INKLYUZIV PEDAGOGIKADA EMOSIONAL INTELLEKT VA EMPATIK KOMPETENSIYANING O'ZARO ALOQASI: NAZARIY ASOSLAR VA TADQIQOT YO'NALISHLARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 627 INKLYUZIV PEDAGOGIKADA EMOSIONAL INTELLEKT VA EMPATIK KOMPETENSIYANING O‘ZARO ALOQASI: NAZARIY ASOSLAR VA TADQIQOT YO‘NALISHLARI Mustafayeva Shaxrizoda Akbar qizi Qarshi Turon universiteti Pedagogika nazariyasi va tarixi mutaxassisligi 1-bosqich magistranti Annotatsiya. Ushbu maqolada inklyuziv ta’lim jarayonida o‘qituvchining emosional intellekti va empatik kompetensiyasi o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Emosional intellektning o‘qituvchi shaxsida shakllanishi, uning empatik munosabatni rivojlantirishdagi roli hamda bu omillar inklyuziv muhitda ijtimoiy-psixologik moslashuvga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritilgan. Maqolada xorijiy va mahalliy tadqiqotlar tahliliga asoslanib, emosional intellekt va empatiyaning inklyuziv pedagogikadagi ahamiyati, shuningdek, bu yo‘nalishdagi istiqbolli ilmiy izlanishlar tavsiflanadi. Kalit so‘zlar: inklyuziv ta’lim, emosional intellekt, empatik kompetensiya, ijtimoiy moslashuv, o‘qituvchi shaxsiyati. Аннотация. В данной статье анализируются теоретические основы взаимосвязи эмоционального интеллекта и эмпатической компетенции педагога в условиях инклюзивного образования. Рассматривается процесс формирования эмоционального интеллекта у учителя, его роль в развитии эмпатического отношения и влиянии на социально-психологическую адаптацию учащихся в инклюзивной среде. На основе анализа отечественных и зарубежных исследований показано значение эмоционального интеллекта и эмпатии в современной педагогике и обозначены перспективные направления научных исследований. Ключевые слова: инклюзивное образование, эмоциональный интеллект, эмпатическая компетенция, социальная адаптация, личность учителя. Abstract. This article analyzes the theoretical foundations of the interrelation between emotional intelligence and empathic competence of teachers in inclusive education. It examines the development of teachers’ emotional intelligence, its role in fostering empathy, and its influence on students’ socio-psychological adaptation in an inclusive environment. Based on the analysis of local and international studies, the article highlights the importance of emotional intelligence and empathy in inclusive pedagogy and identifies promising directions for future research. Keywords: inclusive education, emotional intelligence, empathic competence, social adaptation, teacher personality. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 628 Zamonaviy ta’lim tizimida inklyuziv yondashuv — bu barcha o‘quvchilarning individual xususiyatlari va ehtiyojlarini inobatga olgan holda, ularni yagona ta’lim muhitida o‘qitish tamoyilidir. Inklyuziv ta’lim insonparvarlik, teng imkoniyat va ijtimoiy adolat g‘oyalariga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, xususan, inklyuziv ta’limni rivojlantirish yo‘nalishida qator farmon va qarorlar qabul qilinmoqda. Jumladan, Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 638son qarori tasdiqlandi1. Inklyuziv ta’limning samarali amalga oshirilishi o‘qituvchining nafaqat kasbiy bilimiga, balki emosional intellekti va empatik kompetensiyasiga ham bevosita bog‘liqdir. Emosional intellekt — bu shaxsning o‘z va boshqalar hissiyotlarini anglash, boshqarish, ular asosida qaror qabul qilish qobiliyatidir2. Empatik kompetensiya esa o‘qituvchining o‘quvchi hissiy holatini sezish, tushunish va mos ravishda munosabat bildirish layoqatidir. O‘zbekistonlik tadqiqotchilar ham bu masalaga e’tibor qaratgan. Masalan, M.Yo‘ldoshev va N.Tursunova ta’kidlaganidek, o‘qituvchining empatik madaniyati — bu uning professional etikasining ajralmas qismi bo‘lib, inklyuziv muhitda o‘quvchilar bilan sog‘lom psixologik aloqa o‘rnatishda asosiy omil sanaladi3. Shu bilan birga, R.Jo‘rayev va G.Tursunova izlanishlarida emosional intellekt o‘qituvchining stressga bardoshliligini oshirib, o‘quvchilarning ijtimoiy moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan4. Mazkur maqolaning dolzarbligi shundaki, O‘zbekiston ta’lim tizimida inklyuziv yondashuv amaliyotga joriy etilayotgan bir paytda, o‘qituvchilarning emosional-intellektual tayyorgarligi va empatik kompetensiyasi bo‘yicha nazariy hamda empirik tadqiqotlar yetarli emas. Shu sababli, ushbu maqola mazkur muammoning nazariy asoslarini yoritish, shuningdek, bu yo‘nalishda istiqbolli ilmiy izlanish yo‘nalishlarini belgilashga qaratilgan. Inklyuziv pedagogika — bu barcha o‘quvchilarning individual xususiyatlari, ehtiyojlari va imkoniyatlarini inobatga olgan holda, ularning ta’lim jarayonida to‘liq ishtirokini ta’minlaydigan 1Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 638-son qarori. https://lex.uz/docs/-5679836 2Mayer, J. D., Salovey, P. (1997). What is emotional intelligence? In P. Salovey & D. Sluyter (Eds.), Emotional Development and Emotional Intelligence: Educational Implications. New York: Basic Books 3Yo‘ldoshev, M., Tursunova, N. (2021). “Pedagogik empatiya va o‘qituvchining kommunikativ madaniyati.” Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar jurnali, №3, 45–52 4Jo‘rayev, R., Tursunova, G. (2022). “Emosional intellektni rivojlantirishning psixologik mexanizmlari.” Psixologiya va pedagogika muammolari, №4, 33–40. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 629 yondashuvdir. Bu yondashuvning zamonaviy paradigmasi insonparvarlik, tenglik va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanadi. Inklyuziv ta’lim konsepsiyasi ta’lim muassasasini har bir bola uchun qulay, ochiq va moslashuvchan muhit sifatida qayta tashkil etishni nazarda tutadi. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Ayniqsa, 2020-yildan boshlab inklyuziv ta’limni joriy etish bo‘yicha maxsus dasturlar, metodik qo‘llanmalar va o‘qituvchilarni qayta tayyorlash kurslari tashkil etildi. Shu orqali maktablarda imkoniyati cheklangan bolalarning umumiy ta’lim tizimiga integratsiyasi, o‘qituvchilarning psixologik tayyorgarligi hamda ta’lim muhitining moslashuv darajasi oshirilmoqda. Zamonaviy inklyuziv yondashuv shuni ta’kidlaydiki, har bir o‘quvchi o‘z qobiliyatlarini namoyon etish huquqiga ega va bu jarayonning muvaffaqiyati o‘qituvchining shaxsiy fazilatlariga, xususan, emosional intellekti va empatik kompetensiyasiga bevosita bog‘liqdir. O‘qituvchi o‘quvchilarning turli psixologik holatlarini to‘g‘ri baholay olgan taqdirda, sinfda ijobiy iqlim shakllanadi va har bir bola o‘zini qadrlangan shaxs sifatida his qiladi5. Emosional intellekt tushunchasi XX asr oxirlarida psixologiya va pedagogika fanlarida shaxsning muvaffaqiyat omillaridan biri sifatida shakllangan. D.Goulman, P.Salovey va J.Mayer tomonidan ishlab chiqilgan nazariy modelga ko‘ra, emosional intellekt — bu insonning o‘z hissiyotlarini anglash, boshqarish, motivatsiya manbalarini tushunish hamda boshqalarning histuyg‘ulariga mos ravishda munosabat bildirish qobiliyatidir. Pedagogik kontekstdagi emosional intellekt o‘qituvchining o‘zini anglash, stressga bardoshlilik, konfliktlarni konstruktiv hal etish, va o‘quvchilarga ijobiy emosional muhit yaratish qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Yuqori darajadagi emosional intellektga ega o‘qituvchi o‘quvchilarning hissiy ehtiyojlarini sezadi, ularni motivatsiya qiladi va inklyuziv muhitda ijtimoiy-psixologik barqarorlikni ta’minlay oladi. Demak, emosional intellekt nafaqat o‘qituvchining individual muvaffaqiyatiga, balki butun sinfdagi psixologik muhit va o‘quvchilarning o‘zaro ijobiy munosabatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Empatik kompetensiya — bu o‘qituvchining boshqa insonlarning hissiy holatini anglash, ularning his-tuyg‘ulariga hamdardlik bilan yondashish hamda shu asosda ijobiy muloqot o‘rnatish qobiliyatidir. Pedagogik nuqtai nazardan empatiya — bu o‘quvchi shaxsini chuqur tushunish va uning individual ehtiyojlariga mos yondashuvni shakllantirish uchun zarur psixologik mexanizmdir6. Demak, empatik kompetensiya inklyuziv pedagogikada shunchaki insonparvar munosabatni emas, balki ta’lim sifatini, sinfdagi ijtimoiy barqarorlikni va o‘quvchi-o‘qituvchi o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni ta’minlovchi psixologik mexanizmni anglatadi. 5Yo‘ldoshev, M. (2021). “Inklyuziv ta’limda o‘qituvchi shaxsining psixologik xususiyatlari.” Ta’lim va taraqqiyot, №5, 41–46 6Hoffman, M. L. (2000). Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. Cambridge University Press ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 630 Inklyuziv pedagogika sharoitida o‘qituvchining emosional intellekti va empatik kompetensiyasi o‘quvchilarni psixologik qo‘llab-quvvatlash hamda ijtimoiy moslashuv jarayonining asosiy omillaridan biridir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi emosional intellektga ega o‘qituvchilar sinfdagi stress holatlarini kamaytiradi, o‘quvchilarning o‘ziga ishonchini oshiradi va o‘zaro ishonch muhitini shakllantiradi7. Empatik kompetensiya esa o‘qituvchining pedagogik sezgirligi, kommunikativ madaniyati va o‘quvchilarning ichki dunyosiga nisbatan insonparvar munosabatini belgilaydi. Bu kompetensiya emosional intellekt bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘qituvchining reflektiv faoliyati, ijtimoiy idroki va psixologik barqarorligini mustahkamlaydi. Inklyuziv ta’limda mazkur ikki omilning uyg‘unligi — bu nafaqat ta’lim sifatini, balki o‘quvchilarning hissiy farovonligini ta’minlovchi pedagogik shartdir. Shu boisdan, o‘qituvchilarning emosional-intellektual tayyorgarligini rivojlantirish, empatik malakalarini amaliy mashg‘ulotlar orqali shakllantirish hamda bu sohada ilmiy-tadqiqot ishlarini chuqurlashtirish zamon talabi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi “Alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga taʼlim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 638-son qarori. . https://lex.uz/docs/-5679836 2. Mayer, J. D., Salovey, P. (1997). What is emotional intelligence? In P. Salovey & D. Sluyter (Eds.), Emotional Development and Emotional Intelligence: Educational Implications. New York: Basic Books. 3. Yo‘ldoshev, M., Tursunova, N. (2021). “Pedagogik empatiya va o‘qituvchining kommunikativ madaniyati.” Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar jurnali, №3, 45–52. 4. Jo‘rayev, R., Tursunova, G. (2022). “Emosional intellektni rivojlantirishning psixologik mexanizmlari.” Psixologiya va pedagogika muammolari, №4, 33–40. 5. Yo‘ldoshev, M. (2021). “Inklyuziv ta’limda o‘qituvchi shaxsining psixologik xususiyatlari.” Ta’lim va taraqqiyot, №5, 41–46 6. Hoffman, M. L. (2000). Empathy and Moral Development: Implications for Caring and Justice. Cambridge University Press. 7.Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books 7Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. New York: Bantam Books