OʻZBEK TILI MATNLARIDA NUTQ AKTLARI TIPOLOGIYASINING KORPUS ASOSIDAGI TAHLILI

Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 140 OʻZBEK TILI MATNLARIDA NUTQ AKTLARI TIPOLOGIYASINING KORPUS ASOSIDAGI TAHLILI Babayeva Gulchexra Tashpulatovna Termiz shahar 16-sonli informatika va axborot texnologiyalariga ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktabining oliy toifali oʻqituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada oʻzbek tili matnlarida nutq aktlari tipologiyasi korpus lingvistika asosida tahlil qilinadi. Maqolada J. Searle va J. Austinlarning nutq aktlari nazariyasi gʻoyalari asosida oʻzbek tili milliy korpusida uchraydigan lokutsion, illokutsion va perlokutsion birliklar aniqlanadi hamda ularning funksional-semantik xususiyatlari oʻrganiladi. Tahlil jarayonida turli janrdagi (publitsistik, badiiy, ilmiy va maʼmuriy) matnlarda nutq aktlarining taqsimlanish dinamikasi, ularning kommunikativ vaziyatdagi oʻrni va mazmuniy-pragmatik farqlari aniqlanadi. Natijada oʻzbek tili korpusida nutq aktlarining avtomatik tasnifi uchun model yaratish imkoniyatlari koʻrib chiqiladi. Ushbu tadqiqot oʻzbek tili pragmatik tizimini korpus asosida oʻrganishning nazariy va amaliy ahamiyatini yanada kuchaytiradi. Kalit soʻzlar: nutq akti, tipologiya, korpus lingvistika, illokutsion maqsad, pragmatik birlik, semantik tahlil, oʻzbek tili milliy korpusi. Kirish Til inson tafakkurining eng muhim vositasi boʻlib, unda nafaqat maʼlumot, balki maqsad, niyat va taʼsir kuchi ham mujassamdir. Shu bois, zamonaviy lingvistika soʻnggi oʻn yilliklarda tildagi pragmatik birliklar va nutq aktlarining tahliliga alohida eʼtibor qaratmoqda. J. Austinning “How to Do Things with Words” asarida nutqning faqat maʼlumot uzatuvchi emas, balki harakatni amalga oshiruvchi xususiyatga egaligi isbotlanadi. Keyinchalik J. Searle bu nazariyani rivojlantirib, nutq aktlarini lokutsion, illokutsion va perlokutsion turlarga ajratdi. Oʻzbek tili misolida bu jarayonni tahlil qilish, ayniqsa milliy korpus asosida olib borish, til birliklarining real qoʻllanishdagi semantik va pragmatik funksiyalarini ochish imkonini beradi. Mazkur maqolada oʻzbek tili matnlarida uchraydigan nutq aktlari tipologiyasi, ularning korpus lingvistikasi asosida avtomatik tahlili va modellashtirish imkoniyatlari ilmiy jihatdan yoritiladi. Asosiy qism Oʻzbek tili matnlarida nutq aktlarining tahlili hozircha dastlabki bosqichda boʻlsa-da, bu yoʻnalishning rivojlanishi kompyuter lingvistikasi, psixolingvistika va pragmatik tahlil sohalarida muhim amaliy natijalar beradi. Korpus lingvistika metodologiyasi asosida nutq aktlarini aniqlashning asosiy bosqichlari quyidagicha belgilangan: Maʼlumotlar tanlovi. Oʻzbek tilining milliy korpusidagi badiiy, publitsistik, ilmiy va rasmiy Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 141 matnlar tahlil uchun tanlanadi. Ushbu janrlar nutq aktlarining turlicha pragmatik funksiyalarini aniqlash imkonini beradi. Annotatsiya va belgilash. Matnlardagi soʻzlar, iboralar va gaplar illokutsion maqsadiga koʻra belgilab chiqiladi. Masalan, soʻrov, buyruq, iltimos, rad etish, ogohlantirish kabi nutq aktlari turlari ajratiladi. Avtomatik aniqlash. Korpus texnologiyalari asosida illokutsion indikatorlar – modal soʻzlar, feʼlning mayl shakllari, kesimdagi shaxs kategoriyasi va boshqa grammatik-pragmatik belgilar tahlil qilinadi. Searle tomonidan taklif etilgan beshta asosiy nutq akti turi – assertiv, direktiv, komissiv, ekspressiv va deklarativ oʻzbek tili matnlarida ham aniqlanadi. Misol tariqasida: “Yozing, bu masala muhim.” (direktiv) “Men sizni samimiy tabriklayman.” (ekspressiv) “Men bu ishni bajaraman.” (komissiv) Tahlil shuni koʻrsatadiki, oʻzbek tili milliy korpusida eng koʻp uchraydigan nutq aktlari — direktiv va ekspressiv turlardir, bu esa milliy madaniyatda muloqotning hissiy ifoda va oʻzaro hurmatga asoslanganligini bildiradi. Bundan tashqari, pragmatik markyorlar – “iltimos”, “marhamat”, “iltimos qilaman”, “iltimos sizdan”, “agar mumkin boʻlsa” kabi birikmalar illokutsion maqsadni aniqlashda asosiy koʻrsatkich boʻlib xizmat qiladi. Korpus tahlili jarayonida bu birliklar avtomatik tarzda ajratilib, statistik tahlil orqali nutq aktlari turlarining taqsimoti aniqlanadi. Mazkur tahlil oʻzbek tilining milliy korpusi uchun pragmatik belgilash (pragmatic tagging) tizimini ishlab chiqish zarurligini koʻrsatadi. Shuningdek, nutq aktlarini avtomatik aniqlash modeli oʻzbek tili uchun tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida katta imkoniyatlar yaratadi. Nutq aktlarini korpus asosida tahlil qilishda formal-grammatik, semantik va pragmatik darajalar oʻzaro uzviy bogʻliq holda tadqiq etilishi lozim. Chunki, nutq aktining mazmuni nafaqat gapning grammatik shakliga, balki soʻzlovchining maqsadiga, muloqot kontekstiga va adresat bilan munosabat turiga ham bogʻliqdir. Shu bois korpus tahlilida faqat grammatik belgilarga tayanish yetarli emas — diskurs konteksti va situativ pragmatikani ham hisobga olish talab etiladi. Oʻzbek tili milliy korpusi hozircha pragmatik belgilash imkoniyatlariga toʻliq ega boʻlmasada, undagi matn turiga koʻra teglanish (badiiy, ilmiy, publitsistik, rasmiy, ogʻzaki) nutq aktlarini aniqlashda samarali yordam beradi. Masalan, badiiy matnlarda ekspressiv aktlar, rasmiy hujjatlarda esa deklarativ va direktiv aktlar ustunlik qiladi. Shu tarzda nutq aktlari janr-pragmatik xaritasini yaratish mumkin. Korpus tahlili asosida aniqlangan maʼlumotlar quyidagi yoʻnalishlarda muhim ilmiy natija beradi: 1. Korpus lingvistikasi uchun — nutq aktlari tipologiyasi boʻyicha avtomatik belgilash tizimining yaratilishi. Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 142 2. Til oʻqitish metodikasi uchun — real muloqotdagi nutq aktlari namunalarini oʻquv materiallariga kiritish imkoniyati. 3. Nutq madaniyati tadqiqotlari uchun — muloqotning milliy madaniyatga xos pragmatik meʼyorlarini aniqlash. Ayrim xorijiy tadqiqotlarda nutq aktlari avtomatik tarzda ajratish algoritmlari taklif etilgan boʻlsa-da, ularning aksariyati ingliz tiliga moslashtirilgan. Oʻzbek tili uchun esa morfologik va sintaktik jihatdan moslashtirilgan lokutsion birliklar modelini ishlab chiqish zarur. Chunki oʻzbek tilidagi mayl, shaxs-son va modallik shakllari nutq aktining illokutsion kuchini aniqlashda muhim rol oʻynaydi. Masalan, quyidagi feʼl shakllari turli illokutsion maqsadni bildiradi: “Yozing!” → direktiv (buyruq, talab) “Yozmoqchiman.” → komissiv (niyat, vaʼda) “Yozganingiz yaxshi boʻldi.” → ekspressiv (minnatdorlik, baho) “Men sizni rahbar etib tayinlayman.” → deklarativ (huquqiy-harakat ifodasi) “Bugun yomgʻir yogʻmoqda.” → assertiv (xabar, fakt bildirish) Bu misollar oʻzbek tilidagi feʼl shakllarining illokutsion kuch indikatorlari sifatida tahlil qilinishini koʻrsatadi. Shuningdek, leksik-pragmatik birliklar ham (masalan, “iltimos”, “marhamat”, “mumkinmi”, “sizdan soʻrayman”) nutq aktining turini aniqlashda asosiy signal boʻlib xizmat qiladi. Bu birliklarni avtomatik aniqlash uchun tokenizatsiya, lemmatizatsiya va POS-tagging bosqichlarida maxsus pragmatik belgilash moduli kiritish zarur. Natijada, oʻzbek tili korpusida nutq aktlarini avtomatik aniqlash imkonini beruvchi pragmatik xarita (pragmatic map) yaratiladi. Bu xarita korpusdagi matnlar boʻyicha nutq aktlari taqsimotini vizual koʻrinishda aks ettiradi va keyingi bosqichda nutq aktlari semantikasini modellashtirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Xulosa Oʻzbek tili matnlarida nutq aktlari tipologiyasini korpus asosida oʻrganish tildagi muloqotning chuqur pragmatik qatlamlarini ochish imkonini beradi. Tahlillar shuni koʻrsatadiki, oʻzbek tili uchun nutq aktlarini avtomatik aniqlashda grammatik shakllar, leksik indikatorlar va kontekstual belgilarning integratsiyalashgan yondashuvi eng samarali hisoblanadi. Korpus lingvistikasining texnik imkoniyatlari, ayniqsa korpus belgilash tizimlari, bu borada yangi metodologik yondashuvlarni shakllantirishga zamin yaratadi. Shunday qilib, oʻzbek tili milliy korpusi asosida nutq aktlarini avtomatik modellashtirish istiqbollari nafaqat nazariy pragmalingvistika, balki amaliy tilshunoslik va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohalarida ham muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN MANBALAR ROʻYXATI 1. Остин Дж. Слово как действие: Избранные труды по философии языка / пер. с англ. – М.: Прогресс, 1986. – 352 с. Vol.2 №10 (2025). October “NAZARIY VA AMALIY FANLARDAGI USTUVOR ISLOHOTLAR VA ZAMONAVIY TA’LIMNING INNOVATSION YO’NALISHLARI” www.innovativepublication.uz 143 2. Серль Дж. Классификация иллокутивных актов // Новое в зарубежной лингвистике. – Вып. 17. – М.: Прогресс, 1986. – С. 170–194. 3. Vanderveken D. Meaning and Speech Acts: Principles of Language Use. – Cambridge: Cambridge University Press, 1990. – 312 p. 4. Leech G. N. Principles of Pragmatics. – London: Longman, 1983. – 250 p. 5. Kadirova Z. Kh. Oʻzbek tili matnlarida nutq aktlari pragmatik belgilanishining korpus yondashuvi // Tilshunoslik va amaliy kommunikatsiya jurnali. – 2024. – № 3. – B. 93–99. 6. Oʻzbekiston Milliy korpusi (OʻzTK). Oʻzbek tili milliy korpusi: tuzilishi, imkoniyatlari va tahliliy modullar. – Toshkent: Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti, 2022. – 210 b. 7. Nurmonov A. Pragmalingvistika asoslari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. – 176 b. 8. Joʻrayev A. Oʻzbek tili pragmatik birliklarining lingvistik tahlili. – Toshkent: Oʻzbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2018. – 214 b. 9. Mamatov N. Oʻzbek tili nutq aktlari semantikasi va ularning matn tuzilishidagi roli // Oʻzbek tilshunosligi masalalari. – 2021. – № 2. – B. 56–65. 10. Hasanov U. Korpus lingvistikasida pragmatik belgilash va avtomatik tahlil muammolari // Filologiya va lingvotexnologiya jurnali. – 2023. – № 1. – B. 77–84.