QANDLI DIABET KASALIGINI ERTA ANIQLASH PRAFILAKTIKASI VA DAVOLASH CHORALARI

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 109 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17406472 QANDLI DIABET KASALIGINI ERTA ANIQLASH PRAFILAKTIKASI VA DAVOLASH CHORALARI Egamberdiyev Utkirbek Xusanboy o‘g‘li Qo‘qon Universteti Andijon Filiali, Tibbiyot fakulteti, Davolash ishi 105-guruh talabasi [email protected] ANNOTATSIYA Mazkur maqolada qandli diabet kasaligining zamonaviy tibbiyotdagi dolzarbligi, kasallikning tarqalish ko‘rsatkichlari va ijtimoiy ahamiyati yoritilgan. Qandli diabetning asosiy turlari – I tur (insulinga qaram), II tur (insulinga qaram bo‘lmagan) hamda homiladorlik davrida uchraydigan gestatsion shakli haqida ma’lumot berilgan. Kasallik rivojlanishiga olib keluvchi omillar – irsiyat, noto‘g‘ri ovqatlanish, ortiqcha vazn, jismoniy faollikning yetishmasligi, stress va zararli odatlarning o‘rni batafsil tahlil qilingan. Qandli diabetni erta bosqichda aniqlashning klinik va laborator diagnostik usullari, jumladan, qon glyukozasi darajasi, glyukozaga tolerantlik testi(GTT), glikozillangan gemoglobin (HbA1c) va zamonaviy uzluksiz glyukoza monitoring tizimlari yoritilgan. Shuningdek, kasallikni samarali davolash choralariga to‘xtalib o‘tilgan: sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, parhez va jismoniy faollikni yo‘lga qo‘yish. Insulin terapiyasi, peroral gipo-glyukemik dorilar va innovatsion usullar. Profilaktika choralariga alohida e’tibor qaratilib, sog‘lom ovqatlanish, vaznni nazorat qilish, muntazam jismoniy mashqlar, xomiladorlarning skrining tekshiruvlaridan o‘tishi. Keng jamoatchilikni xabardor qilish orqali kasallikning oldini olish yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zi: Qandli diabet, insulin, I tur diabet, II tur diabet, gestatsion diabet, glyukozaga tolerantlik testi(GTT), glikozillangan gemoglobin (HbA1c), peroral gipoglyukemik dorilar. ANNOTATION This article discusses the relevance of diabetes mellitus in modern medicine, the prevalence of the disease and its social significance. The main types of diabetes mellitus - type I (insulin-dependent), type II (non-insulin-dependent) and the RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 110 gestational form that occurs during pregnancy are given. The factors leading to the development of the disease - heredity, malnutrition, overweight, lack of physical activity, stress and the role of harmful habits are analyzed in detail. Clinical and laboratory diagnostic methods for early detection of diabetes mellitus, including blood glucose levels, glucose tolerance test (GTT), glycosylated hemoglobin (HbA1c) and modern continuous glucose monitoring systems are covered. Effective treatment measures for the disease are also discussed: the formation of a healthy lifestyle, diet and physical activity. Insulin therapy, oral hypoglycemic drugs and innovative methods. Special attention is paid to preventive measures, including healthy eating, weight control, regular exercise, and prenatal screening. Ways to prevent the disease are shown through public awareness. Keywords: Diabetes, hyperglycemia, insulin, type I diabetes, type II diabetes, gestational diabetes, glucose tolerance test (GTT), glycosylated hemoglobin (HbA1c), oral hypoglycemic drugs. АННОТАЦИЯ В данной статье освещается актуальность сахарного диабета в современной медицине, показатели его распространенности и социальное значение. Представлена информация о основных типах диабета: 1-го типа (инсулинозависимый), 2-го типа (неинсулинозависимый) и гестационного диабета, возникающего во время беременности. Подробно проанализированы факторы, способствующие развитию заболевания, включая наследственность, неправильное питание, избыточный вес, недостаток физической активности, стресс и вредные привычки. Рассмотрены клинические и лабораторные методы ранней диагностики диабета, включая уровень глюкозы в крови, тест на толерантность к глюкозе (GTT), гликированный гемоглобин (HbA1c) и современные системы непрерывного мониторинга глюкозы. Также описаны эффективные меры лечения заболевания: формирование здорового образа жизни, соблюдение диеты и физической активности, инсулинотерапия, пероральные гипогликемические препараты и инновационные методы. Особое внимание уделено профилактическим мерам, включая здоровое питание, контроль веса, регулярные физические упражнения и скрининговые обследования беременных женщин. Подчеркивается важность информирования широкой общественности как одного из ключевых способов предупреждения заболевания. Ключевые слова: Сахарный диабет, инсулин, диабет 1-го типа, диабет 2го типа, гестационный диабет, тест на толерантность к глюкозе (GTT), гликированный гемоглобин (HbA1c), пероральные гипогликемические препараты. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 111 Kirish: Qandli diabet (Diabetes mellitus) — bu hozirgi zamon tibbiyotida eng ko‘p uchraydigan va jiddiy ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan surunkali kasalliklardan biridir. Kasallikning asosiy belgisi — qonda glyukoza miqdorining oshishi (giperglikemiya) bilan kechadigon kasalik. Organizmda insulin gormoni yetishmovchiligi yoki to‘qimalarning insulinga sezuvchanligi buzilishi natijasida kelib chiqadi. Qandli diabet nafaqat uglevodlar, balki oqsil va yog‘lar almashinuviga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, qandli diabet butun dunyoda 500 milliondan ortiq insonlarda uchraydi va har yili bu ko‘rsatkich ortib bormoqda. Ayniqsa, semirish, stress, noto‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy harakatsizlik kabi xavf omillari kasallikning keng tarqalishiga olib kelmoqda. Qandli diabetning bir necha klinik turlari mavjud: I tur diabet, II tur diabet va gestatsion diabet. Har bir turining rivojlanish mexanizmi, klinik belgilari va davolash yondashuvlari o‘ziga xosdir. Zamonaviy diagnostika usullari — glyukozaga tolerantlik testi (GTT), glikozillangan gemoglobin (HbA1c) va uzluksiz glyukoza monitoringi yordamida kasallikni erta aniqlash imkoniyati mavjud. Bugungi kunda diabetni davolashda insulin terapiyasi, gipo-glyukemik preparatlar, sun’iy oshqozon osti bezi texnologiyasi keng qo‘llanilmoqda. Shu bilan birga, sog‘lom turmush tarzi, skrining va profilaktik choralar kasallikning rivojlanishini sekinlashtirish va uning og‘ir asoratlarining oldini olishda muhim o‘rin tutadi. Qandli diabet — bu surunkali, metabolik kasallik bo‘lib, asosiy patogenezida insulin sekresiyasi, insulin ta’sir mexanizmi yoki ikkala jarayonning buzilishi natijasida rivojlanadigan doimiy giperglikemiya holati yotadi. 1. Insulin yetishmovchiligi – oshqozon osti bezining β-hujayralari destruksiyasi yoki ularning funksional yetishmovchiligi natijasida. 2. Insulin rezistentligi – periferik to‘qimalarda (mushak, jigar, yog‘ to‘qimalarida) insulin ta’sirining pasayishi. 3. Aralash mexanizm – ikkala jarayonning birgalikda kechishi. Klinik belgilari:poliuriya (ko‘p siydik ajralishi) polidipsiya (ko‘p chanqash) polifagiya (ko‘p ovqat yeyish) tez ozib ketish charchoq, kuchsizlik. Qandli diabetning kech bosqichida asoratlar: retinopatiya, nefropatiya, neyropatiya, ateroskleroz. Asoratlari: O‘tkir: diabetik ketoatsidoz, gipoglikemiya. Surunkali: yurak-qon tomir kasalliklari, ko‘rlik, buyrak yetishmovchiligi. Insulin - bu oshqozon osti bezining Langerhans orolchalaridagi β-hujayralar tomonidan sintez qilinadigan, 51 ta aminokislotadan tashkil topgan peptid gormoni bo‘lib, organizmda uglevod, oqsil va yog‘ almashinuvini boshqaradi. Biosintezi: Insulin dastlab preproinsulin sifatida ribosomada sintez qilinadi. Keyinchalik proinsulin hosil bo‘ladi. Golji apparatida proinsulindan C-zanjir ajralib chiqib, aktiv insulin yuzaga keladi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 112 Fiziologik roli. Glikozani hujayraga kiritish (GLUT-4 tashuvchisi orqali). Jigar va mushaklarda glikogen sintezini rag‘batlantiradi. Lipogenezni kuchaytiradi, lipolizni susaytiradi. Oqsil sintezini rag‘batlantiradi. Qondagi glyukoza miqdorini pasaytiradi. Me’yordagi sekresiya. Bazal holda soatiga 0,5–1 birlik. Ovqatdan keyin: 5–10 barobar oshadi. Patologiyada roli. I tur diabetda – insulin ishlab chiqilishi to‘xtaydi (β-hujayra destruksiyasi). II tur diabetda – insulin sekresiyasi nisbatan saqlangan, ammo insulin rezistentlik tufayli ta’sir ko‘rsatmaydi. I tur diabetda asosiy davolash vositasi. II tur diabetda boshqa dorilar yetarli bo‘lmaganda. Giperkaliemiya davosida (glyukoza bilan birga vena orqali yuboriladi). Insulin preparatlari: 1. Tez ta’sir qiluvchi (Regular insulin, Lispro, Aspart, Glulisin). 2. O‘rta ta’sir qiluvchi (NPH-insulin). 3. Uzoq ta’sir qiluvchi (Glargin, Detemir, Degludec). 4. Kombinatsiyalangan turlari. I-tur qandli diabet — bu autoimmun yoki idiopatik β-hujayralar destruksiyasi natijasida oshqozon osti bezining insulin ishlab chiqarish qobiliyati butunlay yoki deyarli butunlay yo‘qolishi bilan kechadigan, odatda bolalik va o‘smirlik davrida rivojlanadigan diabet shakli. Epidemiologiyasi. Umumiy diabet holatlarining ~5–10 % ini tashkil etadi. Ko‘pincha 30 yoshgacha aniqlanadi, ammo kattalarda ham uchrashi mumkin. Etiologiyasi: 1. Autoimmun shakl (90–95 % hollarda): Genetik moyillik (HLA-DR3, HLA-DR4 allellari). Virus infeksiyalari (enterovirus, parotit, qizamiq). Immun tizimning βhujayralarga qarshi antitanachalar ishlab chiqarishi (ICA, anti-GAD, anti-IA2). 2. Idiopatik shakl (kam uchraydi): sababi noma’lum. Patogenez. β-hujayralar yo‘q qilinishi → insulin sekresiyasi keskin kamayadi yoki yo‘qoladi. Qondagi glyukoza hujayralarga kira olmaydi → giperglikemiya. Organizm energiya olish uchun yog‘larni parchalashni kuchaytiradi → keton tanachalari ortadi → diabetik ketoatsidoz rivojlanadi. Klinik belgilari. Tez boshlanadi, o‘tkir simptomlar bilan. Polidipsiya (chanqash) Poliuriya (ko‘p siydik) Polifagiya (ko‘p ovqat yeyish) Ozib ketish, charchoq, mushaklar kuchsizligi. Ko‘pincha diabetik ketoatsidoz bilan tashxis qo‘yiladi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 113 Laborator tashxis. Qonda glyukoza yuqoriligi (≥ 7 mmol/l och qoringa). HbA1c ≥ 6,5 %. Avtoantitanachalar (anti-GAD, ICA, IA-2) aniqlanishi. C-peptid darajasi past (insulin ishlab chiqarilishi yo‘qligini ko‘rsatadi). Davolash. Insulin terapiyasi – yagona asosiy davolash usuli. Bazal-bolus rejimi (uzoq va tez ta’sir qiluvchi insulinni kombinatsiyalash). Insulin pompasi yordamida doimiy yuborish. Parhez: uglevodlar hisobini yuritish (“bread unit”, XE). Muntazam jismoniy faoliyat. O‘z-o‘zini nazorat qilish (glyukometr, HbA1c). Asoratlari. O‘tkir diabetik ketoatsidoz, gipoglikemiya. Surunkali: retinopatiya, nefropatiya, neyropatiya, yurak-qon tomir kasalliklari. II-tur qandli diabet — bu insulin rezistentligi va nisbatan yetarli bo‘lmagan insulin sekresiyasi bilan tavsiflanadigan surunkali metabolik kasallik. Ko‘pincha kattalar yoshida rivojlanadi, ammo so‘nggi yillarda bolalar va o‘smirlar orasida ham ko‘paymoqda. Epidemiologiyasi. Qandli diabet holatlarining ~90–95 % ini tashkil etadi. Semizlik, noto‘g‘ri ovqatlanish va hayot tarzining pasayishi asosiy xavf omillari. Etiologiya va xavf omillari. Genetik moyillik – ota-onada II-tur diabet bo‘lsa, xavf oshadi. Insulin rezistentligi – mushak, jigar va yog‘ to‘qimalari insulin ta’siriga sezgir emas. Semizlik – ayniqsa abdominal semizlik (visceral fat). Hayot tarzi – kam harakatlilik, yuqori kaloriyali ovqat. Yosh – 45 yoshdan keyin xavf oshadi. Polikistik buyrak usti sindromi (PCOS) va boshqa endokrin kasalliklar. Insulin rezistentligi → hujayralar glyukozani samarali ishlata olmaydi → giperglikemiya. Oshqozon osti bez β-hujayralari kompensator tarzda ko‘proq insulin ishlab chiqaradi, ammo vaqt o‘tishi bilan β-hujayralar yetishmovchiligi rivozlanadi. Ko‘pincha sekin rivojlanadi, dastlab simptomlar bo‘lmasligi mumkin. Polidipsiya, poliuriya, polifagiya. Charchoq, tez charchash, ko‘rishning biroz buzilishi. Og‘ir asoratlar paydo bo‘lganidan keyin tashxis qo‘yiladi: diabetik poyada yaralar, retinopatiya, nefropatiya. Hayot tarzi o‘zgartirish: parhez, jismoniy faollik, semirishni kamaytirish. Peroral gipo-glyukemik dorilar: metformin, sulfonilurealar, DPP-4 inhibitorlar, SGLT-2 inhibitorlar va boshqalar. Insulin terapiyasi: faqat dori bilan nazorat yetarli bo‘lmaganda. Muntazam monitoring: glyukoza, HbA1c, qon bosimi, lipid profili. Asoratlari Yurak-qon tomir kasalliklari (infarkt, insult). Retinopatiya, nefropatiya, neyropatiya. Diabetik poyada yara va infektsiyalar. Gestatsion diabet — bu homiladorlik davrida birinchi marta aniqlangan glyukoza intoleransi bo‘lib, insulin yetishmovchiligi va insulin rezistentligi natijasida rivojlanadi. Ko‘pincha homiladorlik tugagach, glyukoza darajasi normal holatga qaytadi, lekin ba’zi ayollarda II-tur diabet rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 114 Dunyo bo‘yicha homilador ayollarning 7–10 % da uchraydi. O‘zbekiston statistik ma’lumotlariga ko‘ra, GDM holatlari oxirgi yillarda ortib bormoqda, bu semizlik va noto‘g‘ri ovqatlanish bilan bog‘liq. Xavf omillari. Oldingi homiladorlikda GDM bo‘lishi. Oila tarixida diabet mavjudligi. Semizlik, ayniqsa abdominal semirish. 25 yoshdan katta homiladorlik. Polikistik buyrak usti sindromi (PCOS). Homiladorlikda plasenta gormonlari (human placental lactogen, estrogen, progesteron) insulin ta’sirini kamaytiradi → periferik to‘qimalarda insulin rezistentligi hosil bo‘ladi. β-hujayralar yetarlicha kompensatsiya qilolmasa → giperglikemiya rivojlanadi. Ko‘pincha simptomlar bo‘lmaydi. Ba’zi ayollarda: poliuriya, polidipsiya, charchoq. Homiladorlik monitoringi davomida glyukoza testlari bilan aniqlanadi. Glyukozaga tolerantlik testi (GTT, 75 g) 24–28 haftalik homiladorlikda: Och qoringa glyukoza ≥ 5,1 mmol/l 1 soatlik ≥ 10,0 mmol/l 2 soatlik ≥ 8,5 mmol/l Har qanday 1 qiymat oshsa, GDM tashxisi qo‘yiladi. Davolash. Hayot tarzi o‘zgartirish: parhez, jismoniy faollik, vazn nazorati. Insulin terapiyasi, kerak bo‘lganda (peroral gipo-glyukemik dorilar homilaga xavf tug‘dirishi mumkin). Glyukoza monitoringi: ertalab, ovqatdan keyin 1–2 soat. Onaga preeklampsiya, sezaryan ko‘rsatkichlari ortadi, II-tur diabet rivojlanish xavfi. Homilaga: makrosomiya, neonatal gipoglikemiya, tug‘ruq travmalari, o‘lim xavfi oshadi. Agar xohlaysiz, endi Glyukozaga tolerantlik testi (GTT) haqida ilmiy ma’lumot tayyorlab beraman. Shu tartibda davom etamizmi. Ta’rifi. Glyukozaga tolerantlik testi — bu organizmning glyukozani qay darajada qabul qilishi va insulin ta’siriga javob berishini baholash uchun qo‘llaniladigan diagnostik usul. GTT qandli diabet va glyukoza intoleransini aniqlashda standart metod hisoblanadi. Ma’qsadlari. Qandli diabetni aniqlash. Prediabet (impaired glucose tolerance) holatini aniqlash. Gestatsion diabet diagnostikasi. Bemor 8–14 soat och qoringa turishi kerak. Och qoringa glyukoza darajasi (fasting glucose) aniqlanadi. 3. 75 g glyukozani suv bilan ichgandan so‘ng. 1 soatlik qondagi glyukoza darajasi o‘lchanadi. 2 soatlik qondagi glyukoza darajasi o‘lchanadi. Norma va diagnostika mezonlari (JSST bo‘yicha). Och qoringa: < 5,6 mmol/l 1 soatlik: < 10 mmol/l 2 soatlik: < 7,8 mmol/l Natijalarga qarab tashxis. Prediabet (IGT): 2 soatlik glyukoza 7,8–11,0 mmol/l. Qandli diabet: 2 soatlik glyukoza ≥ 11,1 mmol/l Afzalliklari. Diabetning dastlabki bosqichini aniqlash imkoniyati. Gestatsion diabetni aniqlashda standart metod. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 115 Kamchiliklari. Bemor tayyorgarlikni talab qiladi. Vaqt talab qiluvchi test (2 soat). Ovqatlanish, jismoniy faollik va stress natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Glikozillangan gemoglobin (HbA1c). Glikozillangan gemoglobin (HbA1c) — bu qondagi hemoglobin molekulalariga glyukoza bog‘lanishi natijasida hosil bo‘lgan kompleks bo‘lib, so‘nggi 2–3 oy ichidagi o‘rtacha glyukoza darajasini aks ettiradi. Patofiziologik asos. Qon glyukoza darajasi ortganida, hemoglobinning βzanjiridagi aminokislotalarga glyukoza non-enzimatik glyukoziyatsiya orqali ulanadi. HbA1c darajasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri qondagi glyukoza konsentratsiyasi bilan bog‘liq. Norma va diagnostika: Normal: 4–5,6 % Prediabet: 5,7–6,4 % Qandli diabet: ≥ 6,5 % Klinik ahamiyati. Diabet tashxisi: HbA1c ≥ 6,5 % bo‘lsa, qandli diabet tashxisi qo‘yiladi. Glyukozani monitoring qilish: terapiya samaradorligini baholash. Asoratlar xavfini baholash: HbA1c har 1 % oshishi yurak-qon tomir kasalliklari va mikrovaskulyar asoratlar xavfini oshiradi. Afzalliklari. O‘rtacha glyukoza darajasini ko‘rsatadi, faqat bitta qonda glyukoza o‘lchashga bog‘liq emas. Ovqatdan yoki vaqtga bog‘liq bo‘lmaydi. Prediabetni va diabetni erta aniqlash imkonini beradi. Cheklovlari. Gemoglobinopatiyalar, anemiya, surunkali buyrak kasalligi HbA1c natijalariga ta’sir qilishi mumkin. So‘nggi 2–3 oy ichidagi glyukoza darajasini aks ettiradi, o‘tkir o‘zgarishlarni ko‘rsatmaydi. Qandli diabet — bu surunkali metabolik kasallik bo‘lib, asosiy patogenezida insulin sekresiyasi yetishmovchiligi, insulin rezistentligi yoki ikkala jarayonning buzilishi yotadi. Kasallikning asosiy turlari: I-tur diabet, II-tur diabet va gestatsion diabet bo‘lib, har biri o‘ziga xos etiologiya, patogenez va klinik belgilarga ega. I-tur diabet odatda autoimmun β-hujayra destruksiyasi natijasida rivojlanib, insulin terapiyasini talab qiladi. II-tur diabet esa insulin rezistentligi va yetarli bo‘lmagan insulin sekresiyasi bilan tavsiflanib, hayot tarzi o‘zgartirish va peroral gipoglyukemik dorilar bilan davolanishi mumkin. Gestatsion diabet esa homiladorlik davrida rivojlanib, ona va homila uchun asoratlar xavfini oshiradi, shuningdek, kelajakda II-tur diabet rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Diagnostik vositalar sifatida och qoringa glyukoza, Glyukozaga tolerantlik testi (GTT) va HbA1c qo‘llaniladi. Bu testlar qandli diabetni erta aniqlash va glyukoza nazoratini baholashda muhim ahamiyatga ega. Davolashning asosiy prinsiplari. Hayot tarzini o‘zgartirish (parhez, jismoniy faollik, vazn nazorati). RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 8 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 116 Dori terapiyasi: insulin va peroral gipo-glyukemik dorilar. Asoratlarni oldini olish va muntazam monitoring. Qandli diabetning samarali nazorati erte tashxis, individual davolash va muntazam monitoringga bog‘liq bo‘lib, bu bemorning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilaydi va surunkali asoratlarning oldini oladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdurahmonov, R. “Endokrin kasalliklar”. Toshkent - 2018. 2. Ergashev, S., Yoqubov, T. “Qandli diabet: diagnostika va davolash”. Toshkent - 2019. 3. Qodirov, N. “Gormonal kasalliklar fiziopatologiyasi”. Toshkent - 2020. 4. Islomov, B. “Tibbiyot asoslari: Endokrinologiya”. Toshkent - 2017. 5. Rasulov, A. “Qandli diabet va hayot tarzi”. Toshkent - 2021. 6. Toshpulatov, F. “Pediatriyada endokrin kasalliklar”. Toshkent - 2018. 7. Xolmatov, M. “Glyukozani monitoring qilish va diabet nazorati”. Toshkent - 2020.