DUAL TA'LIM SHAROITIDA BO'LAJAK O'QITUVCHILARDA KONSTRUKTIV KOMPITENTLIKNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK TIZIMINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 686 DUAL TA'LIM SHAROITIDA BO'LAJAK O'QITUVCHILARDA KONSTRUKTIV KOMPITENTLIKNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK TIZIMINI YANADA TAKOMILLASHTIRISH Odilova Mavluda Uchqun qizi Termiz davlat pedagogika instituti o'qituvchisi E-mail: [email protected] Annotatsiya. O’qituvchilarda konstruktiv kompetentligini rivojlantirishning pedagogik tizimini yanada takomillashtirish masalalari yoritilgan. Unda nazariy va amaliy jihatlar uyg‘unligida ta’lim jarayonini tashkil etish, kasbiy tayyorgarlikni oshirish, hamkorlikdagi o‘qitish hamda innovatsion yondashuvlar orqali o‘qituvchilarning konstruktiv fikrlash, muammolarni hal etish va ijodiy faoliyat ko‘nikmalarini shakllantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqotda dual ta’lim tizimining afzalliklari, o‘quv jarayonini ishlab chiqarish amaliyoti bilan integratsiyalashuv mexanizmlari, shuningdek, konstruktiv kompetentligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi pedagogik model va usullar taklif etilgan. Natijalar bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy ta’lim talablari asosida tayyorlashda metodik asos sifatida qo‘llanishi mumkin. Kalit so‘zlar. Dual ta’lim, konstruktiv kompetentlik, pedagogik tizim, innovatsion yondashuv, kasbiy tayyorgarlik, amaliyot, pedagogik model, o‘qituvchi tayyorlash. Annotation. This article highlights the issues of improving the pedagogical system for developing constructive competence among future teachers in the context of dual education. It analyzes the ways to organize the educational process through the integration of theoretical and practical aspects, enhance professional training, and develop teachers’ constructive thinking, problem-solving, and creative activity skills through innovative approaches and cooperative learning. The study presents the advantages of the dual education system, mechanisms for integrating academic learning with practical training, and pedagogical models and methods that contribute to the development of constructive competence. The results can serve as a methodological basis for training future teachers according to modern educational requirements. Key words. Dual education, constructive competence, pedagogical system, innovative approach, professional training, practice, pedagogical model, teacher preparation. Аннотация. В данной статье рассматриваются вопросы совершенствования педагогической системы развития конструктивной компетентности будущих учителей в условиях дуального образования. Анализируются пути организации учебного процесса на основе интеграции теоретических и практических аспектов, повышения профессиональной подготовки, развития конструктивного мышления, способности решать проблемы и творческой активности педагогов посредством инновационных подходов и совместного обучения. В исследовании раскрываются преимущества дуальной системы образования, механизмы интеграции учебного процесса с производственной практикой, а также предлагаются педагогические модели и методы, способствующие развитию конструктивной компетентности. Полученные результаты могут быть использованы в качестве методической основы подготовки будущих учителей в соответствии с современными требованиями образования. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 687 Ключевые слова: Дуальное образование, конструктивная компетентность, педагогическая система, инновационный подход, профессиональная подготовка, практика, педагогическая модель, подготовка учителей. Kirish. Zamonaviy ta’lim tizimining tub islohotlari sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligini, xususan konstruktiv kompetentligini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Globallashuv, raqamli texnologiyalarning jadal sur’atlarda rivojlanishi, mehnat bozorida malakali va ijodkor pedagoglarga bo‘lgan talabning ortib borayotgani ta’lim tizimidan yangi yondashuv va samaradorlikni talab etmoqda. Shu nuqtai nazardan, dual ta’lim tizimi — ya’ni nazariy bilim va amaliy faoliyatning uzviy integratsiyasi asosida tashkil etilgan o‘qituvchilar tayyorlash tizimi — pedagogik jarayonni takomillashtirishning eng muhim mexanizmlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Dual ta’limning asosiy ustunligi shundaki, u o‘quvchilarni nafaqat nazariy bilimlarga, balki real ishlab chiqarish va ta’lim muassasalari sharoitida amaliy tajribaga ega bo‘lishga undaydi. Bu esa bo‘lajak o‘qituvchilarda muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, mustaqil qaror qabul qilish, yangi g‘oyalarni ilgari surish, shuningdek, konstruktiv fikrlashni rivojlantirish uchun mustahkam zamin yaratadi. Konstruktiv kompetentlik — bu o‘qituvchining pedagogik vaziyatlarni tahlil etish, mavjud muammoni hal etish, innovatsion yondashuvlar asosida ta’lim jarayonini loyihalash va samarali tashkil etish qobiliyatini ifodalovchi muhim kasbiy sifatdir. Mazkur kompetentlikni shakllantirish uchun o‘qituvchilar nafaqat nazariy bilimlarni egallashlari, balki real ta’lim muhitida ularni qo‘llay olish ko‘nikmasini ham rivojlantirishlari zarur. Shu bois, dual ta’lim modeli konstruktiv kompetentlikni rivojlantirish uchun eng maqbul pedagogik tizim sifatida qaralmoqda. U ta’lim jarayonida o‘quvchi va ishlab chiqarish tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash, o‘quv dasturlarini amaliyot bilan uyg‘unlashtirish, pedagogik faoliyatda innovatsion metod va texnologiyalarni joriy etish imkonini beradi. Adabiyotlar tahlili. So‘nggi yillarda dual ta’lim tizimi va konstruktiv kompetentlikni rivojlantirish masalasi bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar ta’lim jarayonining sifatini oshirish, kasbiy tayyorgarlikni amaliy yo‘nalishga yo‘naltirish hamda o‘qituvchilarda ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi. Xorijiy tadqiqotchilardan [1] J. Biggs ta’limda konstruktiv yondashuv nazariyasini ishlab chiqib, bilimlarning o‘zlashtirilishi jarayonida talabaning faol ishtirokini ta’minlash muhimligini ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, o‘qituvchi o‘quvchini tayyor bilimni egallovchi emas, balki o‘z bilimini konstruksiya qiluvchi faol subyekt sifatida shakllantirishi kerak. Shuningdek, [2] J. Bruner tomonidan ilgari surilgan konstruktivistik o‘qitish nazariyasi o‘quvchi tafakkurini mustaqil shakllantirish va yangi bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash zarurligini asoslaydi. [3] A. Kolbning tajribaviy o‘qitish modeli ham dual ta’lim g‘oyasiga yaqin bo‘lib, unda o‘quv jarayonining siklik bosqichlari – tajriba, kuzatish, tushunish va qo‘llash – o‘zaro uyg‘unlikda amalga oshirilishi zarurligi ko‘rsatilgan. Bu yondashuv o‘quvchining konstruktiv kompetentligini shakllantirishga bevosita xizmat qiladi. Mahalliy tadqiqotlarda ham bu masalaga e’tibor kuchaymoqda. Xususan, [4] A. Xodjayev dual ta’limni o‘qituvchilar tayyorlash tizimiga joriy etishning samarali mexanizmlarini tahlil qilib, o‘quv dasturlarini ishlab chiqarish talablari bilan integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydi. [5] G. Qodirova esa konstruktiv kompetentlikni rivojlantirishda innovatsion pedagogik texnologiyalar – loyiha asosida o‘qitish, muammoli ta’lim va interfaol metodlarning ahamiyatini ilmiy asoslab beradi. Shu bilan birga, [6] L. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasi ham dual ta’lim sharoitida o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni rivojlantirish uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi, chunki bu model o‘rganish jarayonida tajribali ustoz rahbarligida mustaqil fikrlashni shakllantirishga yordam beradi. [7] T. Tursunov o‘z tadqiqotida pedagogik tizimda konstruktiv yondashuv asosida o‘quvchilarning ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 688 kasbiy kompetentligini rivojlantirishni bosqichma-bosqich jarayon sifatida yoritadi va dual ta’limni bu jarayonni jadallashtiruvchi omil sifatida ko‘rsatadi. Materiallar va usullar. Tadqiqot jarayonida dual ta’lim sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruktiv kompetentlikni rivojlantirishga qaratilgan pedagogik tizimni takomillashtirish uchun nazariy, empirik va tajriba-sinov metodlari kompleks qo‘llanildi. Avvalo, tadqiqotning nazariy bosqichida pedagogika, psixologiya va kasbiy ta’lim sohasiga oid ilmiy adabiyotlar, xorijiy va mahalliy manbalar, shuningdek, dual ta’lim tizimi bo‘yicha ilg‘or tajribalar tahlil qilindi. Ushbu tahlillar asosida konstruktiv kompetentlikning mohiyati, tuzilmasi va shakllanish bosqichlari aniqlanib, pedagogik tizimning asosiy komponentlari – maqsad, mazmun, shakl, metod va natija – o‘zaro bog‘liq holda belgilandi. Empirik bosqichda esa International Nordic University hamda Toshkent viloyatidagi 17-sonli davlat maktabgacha ta’lim tashkiloti bazasida amaliy kuzatuv, suhbat, so‘rovnoma va diagnostik testlar o‘tkazildi. Tadqiqotda 100 nafar bo‘lajak o‘qituvchi (I– II kurs talabalar) ishtirok etdi. So‘rovnomalar yordamida talabalar va ularning amaliyot rahbarlarining dual ta’limga nisbatan munosabati, konstruktiv yondashuvni qo‘llashga tayyorgarligi, muammoli vaziyatlarda qaror qabul qilish va ijodiy fikrlash darajasi aniqlanib, olingan ma’lumotlar statistik tahlil qilindi. Eksperimental bosqichda maxsus ishlab chiqilgan “Konstruktiv kompetentlikni rivojlantirish dasturi” asosida tajriba va nazorat guruhlari bilan o‘quv mashg‘ulotlari tashkil etildi. Dasturda dual ta’lim tamoyillari asosida nazariya va amaliyot uyg‘unligi, interfaol metodlar (muammoli o‘qitish, loyiha asosida o‘qitish, keys-stadi, refleksiya mashg‘ulotlari) qo‘llanildi. Eksperiment davomida har bir talabaning konstruktiv fikrlash, muammolarni tahlil qilish, pedagogik jarayonni loyihalash va yangilik kiritish ko‘nikmalari baholandi. Natijalar matematik-statistik usullar yordamida (foizlar tahlili, o‘rtacha ko‘rsatkichlarni solishtirish, dinamik o‘zgarishlar aniqlash) qayta ishlanib, ilmiy asoslangan xulosalar chiqarildi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida tizimli yondashuv, faoliyatga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi, shuningdek, konstruktiv pedagogika tamoyillari asos qilib olindi. Shu tariqa, tadqiqotning materiallari va usullari dual ta’lim tizimining samaradorligini aniqlash, bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruktiv kompetentlikni shakllantirishda innovatsion metodik yondashuvlarning amaliy natijasini baholash imkonini berdi. 1Jadval. Bo‘lajak o‘qituvchilarning konstruktiv kompetentligini dastlabki (tajriba boshlanishidan oldingi) baholash natijalari Kompetentlik ko‘rsatkichlari Yuqori daraja (%) O‘rta daraja (%) Past daraja (%) O‘rtacha ko‘rsatkich (%) Muammoli vaziyatlarni tahlil qilish qobiliyati 18 52 30 33,3 Konstruktiv fikrlash va yangilik kiritish 15 47 38 33,3 Pedagogik jarayonni loyihalash malakasi 20 45 35 33,3 Amaliy faoliyatni mustaqil tashkil etish 22 50 28 33,3 Hamkorlikda ishlash va refleksiya qilish qobiliyati 17 49 34 33,3 ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 689 Mazkur jadvalda tajriba boshlanishidan avval bo‘lajak o‘qituvchilarning konstruktiv kompetentligini baholash natijalari keltirilgan. Ko‘rinib turibdiki, ko‘pchilik talabalar o‘rta darajadagi ko‘nikmalarga ega bo‘lib, ularning konstruktiv fikrlash va refleksiv tahlil qilish salohiyati yetarli darajada shakllanmagan. Bu holat dual ta’lim tizimi asosida maxsus metodik yondashuvlarni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. 2Jadval. Dual ta’lim asosida o‘tkazilgan tajriba yakunida konstruktiv kompetentlik darajasidagi o‘zgarishlar Kompetentlik ko‘rsatkichlari Tajriba guruhi (Yuqori %) Nazorat guruhi (Yuqori %) O‘sish foizi (%) Izoh Muammoli vaziyatlarni tahlil qilish qobiliyati 46 24 +22 Tajriba guruhida tahliliy fikrlash sezilarli oshgan Konstruktiv fikrlash va yangilik kiritish 49 27 +22 Innovatsion yondashuvlar samaradorligini ko‘rsatadi Pedagogik jarayonni loyihalash malakasi 52 31 +21 Dual ta’lim nazariya va amaliyotni integratsiyalashgan Amaliy faoliyatni mustaqil tashkil etish 54 33 +21 Amaliy mashg‘ulotlar kompetentlikni oshirgan Hamkorlikda ishlash va refleksiya qilish qobiliyati 50 30 +20 Jamoaviy o‘rganish samarasi oshgan Ushbu jadvalda tajriba yakunida olingan natijalar tahlil qilingan. Tajriba guruhida dual ta’lim sharoitida o‘tkazilgan mashg‘ulotlar natijasida barcha kompetentlik ko‘rsatkichlari bo‘yicha o‘sish kuzatilgan. Xususan, konstruktiv fikrlash, refleksiya va muammoli vaziyatlarni hal etish ko‘nikmalarining sezilarli darajada oshgani tajriba dasturining amaliy samaradorligini tasdiqlaydi. Bu natijalar nazorat guruhiga nisbatan o‘rtacha 20–22 foizlik o‘sishni ifodalaydi. Ushbu farq dual ta’lim modeli asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarning amaliy samaradorligini tasdiqlaydi. Ayniqsa, interfaol metodlar va ishlab chiqarish bilan integratsiyalashgan o‘qitish jarayoni talabalarda refleksiya, tahlil qilish, muammolarni hal etish va ijodkorlik ko‘nikmalarini rivojlantirgan. Shunday qilib, jadvallarda keltirilgan natijalar dual ta’lim sharoitida konstruktiv kompetentlikni rivojlantirish tizimining samaradorligini ilmiy asosda tasdiqlaydi hamda o‘qituvchilar tayyorlash jarayonini takomillashtirishda bu yondashuvni keng joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Tadqiqot muhokamasi. Tadqiqot natijalari dual ta’lim tizimi bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruktiv kompetentlikni rivojlantirishda samarali mexanizm ekanini ko‘rsatdi. Tajriba-sinov ishlarining boshida talabalarning aksariyati konstruktiv fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal etish va pedagogik jarayonni mustaqil loyihalash ko‘nikmalarida o‘rta yoki past darajada ekanligi aniqlandi. Bu holat o‘quv jarayonining asosan nazariy yo‘nalishda tashkil etilgani, amaliy mashg‘ulotlarga yetarlicha e’tibor berilmagani bilan izohlanadi. Tajriba davomida dual ta’lim modeli asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda talabalar nazariy bilimlarini bevosita amaliy muhitda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ldilar, bu esa ularning kasbiy faolligi va mustaqil fikrlash salohiyatini sezilarli darajada oshirdi. Shuningdek, loyiha asosida o‘qitish, muammoli vaziyatlar ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 690 tahlili, keys-stadi, refleksiya mashg‘ulotlari kabi interfaol metodlar o‘quvchilarning tahliliy va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam berdi. Tajriba guruhida kuzatilgan o‘sish dinamikasi (1va 2-jadval natijalariga ko‘ra) shuni ko‘rsatdiki, dual ta’limning o‘ziga xos jihatlari – ya’ni nazariya va amaliyotning uyg‘unlashuvi, ishlab chiqarish bilan hamkorlikdagi o‘qitish, ustoz-shogird tizimining faol qo‘llanishi – konstruktiv kompetentlikni shakllantirish uchun qulay shart-sharoit yaratadi. Bu jarayonda talabalarning refleksiv faoliyati muhim o‘rin tutdi: ular o‘z xatolarini tahlil qila oldilar, yangi yechimlar taklif qildilar, shuningdek, jamoaviy ishlash orqali pedagogik muammolarni birgalikda hal etishga o‘rgandilar. Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, dual ta’lim sharoitida bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruktiv kompetentlikni rivojlantirish pedagogik tizimni takomillashtirish orqali samarali amalga oshirilishi mumkinligi aniqlandi. Tadqiqot jarayonida aniqlanganidek, konstruktiv kompetentlik o‘qituvchining muammoli vaziyatlarni tahlil qilish, pedagogik jarayonni loyihalash, innovatsion yondashuvlarni qo‘llash va o‘z faoliyatini refleksiya qilish qobiliyatlarini qamrab oladi. Dual ta’lim tizimi esa bu jarayonni nazariya va amaliyot integratsiyasi asosida ta’minlab, talabalarda real pedagogik muhitda mustaqil qaror qabul qilish va ijodiy fikrlash malakasini shakllantiradi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, dual ta’lim modeli asosida tashkil etilgan o‘quv mashg‘ulotlari talabalarning kasbiy faolligini oshirib, konstruktiv yondashuvga asoslangan fikrlashni mustahkamladi. Ayniqsa, interfaol metodlardan foydalanish, refleksiya mashg‘ulotlari, loyiha asosida o‘qitish kabi innovatsion shakllar o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi. Shuningdek, tajriba va nazorat guruhlari o‘rtasidagi natijalar farqi dual ta’limning amaliy samaradorligini isbotladi. Shu asosda aytish mumkinki, dual ta’lim sharoitida konstruktiv kompetentlikni rivojlantirishning pedagogik tizimi o‘qituvchilar tayyorlash sifatini yangi bosqichga olib chiqish imkonini beradi. U ta’lim jarayonini amaliyot bilan uzviy bog‘lash, o‘qituvchilarni zamonaviy kasbiy talablarga mos tayyorlash hamda ta’lim sifatini oshirish uchun barqaror nazariy va metodik asos sifatida qo‘llanishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Biggs, J. (1999). Teaching for Quality Learning at University: What the Student Does. Buckingham: Open University Press. 2. Bruner, J. (1996). The Culture of Education. Cambridge, MA: Harvard University Press. 3. Kolb, D. A. (1984). Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development. Englewood Cliffs: Prentice Hall. 4. Xodjayev, A. (2020). “Dual ta’lim tizimini pedagogik jarayonga joriy etishning samarali mexanizmlari.” Ta’lim taraqqiyoti jurnali, №3, 45–52-betlar. 5. Qodirova, G. (2021). “Bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruktiv kompetentligini shakllantirishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni.” Pedagogika va psixologiya ilmiy jurnali, №2, 60–67-betlar. 6. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Cambridge, MA: Harvard University Press. 7. Tursunov, T. (2022). “Konstruktiv yondashuv asosida kasbiy kompetentlikni rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari.” Oliy ta’lim va innovatsiyalar, №4, 88–95-betlar.