OZIQLANISH VA METABOLIK SINDROM: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 54 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17406053 OZIQLANISH VA METABOLIK SINDROM: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR Nazarova Umidaxon Kozimjon qizi Qo‘qon Universteti Andijon Filiali, Tibbiyot fakulteti, Davolash ishi 104-guruh talabasi nazarovaumidaxon5[email protected]om ANNOTATSIYA Metabolik sindrom (MS) — markaziy semirish, insulinrezistensiya, arterial gipertenziya, dislipidemiya va giperglikemiyaning kombinatsiyasi bilan tavsiflanadigan kompleks kasalliklar to‘plamidir. MS rivojlangan mamlakatlarda ham, rivojlanayotgan mintaqalarda ham jiddiy epidemiologik muammoga aylanib bormoqda. MS yurak-qon tomir kasalliklari, insult va 2-toifa qandli diabet xavfini sezilarli darajada oshiradi. Oziqlanish va turmush tarzi MSning asosiy boshqaruv mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Zamonaviy yondashuvlar — Mediterranean, DASH, past uglevodli va vaqtli ro‘za parhezlari, shuningdek mikrobiota bilan bog‘liq dietoterapiyalar — MSni kamaytirishda samarali vositalar sifatida ko‘rilmoqda [1– 6]. Kalit so‘zlar: Metabolik sindrom, oziqlanish, parhez terapiyasi, Mediterranean parhez, DASH, insulinrezistensiya. АННОТАЦИЯ Метаболический синдром (МС) представляет собой сложный кластер расстройств, характеризующихся сочетанием центрального ожирения, инсулинорезистентности, артериальной гипертензии, дислипидемии и гипергликемии. МС становится серьёзной эпидемиологической проблемой как в развитых, так и в развивающихся странах. МС значительно увеличивает риск сердечно-сосудистых заболеваний, инсульта и сахарного диабета 2 типа. Питание и образ жизни являются одними из основных механизмов лечения МС. Современные подходы — средиземноморская диета, DASH, низкоуглеводная диета и диета с прерывистым голоданием, а также диетотерапия, основанная RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 55 на микробиоте, — считаются эффективными инструментами для снижения МС [1–6]. Ключевое слово: Метаболический синдром, питание, диетотерапия, средиземноморская диета, DASH, инсулинорезистентность. ANNOTATION Metabolic syndrome (MS) is a complex cluster of disorders characterized by the combination of central obesity, insulin resistance, arterial hypertension, dyslipidemia, and hyperglycemia. MS is becoming a serious epidemiological problem in both developed and developing countries. MS significantly increases the risk of cardiovascular disease, stroke, and type 2 diabetes. Nutrition and lifestyle are among the main mechanisms for managing MS. Modern approaches—Mediterranean, DASH, low-carbohydrate, and intermittent fasting diets, as well as microbiota-related diet therapies—are considered effective tools in reducing MS [1–6]. Keywords: Metabolic syndrome, nutrition, diet therapy, Mediterranean diet, DASH, insulin resistance. Kirish: Metabolik sindrom so‘nggi yillarda global sog‘liqni saqlashdagi asosiy muammolardan biri sifatida qaralmoqda. IDF (International Diabetes Federation) va AHA/NHLBI tomonidan ta’riflangan mezonlarga ko‘ra, metabolik sindrom markazida insulinrezistensiya va abdominal semirish turadi [1,2]. Epidemiologik ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha kattalar populyatsiyasining 20–25 foizi metabolik sindromdan aziyat chekadi [3]. O‘zbekistonda ham urbanizatsiya, oziq-ovqatning yuqori kaloriyaliligi, jismoniy faollikning kamayishi va genetik predispozitsiya tufayli metabolik sindromning tarqalishi ortib bormoqda [6]. Shu nuqtai nazardan, zamonaviy klinik va parhez yondashuvlarni o‘rganish MSning profilaktikasi va davosida muhim ahamiyat kasb etadi. Material va metodlar: Maqola tayyorlashda quyidagi metodlar qo‘llanildi: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti, IDF va AHA tomonidan berilgan mezonlar va rasmiy hisobotlar tahlili; So‘nggi 10 yil ichida nashr qilingan klinik tadqiqot va sharh maqolalar (Nutrients, Lancet, Circulation jurnallaridan) ko‘rib chiqildi [1–5]; O‘zbekiston hududida o‘tkazilgan epidemiologik kuzatuvlar natijalari ham hisobga olindi [6]; Parhez modellarining (Mediterranean, DASH, past uglevodli, vaqtli ro‘za) MS komponentlariga ta’siri qiyosiy tahlil qilindi. Natijalar: RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 56 1) Epidemiologiya va klinik ahamiyat Metabolik sindrom global yuk bo‘lib, yurak-qon tomir kasalliklari xavfini 2 barobar, qandli diabet xavfini esa 5 barobar oshiradi [1]. MS bilan kasallangan bemorlarda aorta aterosklerozi, yurak yetishmovchiligi va insult tez-tez uchraydi. 2) Oziqlanish yondashuvlari Mediterranean parhezi: O‘simlikka asoslangan oziq-ovqat, zaytun yog‘i, baliq, yong‘oq, butun don mahsulotlariga asoslangan ushbu parhez MS bemorlarida vazn yo‘qotish, glyukoza nazoratini yaxshilash va yurak-qon tomir xavfini kamaytirishda samarali ekanligi ko‘rsatildi [3]. DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension): DASH parhezi natriy iste’molini kamaytirish va kaliy, magniy, kalsiyga boy mahsulotlarni iste’mol qilishga asoslangan. Bu parhez qon bosimini kamaytirish bilan birga, lipid profilini yaxshilab, insulin sezgirligini kuchaytiradi [4]. Past uglevodli parhez: Qisqa muddatda vazn kamaytirish va glyukoza nazoratini yaxshilashda samarali. Biroq, uzoq muddatli xavfsizligi bo‘yicha tadqiqotlar davom etmoqda [4]. Vaqti-vaqti bilan ro‘za (Intermittent Fasting): So‘nggi klinik tadqiqotlar IF rejimlari (masalan, 16/8, alternate-day fasting) vaznni kamaytirish, insulin sezgirligini yaxshilash va oksidlovchi stressni pasaytirishda istiqbolli ekanligini ko‘rsatdi [5]. 3) Mikrobiota bilan bog‘liq dietoterapiya Ichak mikrobiotasining metabolik sindromda tutgan o‘rni keng o‘rganilmoqda. Probiotiklar va prebiotiklarni o‘z ichiga olgan dietalar insulin sezgirligini oshirishi va yallig‘lanish mediatorlarini kamaytirishi mumkinligi aniqlangan [5]. 4) O‘zbekiston sharoitida holat Mintaqaviy kuzatuvlarda yoshlar va hatto o‘smirlar orasida metabolik sindrom komponentlarining ortib borishi aniqlangan. An’anaviy yog‘li taomlar, tez tayyorlanadigan ovqatlar va kam jismoniy faollik asosiy xavf omillari sifatida qayd etilmoqda [6]. Muhokama: Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, metabolik sindrom profilaktikasi va davosida oziqlanish interventsiyalari markaziy o‘rin tutadi. Mediterranean va DASH parhezlari ko‘plab klinik tadqiqotlarda samaradorligini isbotlagan, shu bois ular “oltin standart” sifatida ko‘rilmoqda [3,4]. Past uglevodli parhez va vaqti-vaqti bilan ro‘za esa qisqa muddatli vazn yo‘qotishda va glyukoza nazoratida foydali bo‘lsa-da, uzoq muddatli natijalar uchun qo‘shimcha izlanishlar talab etiladi [5]. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 57 Mikrobiota bilan bog‘liq yangi yondashuvlar istiqbolli yo‘nalishlardan biridir. O‘zbekistonda esa MSga qarshi kurashda xalqona parhez odatlarini sog‘lomlashtirish, yog‘ va tez hazm bo‘ladigan uglevodlarni kamaytirish, sabzavot-meva ulushini oshirish katta ahamiyatga ega. Xulosa: Metabolik sindrom XXI asrning global epidemiyasi sifatida qaralmoqda. Oziqlanish yondashuvlari uning asosiy profilaktik va davolash usuli hisoblanadi. Mediterranean va DASH parhezlari eng samarali deb tan olingan, vaqti-vaqti bilan ro‘za va mikrobiota bilan bog‘liq dietalar esa istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida parhezni milliy odatlar bilan uyg‘unlashtirish va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda [1–6]. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Alberti KGMM, Zimmet P, Shaw J. The metabolic syndrome – a new worldwide definition. Lancet. 2005;366:1059–1062. 2. Grundy SM, Cleeman JI, Daniels SR, et al. Diagnosis and management of the metabolic syndrome: An American Heart Association/NHLBI report. Circulation. 2005;112:2735–2752. 3. Castro-Barquero S, Ruiz-León AM, Sierra-Pérez M, et al. Dietary strategies for metabolic syndrome: Mediterranean and DASH diets review. Nutrients. 2020;12(11):3364. 4. Dobrowolski P, Prejbisz A, Kuryłowicz A. Metabolic syndrome – a new definition and management approaches. Nutrients. 2022;14(10):2064. 5. Islam MS, et al. Interplay of nutrition, intermittent fasting, and gut microbiota in metabolic syndrome. Mol Med. 2024. 6. Sattarov OX, et al. Association of genetic markers with metabolic syndrome among young adults in Uzbekistan. Uzbek Medical Journal. 2024.