doi: 10.3389/feduc.2025.1483559. 4. Неменский, Б.М. Познание искусством. — М.: Изд-во УРАО, 2000. 5. Подъянова, Светлана Михайловна. Развитие художественного вкуса студентов педагогического вуза. диссертации и автореферата по ВАК РФ 13.00.08, кандидат педагогических наук. 2004. Ст-185 6. Muratov, Xusan Xolmuratovich. “Elektron ta’lim resurslari va multimediali elektron o ‘qitish vositalari orqali ta’lim muhitining rivojlanishi”. Academic research in educational sciences 2.1 (2021): 1130-1136. 7. Xudayberdiyev M.I. Raqamli texnologiyalar vositasida talabalarning badiiy-estetik didini tarbiyalash // Pedagogika. – Toshkent, 2025. – 2-son. – B.281-284.