ALLERGIK KASALLIKLAR: ETIOLOGIYASI, KLINIK KO'RINISHLARI VA DAVOLASH YONDASHUVLARI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 38 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17405435 ALLERGIK KASALLIKLAR: ETIOLOGIYASI, KLINIK KO‘RINISHLARI VA DAVOLASH YONDASHUVLARI Abdunazarova Malika Muzaffarjon qizi Qo‘qon Universteti Andijon Filiali, Tibbiyot fakulteti, Pediyatirya ishi 101-guruh talabasi [email protected] ANNOTATSIYA Allergik kasalliklar zamonaviy tibbiyotning eng keng tarqalgan muammolaridan biri bo‘lib, ularning tarqalishi yil sayin ortib bormoqda. Maqolada allergiyaning etiologiyasi, patogenezi, klinik xususiyatlari hamda tashxis va davolash usullari yoritilgan. Xalqaro va milliy ilmiy adabiyotlar asosida allergik kasalliklarning keng tarqalishi, immun mexanizmlari va xavf omillari tahlil qilindi. Shuningdek, O‘zbekistonda olib borilgan klinik tadqiqotlar ham ko‘rib chiqildi. Natijalarga ko‘ra, asosiy patogenetik yo‘l sifatida IgE vositachiligidagi gipersezuvchanlik reaksiyasi aniqlangan, davolashda esa antihistaminlar, glukokortikoidlar, biologik preparatlar va allergen-spesifik immunoterapiya samarali hisoblanadi. Muhokama qismida gigiyena gipotezasi, urbanizatsiya va ekologik omillarning ta’siri keng tahlil qilindi. Xulosa qilib aytganda, allergik kasalliklarning oldini olishda profilaktika choralari va immunoterapiya ustuvor ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: allergiya, immun tizim, atopik dermatit, bronxial astma, immunoterapiya, profilaktika АННОТАЦИЯ Аллергические заболевания являются одной из наиболее распространенных проблем современной медицины, и их распространенность увеличивается с каждым годом. В статье рассматриваются этиология, патогенез, клиника, методы диагностики и лечения аллергии. На основе международной и отечественной научной литературы проанализированы распространенность аллергических заболеваний, иммунные механизмы и факторы риска. Также рассмотрены клинические исследования, проведенные в Узбекистане. Согласно RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 39 полученным результатам, в качестве основного патогенетического пути выделены реакции гиперчувствительности, опосредованные IgE, а в лечении эффективны антигистаминные препараты, глюкокортикоиды, биологические препараты и аллерген-специфическая иммунотерапия. В разделе обсуждения подробно анализируются гигиеническая гипотеза, влияние урбанизации и факторов окружающей среды. В заключение отмечается, что профилактические меры и иммунотерапия имеют первостепенное значение в профилактике аллергических заболеваний. Ключевое слово: аллергия, иммунная система, атопический дерматит, бронхиальная астма, иммунотерапия, профилактика ANNOTATION Allergic diseases are one of the most common problems of modern medicine, and their prevalence is increasing every year. The article covers the etiology, pathogenesis, clinical features, and methods of diagnosis and treatment of allergies. The prevalence of allergic diseases, immune mechanisms, and risk factors were analyzed based on international and national scientific literature. Clinical studies conducted in Uzbekistan were also reviewed. According to the results, IgE-mediated hypersensitivity reactions were identified as the main pathogenetic pathway, and antihistamines, glucocorticoids, biological drugs, and allergen-specific immunotherapy are effective in treatment. The discussion section extensively analyzes the hygiene hypothesis, the influence of urbanization, and environmental factors. In conclusion, preventive measures and immunotherapy are of paramount importance in the prevention of allergic diseases. Keywords: allergy, immune system, atopic dermatitis, bronchial asthma, immunotherapy, prevention Kirish: Allergik kasalliklar so‘nggi o‘n yilliklarda dunyo miqyosida dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har 3-insonning hayoti davomida hech bo‘lmaganda bir marta allergik reaksiya kuzatiladi [1]. Respublikamizda ham so‘nggi yillarda allergik kasalliklar tarqalishi ortib borayotgani, ayniqsa, bolalar va yoshlar orasida ko‘proq qayd etilayotgani ko‘rsatmoqda [5]. Allergiyaning asosiy turlari – allergik rinit, atopik dermatit, bronxial astma va oziq-ovqat allergiyasi bo‘lib, ular ko‘pincha surunkali kechadi va hayot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu kasalliklarni o‘rganish va nazorat qilish sog‘liqni saqlash tizimi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 40 Metodlar: Maqola tayyorlashda xalqaro va milliy ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi. PubMed, Scopus, Google Scholar bazalaridan so‘nggi 10 yilda chop etilgan maqolalar tanlab olindi. Shuningdek, O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash Vazirligi va Respublika Allergologiya markazining ma’lumotlari ham ko‘rib chiqildi [6]. Tahlilda quyidagilarga e’tibor qaratildi: allergik kasalliklarning immunologik mexanizmlari, klinik ko‘rinishlari, tarqalish darajasi, tashxis va davolash usullari hamda O‘zbekistonda olib borilgan ilmiy izlanishlar. Natijalar: O‘rganilgan adabiyotlar va klinik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki: Allergik kasalliklar dunyo bo‘yicha 30–40 % aholida uchraydi. O‘zbekistonda bronxial astma va allergik rinit eng ko‘p tarqalgan allergik kasalliklar hisoblanadi [7]. Bolalarda ko‘proq oziq-ovqat allergiyasi, kattalarda esa dori vositalariga bo‘lgan allergik reaksiyalar qayd etilgan. Immunoglobulin E (IgE) vositachiligida rivojlanadigan gipersezuvchanlik mexanizmi asosiy patogenetik yo‘l sifatida aniqlangan [3]. Davolashda antihistamin preparatlar, glukokortikoidlar, bronxodilatatorlar, hamda allergen-spesifik immunoterapiya (ASIT) qo‘llanmoqda. O‘zbekistonda ham ASIT asta-sekin amaliyotga tatbiq etilmoqda [8]. Muhokama: Allergik kasalliklarning ortib borishi urbanizatsiya, havoning ifloslanishi, antibiotiklarning nazoratsiz qo‘llanishi va gigiyenik sharoitlarning keskin o‘zgarishi bilan bog‘liq. Gigiyena gipotezasiga ko‘ra, bolalik davrida mikroblar bilan yetarli darajada aloqa bo‘lmasligi immun tizim muvozanatini buzadi va allergiyaga moyillikni kuchaytiradi [4]. O‘zbekiston olimlarining tadqiqotlari ham bu kasalliklarning keng tarqalganini tasdiqlaydi. Jumladan, Toshkent tibbiyot akademiyasi klinik kuzatuvlariga ko‘ra, bolalarda atopik dermatitning tarqalishi 12–15 % ni tashkil etadi [9]. Shuningdek, havoning ifloslanishi va oziq-ovqat mahsulotlaridagi sun’iy qo‘shimchalarning ko‘pligi ham kasalliklarning ortishiga sabab bo‘lmoqda. Zamonaviy davolashda biologik preparatlar (masalan, omalizumab) qo‘llanmoqda va u yaxshi natijalar bermoqda. Lekin bu dorilar qimmat bo‘lgani uchun keng qo‘llanishi cheklangan. Shu sababli profilaktika choralariga – sog‘lom ovqatlanish, ekologiyani muhofaza qilish, erta tashxis va immunoterapiyani joriy etishga ko‘proq e’tibor qaratish kerak. Xulosa: Allergik kasalliklar global va milliy sog‘liqni saqlash tizimida dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Ularning tarqalishi ortib borayotgani, ayniqsa bolalar orasida yuqori darajada ekanligi aniqlangan. Zamonaviy davolash usullari mavjud bo‘lsa-da, asosiy e’tibor profilaktika choralariga qaratilishi lozim. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 41 Kelgusida O‘zbekistonda immunologiya va allergologiya yo‘nalishida chuqur ilmiy izlanishlar olib borish, biologik preparatlarni kengroq joriy qilish va aholida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. World Health Organization. Allergic diseases. WHO Fact Sheets. 2023. 2. Pawankar R, Canonica GW, Holgate ST, Lockey RF. Allergic diseases and asthma: a major global health concern. Curr Opin Allergy Clin Immunol. 2012. 3. Akdis CA, et al. Mechanisms of allergen-specific immunotherapy and immune tolerance to allergens. World Allergy Organ J. 2015. 4. Strachan DP. Hay fever, hygiene, and household size. BMJ. 1989. 5. Axmedova N.M., Xasanov B.B. Allergik kasalliklarning klinik xususiyatlari va diagnostikasi. Toshkent: TTA ilmiy jurnali, 2020. 6. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Respublika Allergologiya markazi hisobotlari. Toshkent, 2022. 7. Rasulov Sh.I., To‘laganova D. O‘zbekistonda bolalarda allergik kasalliklarning tarqalishi. Tibbiyot va innovatsiyalar jurnali, 2021. 8. Usmonova Z.X., Jo‘rayev A.K. Allergen-spesifik immunoterapiya samaradorligi. Toshkent tibbiyot akademiyasi materiallari, 2023. 9. Yo‘ldosheva M. Bolalarda atopik dermatitning klinik holatlari va davolash taktikasi. Pediatriya va amaliyot jurnali, 2019.