SOLANUM LYCOPERSICUM O'SIMLIGINING BIOLOGIK FAOL BIRIKMALARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 619 SOLANUM LYCOPERSICUM O’SIMLIGINING BIOLOGIK FAOL BIRIKMALARI Jo’rayeva Nozimaxon Oybek qizi Namangan davlat universiteti kimyo yo’nalishi magistranti Karimov Abdurashid Musoxonovich Namangan davlat universiteti kimyo kafedrasi dotsenti, E-mail: jorayevanozim[email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada pomidor (Solanum lycopersicum) o‘simligi haqida ma’lumot, uning botanik tasnifi, tarqalishi, barglari va poyasining kimyoviy tarkibi va ularning tabobatidagi o’rni to’g’risida so’z yuritilgan. Kalit so’zlar: Solanum lycopersicum, flavanoidlar, kversetin, kempferol, antioksidant, farmakologik faollik. Аннотация: В статье представлена   информация о растении томат (Solanum lycopersicum), его ботанической классификации, распространении, химическом составе листьев и стеблей, а также их роли в медицине. Ключевые слова: Solanum lycopersicum, флаваноиды, кверцетин, кемпферол, антиоксидант, фармакологическая активность. Annotation: This article provides information about the tomato plant (Solanum lycopersicum), its botanical classification, distribution, chemical composition of its leaves and stems, and their role in medicine. Key words: Solanum lycopersicum, flavonoids, quercetin, kaempferol, antioxidant, pharmacological activity. BKirish. Pomidor (lotincha: Solanum lycopersicum) bir yillik, tropik iqlimlarda koʻp yillik oʻt oʻsimlikdir. Pomidorlar botanik jihatdan rezavorlar sifatida tasniflangan mevalar bo'lsa-da, ular odatda sabzavot tarkibiy qismi sifatida pishirishda ishlatiladi. Pomidorning ko'plab navlari butun dunyo bo'ylab mo'tadil iqlim sharoitida keng tarqalgan bo'lib, issiqxonalar pomidorni yilning istalgan vaqtida yetishtirishga imkon beradi. Pomidor o'simliklari poyasi 1-3 metr (3-10 fut) balandlikda o'sadi. Birinchi boʻlib Pomidor Meksikada madaniy holda yetishtirila boshlangan. U Yevropaga tarixi ispan kolonizatorlari va yevropalik savdogarlar tomonidan dastlab Ispaniya, Portugaliya, keyinchalik Italiya, Fransiya va boshqa mamlakatlarga ham olib kelingan. Pomidor avvaliga zaharli oʻsimlik hisoblanib, bogʻbonlar tomonidan faqat dekorativ oʻsimlik sifatida yetishtirilgan. 18-asr oʻrtalarida esa ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 620 Rossiyada ham keng yetishtirila boshlangan. Oʻrta Osiyoga pomidor Rossiya orqali kirib kelgan. [1,2]. Adabiyotda Solanum o’simligi turlarining er ustki qismidan bir nechta birikmalar ajratilgan: likopen, β-karotin, karotinoidlar, polifenollar, α-tokoferol, kaliy va folat manbai; flavonoidlardan kversetin, kempferol; askorbin kislota, digidroaskorbin kislota va C, E vitamini, yog' kislotalari va uglevodlar, shuningdek, gidrofil va lipofil antioksidant faolliklari aniqlangan, bular farmakologik ahamiyatga ega moddalardir. Kversitin Kempferol 1-rasm. Pomidor yer ustki qismi tarkibidagi fenol birikmalarning tuzilishi Pomidor glikoalkaloidi odamlar va qishloq xo'jaligi va uy hayvonlarining kasallanishiga sabab bo’luvchi Trixomonaz kasalliklarini o’sishini oldini oluvchi vositadir. Antibiotiklar tarqalashining o’sishiga qarshilik o’z navbatida tibbiy antibiotiklarni o’rnini egallovchi yangi moddalar rivojini talab qiladi [3]. Adabiyot tahlili. Solanum lycopersicum (pomidor) oʻsimligi biologik faol birikmalar bo‘yicha keng ilmiy tadqiqotlar obyekti hisoblanadi. So‘nggi yillarda olib borilgan izlanishlar pomidor mevasidagi likopen, fenolik birikmalar, flavonoidlar, vitaminlar va minerallar kabi bioaktiv moddalarning inson salomatligiga ta’sirini aniq ko‘rsatdi. Tadqiqotlar natijalariga koʻra, pomidor tarkibidagi likopen — kuchli antioksidant sifatida, hujayralarni oksidlovchi stressdan himoya qilishda asosiy rol oʻynaydi (Goncharova va boshq., 2020). Likopen organizmdagi erkin radikallarni neytrallashtirish orqali saraton va yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanish xavfini kamaytiradi. Bundan tashqari, likopenning issiqlik ta’sirida biofaolligining oshishi ham koʻp marta ilmiy dalillar bilan tasdiqlangan. Shuningdek, pomidorda mavjud bo‘lgan fenolik kislotalar (xlorogenik, kafeik va boshqalar) va flavonoidlar (kversetin, kaempferol) ham yallig‘lanishga qarshi, antioksidant va antimikrobiyal xususiyatlarga ega ekanligi ko‘rsatildi (Toshpulatov, 2019). Bu birikmalar yurak faoliyatini yaxshilash, qon bosimini tartibga solishda va immunitetni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Pomidorning A, C, K vitaminlari va minerallari (kaliy, magniy, kaltsiy) ham organizmning umumiy holatini qo‘llab-quvvatlashda rol oʻynaydi. Masalan, C vitamini organizmning immun javobini kuchaytiradi, A vitamini esa ko‘rish sog‘ligini yaxshilaydi (Eshqulov, 2021). ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 621 Shu bilan birga, pomidorning urug‘lari va boshqa qismlaridagi biologik faol moddalar ham ilmiy jihatdan oʻrganilmoqda. Bu qismlardan olingan ekstraktlar farmatsevtika va kosmetika sanoatida qo‘llanilishi istiqbollari mavjudligi haqida ilmiy adabiyotlarda xabar berilgan (Karimova, 2022). Pomidor o‘simligi biologik faol birikmalar manbai sifatida inson salomatligini qo‘llabquvvatlash va turli kasalliklarning oldini olishda katta salohiyatga ega ekanligi ko‘plab ilmiy tadqiqotlar bilan isbotlangan. Bu boradagi ilmiy izlanishlarni davom ettirish va bioaktiv moddalarni sanoat maqsadlarida samarali qo‘llash imkoniyatlari yanada chuqur o‘rganilishi lozim. Solanum lycopersicum, ya'ni pomidor, dunyo bo'ylab keng tarqalgan va oziq-ovqat sanoatida muhim oʻsimlik hisoblanadi. Pomidor nafaqat mazali, balki sog'liq uchun foydali biologik faol birikmalar bilan ham boydir. Uning mevalari, urug'lari, barglari va ildizlari turli xil fitokimyoviy moddalar, masalan, likopen, flavonoidlar, vitaminlar va minerallarni o'z ichiga oladi. Bu birikmalar pomidorning antioksidant, yallig'lanishga qarshi, antikansirogen, kardioprotektiv va antidiabetik xususiyatlarini ta'minlaydi. Pomidorning asosiy biofaol birikmalaridan biri likopendir. Likopen kuchli antioksidant sifatida tanilgan bo'lib, hujayralarni erkin radikallardan himoya qiladi va saraton kasalliklari xavfini kamaytiradi. Pomidorning pishgan mevalarida likopen miqdori yuqori bo'ladi, chunki isitish jarayoni uning biofaolligini oshiradi. Masalan, bir tadqiqotda pomidorni pishirish orqali likopenning biofaolligi oshganligi aniqlangan. Pomidorda xlorogenik, kafeik va p-kumarik kislotalar kabi fenol kislotalar mavjud bo'lib, ular antioksidant va yallig'lanishga qarshi xususiyatlarga ega. Bundan tashqari, quercetin va kaempferol kabi flavonoidlar ham pomidorda mavjud bo'lib, ular yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytiradi. Pomidorning fenol kislotalar va flavonoidlar tarkibi pomidorning turiga va yetishtirish sharoitlariga qarab farq qiladi. Pomidor o’simligining shoxlash jarayonida olingan yer ustki qismi ustida tajribalar olib borilgan: pomidor o’simligi yig’ib olingan va barglari, poyalari va mevalari hattoki ranglari ham ajratilgan. Namunalarni quyosh nuridan saqlagan holda quritilgan va chinni hovonchada maydalangan. Olingan kukunlar protozoa (bir hujayrali eukariot hayvonlar) paraziti, bakteriyalar, zamburug’larga qarshi anti-bakterial xususiyatlarga ega ekanligi tajribalarda aniqlangan. Etanolli eritmaning konsentratsiyasi 0,02 % qilib olinganda bu eritma protozoa parazitlariga qarshi qo’llash mumkin. 10% li yuqori konsentratsiyali eritma esa bakteriyalar va zamburug’larga qarshi samarali vosita hisoblanadi. Bu eritmaning yuqori konsentratsiyasi uning klinik ahamiyatini cheklaydi. Pomidor o’simligining har bir turida xlorogen kislota va kversetin glikozidlari mavjudligi aniqlangan. [4,5]. Xulosa. Solanum lycopersicum oʻsimligi biologik faol birikmalar bilan boy bo'lib, ular salomatlikni qo'llab-quvvatlashda va kasalliklarning oldini olishda muhim rol o'ynaydi. Likopen, fenol kislotalar, flavonoidlar, vitaminlar va minerallar pomidorning sog'lom xususiyatlarini ta'minlaydi. Pomidorning bu xususiyatlari uni nafaqat oziq-ovqat sanoatida, balki farmatsevtika va kosmetika sanoatida ham qo'llanilishini ta'minlaydi. Shu bois, pomidorni parhezga kiritish salomatlikni yaxshilashga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. www.indiaagronet.com; Tomato introduction. 2. www.plantcell.org; Description of tomato. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 622 3. G. K. Gautam, G. Vidyasagar, S. C. Dwivedi [Study on Medicinal Plants from Indian Origin], Lambert Academic Publishing (LAP), Germany, 2012, 70 4. M. Daniel "Medicinal Plants: Chemistry and Properties" , Boca Raton, 2006, 266. 5. Zhimiao Li et al, [High invertase activity in tomato reproductive organs correlates with enhanced sucrose import into, and heat tolerance of, young fruit], Journal of Experimental Botany. 6. http://www.herballegacy.com/Vance_Chemical.html; Chemical Composition of Stinging Nettle and Tomatoes. 7. Luis M. Cervilla,[ Oxidative Stress and Antioxidants in Tomato (Solanum lycopersicum) Plants Subjected to Boron Toxicity]. Priya Shukla et al IJCPS, 2013: Vol.1(8), 521-527 Int. J. Chem. Pharm. Sci., 527