ENERGETIKANING EKOLOGIYAGA SALBIY TA'SIRI VA KELTIRIB CHIQARADIGAN MUAMMOLARI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 10 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17405166 ENERGETIKANING EKOLOGIYAGA SALBIY TA’SIRI VA KELTIRIB CHIQARADIGAN MUAMMOLARI Fayzullayev I.M katta o‘qituvchi. (QDTU) [email protected] Muqimov Sh.I assistent. (QDTU) Shahzod[email protected]u ANNOTATSIYA Maqolada jahon va O‘zbekistonda energetika sohasining ekologik muammolari, ularning atrof-muhit va inson salomatligiga ta’siri, global iqlim o‘zgarishi jarayonidagi o‘rni tahlil qilinadi. Past uglerodli rivojlanish konsepsiyasi asosida qayta tiklanuvchi energiya manbalari, yashil texnologiyalar va energiya samaradorligini oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida qabul qilingan davlat dasturlari va xalqaro tajriba asosida taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: energetika, ekologik muammo, iqlim o‘zgarishi, qayta tiklanuvchi energiya, past uglerodli rivojlanish, yashil iqtisodiyot. АННОТАЦИЯ В статье рассматриваются экологические проблемы энергетического сектора в мире и в Узбекистане, их воздействие на окружающую среду и здоровье населения, а также роль в глобальных климатических изменениях. В рамках концепции низкоуглеродного развития анализируются перспективы применения возобновляемых источников энергии, внедрения «зеленых» технологий и повышения энергоэффективности. На основе государственных программ Республики Узбекистан и международного опыта предлагаются конкретные меры и рекомендации. Ключевые слова: энергетика, экологические проблемы, изменение климата, возобновляемые источники энергии, низкоуглеродное развитие, зеленая экономика. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 11 ABSTRACT The article examines the environmental challenges of the energy sector in the world and in Uzbekistan, their impact on ecosystems and public health, as well as their role in global climate change. Within the framework of the low-carbon development concept, the prospects for renewable energy deployment, the adoption of green technologies, and the enhancement of energy efficiency are analyzed. Based on national programs adopted in the Republic of Uzbekistan and international best practices, practical measures and policy recommendations are proposed. Keywords: energy sector, environmental challenges, climate change, renewable energy, low-carbon development, green economy. Kirish Energetika sohasi insoniyat taraqqiyoti va iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Biroq, energiya ishlab chiqarish va iste’mol qilish jarayonlari tabiatga jiddiy zarar yetkazadi. Ushbu maqolada energetikaning ekologiyaga salbiy ta’siri va keltirib chiqaradigan muammolari haqida so‘z yuritiladi. XXI asrda insoniyat oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri – bu energetika va ekologiya muammosidir. Aholi sonining o‘sishi, urbanizatsiya jarayonlari va iqtisodiy taraqqiyot natijasida energiyaga bo‘lgan talab tobora ortib bormoqda. Biroq, ushbu talab asosan an’anaviy yoqilg‘i turlari – ko‘mir, neft va tabiiy gaz hisobidan qoplanmoqda. Natijada, atmosfera havosining ifloslanishi, global isish, suv resurslari tanqisligi, tuproq degradatsiyasi va inson salomatligiga salbiy ta’sir kuchaymoqda. Energetikaning asosiy ekologik muammolari 1. Atmosfera havosining ifloslanishi Elektr stansiyalaridan chiqadigan karbonat angidrid (CO₂), oltingugurt oksidlari (SO₂), azot oksidlari (NOₓ) hamda chang zarrachalari nafaqat havoni ifloslantiradi, balki kislotali yog‘ingarchiliklar, o‘simlik va hayvonot dunyosiga zarar yetkazadi.Issiqxona gazlari (CO₂, CH₄, N₂O): Ko‘mir, neft va gaz kabi yoqilg‘ilarni yoqish natijasida hosil bo‘lib, global isish va iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Zararli gazlar (SO₂, NOx): Kislotali yomg‘irlarni keltirib chiqaradi va o‘simlik hamda hayvonot dunyosiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Chang va tutun: Aholi salomatligiga ta’sir etib, nafas olish kasalliklarini kuchaytiradi.Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, havoning ifloslanishi sababli har yili 7 millionga yaqin inson vafot etadi. 2. Global iqlim o‘zgarishi RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 12 Energetika sohasi issiqxona gazlari chiqindilarining asosiy manbai hisoblanadi. IPCC (Iqlim o‘zgarishi bo‘yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi) hisobotlariga ko‘ra, global harorat sanoat inqilobidan beri 1,1°C ga ko‘tarilgan va agar emissiyalar kamaytirilmasa, bu ko‘rsatkich 2100 yilga borib 3°C dan yuqori bo‘lishi mumkin. 3. Suv resurslariga ta’sir Issiqlik elektr stansiyalarida sovitish jarayonida katta hajmdagi suv sarflanadi. Bu suvlar ko‘pincha yuqori haroratda va kimyoviy qo‘shimchalar bilan tabiatga qaytarilishi sababli suv havzalari harorati oshib, ekotizim buziladi va suv havzalarining ekologik holati yomonlashadi. Neft va kimyoviy moddalar oqishi: Neft qazib olish va tashishdagi avariyalar oqibatida suv havzalari ifloslanadi. 4. Radioaktiv chiqindilar Atom elektr stansiyalari uglerodsiz energiya manbai sifatida muhim o‘rin tutadi, ammo ular bilan bog‘liq bo‘lgan radioaktiv chiqindilarni saqlash va utilizatsiya qilish hali ham global muammolardan biri hisoblanadi. Chernobil (1986) va Fukusima (2011) avariyalari atom energetikasining xavfliligini yana bir bor ko‘rsatib berdi. 5. Yer resurslariga zarar Konlarni qazish: Ko‘mir va neft qazib olish natijasida katta yer maydonlari buziladi, o‘rmonlar kesiladi, tuproq degradatsiyaga uchraydi. Radioaktiv chiqindilar: Atom elektr stansiyalaridan chiqqan chiqindilar xavfsiz saqlanmasa, ekologik falokatlarga sabab bo‘lishi mumkin. 4. Shovqin va elektromagnit nurlanish Shamol va gidroelektr stansiyalari, elektr uzatish liniyalari yaqinidagi hududlarda shovqin va elektromagnit nurlanish paydo bo‘lib, hayvonot dunyosi va odamlar salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi. 5. Biologik xilma-xillikka zarar - GES qurilishi: Daryolarning tabiiy oqimini o‘zgartirib, baliqlar migratsiyasiga to‘sqinlik qiladi. - O‘rmonlarning kesilishi: Energetika infratuzilmalari uchun joy ajratishda o‘rmonlar yo‘q qilinadi, bu esa ekotizim barqarorligiga putur yetkazadi. Jahon tajribasi va past uglerodli rivojlanish yo‘nalishlari So‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlar energiya siyosatini qayta ko‘rib chiqmoqda: - Yevropa Ittifoqi 2050 yilgacha “Nol emissiya” strategiyasini qabul qilgan va qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirishga katta sarmoya kiritmoqda. - AQSh 2035 yilgacha elektr energiyasi ishlab chiqarishda toza energiya manbalariga o‘tishni rejalashtirgan. - Xitoy 2060 yilgacha uglerod neytralligiga erishishni maqsad qilgan bo‘lib, quyosh va shamol energetikasida dunyo bo‘yicha yetakchi hisoblanadi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 13 - Skandinaviya mamlakatlari (Norvegiya, Shvetsiya, Daniya) energiya iste’molida qayta tiklanuvchi manbalar ulushi 50–70% ga yetkazilgan. O‘zbekistonda energetika va ekologik muammolar O‘zbekiston iqtisodiyoti an’anaviy ravishda tabiiy gaz va ko‘mirga tayangan bo‘lsa-da, keyingi yillarda “yashil energetika” konsepsiyasiga bosqichma-bosqich o‘tmoqda. - Mamlakatda elektr energiyasining qariyb 85% i issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. - Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston har yili 60 mln tonnadan ortiq CO₂ chiqindilarini atmosferaga chiqaradi. - Shu bilan birga, O‘zbekiston geografik sharoiti jihatidan qayta tiklanuvchi energiya uchun katta salohiyatga ega: yiliga 320 kun quyoshli ob-havo, 4–5 m/s shamol tezligi mavjud. So‘nggi yillarda hukumat tomonidan qator muhim loyihalar amalga oshirilmoqda: - 2030 yilga qadar qayta tiklanuvchi energiya ulushini 25% ga yetkazish rejalashtirilgan. - Qashqadaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida yirik quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilmoqda. - Energiya samaradorligini oshirish va chiqindilarni kamaytirish bo‘yicha davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Muammolarni hal etish yo‘llari Energetikaning ekologik muammolarini hal qilish quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin: 1.Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan keng foydalanish. 2. Energiya samaradorligini oshirish. 3. Yashil texnologiyalarni rivojlantirish. 4. Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish. 5. Aholi o‘rtasida ekologik madaniyatni oshirish. Xulosa Energetika sohasi jahon va O‘zbekiston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning ekologik oqibatlari global iqlim o‘zgarishining asosiy sabablaridan hisoblanadi. Bugungi kunda energetikaning ekologik muammolarini hal qilish uchun qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish, energiya samaradorligini oshirish va past uglerodli rivojlanish strategiyalarini amalga oshirish zarur. O‘zbekistonda bu borada muhim dasturlar amalga oshirilmoqda va kelgusida ekologik barqaror energetika tizimiga erishish mamlakatning ustuvor maqsadlaridan biri bo‘lib RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 14 qolmoqda.Xulosa qilib aytganda, energetika sohasining ekologiyaga salbiy ta’siri juda keng ko‘lamli bo‘lib, global isish, havo va suv ifloslanishi, tuproq degradatsiyasi, biologik xilma-xillikning kamayishi hamda inson salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan – quyosh, shamol, biogaz va gidroenergiyadan keng foydalanish ekologik muammolarni kamaytirishda muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report. Intergovernmental Panel on Climate Change, 2023. 2. World Health Organization. Air pollution and health. Geneva: WHO, 2022. 3. International Energy Agency (IEA). World Energy Outlook 2022. Paris: IEA, 2022. 4. Jahon banki ma’lumotlari: https://data.worldbank.org 5. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. O‘zbekiston Respublikasida energetika sohasini rivojlantirish strategiyasi – 2030. Toshkent, 2020. 6. UNDP. Sustainable Development Goals and Low-Carbon Development. New York, 2021. 7. MirziyoyevEnergetika sohasi insoniyat taraqqiyoti uchun muhim bo‘lsa-da, uning ekologiyaga salbiy ta’siri ham katta. Quyida energetikaning asosiy ekologik muammolari keltirilgan: