FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR VA QANOTLI SO'ZLARNING SEMANTIK CHEGARALARI

ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 733 UDK: 81’373.612 FRAZEOLOGIK BIRLIKLAR VA QANOTLI SO'ZLARNING SEMANTIK CHEGARALARI Mirzayeva Dilzoda Fayzullayevna O'zbekiston Milliy universiteti, Xorijiy filologiya fakulteti o'qituvchisi, PhD. E-mail: [email protected] Annotatsiya. Ushbu tadqiqotda frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning semantik chegaralari, ularning ma’no tarkibi hamda tilda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Maqolada frazeologizmlar va qanotli so‘zlarning o‘zaro aloqasi, ularning leksik-semantik xususiyatlari hamda xalq og‘zaki ijodida va adabiy nutqda qo‘llanish darajasi ilmiy nuqtai nazardan yoritilgan. Shuningdek, tilda turg‘un iboralar va qanotli so‘zlar o‘rtasidagi semantik o‘xshashlik va farqlarning asosiy belgilari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tilining frazeologik boyligini chuqurroq o‘rganish hamda milliy mentalitetni ifodalovchi turg‘un birliklarning mazmuniy tabiatini ochib berishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar. Frazeologik birlik, qanotli so‘z, semantika, turg‘un ibora, leksik birlik. Annotation. This study explores the semantic boundaries of phraseological units and winged expressions, analyzing their meanings, structure, and functional roles in the Uzbek language. The article examines the interrelation between idioms and aphorisms, their lexical-semantic features, and the frequency of their usage in both oral folklore and literary discourse. Special attention is given to identifying the semantic similarities and distinctions between fixed expressions and winged phrases. The findings contribute to a deeper understanding of the phraseological richness of the Uzbek language and reveal the semantic nature of stable expressions that reflect the national worldview. Key words. Phraseological unit, winged expression, semantics, idiom, lexical unit. Аннотация. В данном исследовании анализируются семантические границы фразеологических единиц и крылатых выражений, их значение и место в языке. В статье рассматриваются взаимосвязи между фразеологизмами и крылатыми словами, их лексикосемантические особенности, а также степень употребления в устной народной речи и литературном языке. Особое внимание уделено определению сходства и различий между устойчивыми выражениями и крылатыми словами. Результаты исследования способствуют более глубокому изучению фразеологического богатства узбекского языка и выявлению содержательной природы устойчивых выражений, отражающих национальное мышление. Ключевые слова: Фразеологическая единица, крылатое выражение, семантика, устойчивое сочетание, лексическая единица. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 734 Kirish. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlar tildagi eng muhim semantik hodisalardan biri sifatida inson tafakkuri, madaniyati va tarixiy tajribasini ifodalaydi. Ular millatning dunyoqarashi, hayotiy falsafasi hamda ma’naviy qadriyatlarini o‘zida mujassam etgan turg‘un birliklar bo‘lib, til tizimining boyishi va obrazlilik darajasining oshishida muhim rol o‘ynaydi. Frazeologizmlar, odatda, xalq og‘zaki ijodi mahsuli bo‘lib, ko‘p hollarda ramziy ma’noga ega bo‘lgan so‘z birikmalaridan tarkib topadi. Qanotli so‘zlar esa ko‘pincha mashhur shaxslar, adabiyot namoyandalari yoki xalq donishmandligi orqali shakllanib, umumiy ma’noga ega bo‘lgan hikmatli ifodalar sifatida xalq xotirasida saqlanib qoladi. Hozirgi tilshunoslikda bu ikki tushuncha o‘rtasidagi semantik chegaralarni aniqlash, ularning farqli va o‘xshash jihatlarini belgilash masalasi dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning semantik tuzilishi, ularning paydo bo‘lish manbalari, badiiy matnlardagi funksional o‘rni hamda xalq tili va yozma adabiyotda tutgan o‘rni keng tahlil qilinadi. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlar til tizimining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida inson tafakkurining tarixiy, madaniy va ijtimoiy tajribasini o‘zida mujassam etadi. Ular tildagi badiiylik, obrazlilik va ma’nodagi chuqurlikni ifodalovchi vositalar bo‘lib, xalqning dunyoqarashi, milliy qadriyatlari, axloqiy mezonlari va estetik didini aks ettiradi. Frazeologik birliklar, odatda, xalq og‘zaki ijodi orqali shakllanadi va asrlar davomida sayqal topib, turg‘un ifoda shaklini olgan. Qanotli so‘zlar esa ko‘pincha muayyan tarixiy shaxslar, adabiyot va san’at namoyandalari, mutafakkirlar yoki xalq donishmandligi orqali yuzaga kelib, o‘zining chuqur ma’nosi va umumqabul qilingan hikmatli mazmuni bilan tilning madaniy qatlamini boyitadi. Bugungi kunda global madaniyat, ommaviy axborot vositalari va raqamli kommunikatsiya vositalarining keng tarqalishi frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning qo‘llanish doirasini yanada kengaytirmoqda, shu bilan birga ularning semantik chegaralarini aniqlashni ham murakkablashtirmoqda. Shuning uchun ham bu birliklarning o‘zaro aloqasi, ma’no strukturasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash hozirgi o‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalaridan biridir. Frazeologizmlar ko‘proq tilda turg‘un ifodalar sifatida grammatik va leksik jihatdan mustahkam tizimni tashkil etsa, qanotli so‘zlar ko‘proq individual ijodiy tafakkur mahsuli sifatida axloqiy, ma’naviy va falsafiy mazmunni ifoda etadi. Shu nuqtai nazardan, frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning semantik chegaralarini aniqlash nafaqat lingvistik, balki madaniy, psixologik va estetik jihatdan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur tadqiqot aynan shu masalaga e’tibor qaratib, o‘zbek tilining boy frazeologik qatlamini, xalqona tafakkur namunalarini va tarixiy-madaniy merosda saqlanib qolgan turg‘un ifodalarni ilmiy asosda tahlil qilishni maqsad qilgan. Adabiyotlar tahlili. Frazeologiya masalalari o‘zbek va jahon tilshunosligida ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Sh.Rahmatullayev frazeologik birliklarning turg‘unligi, ko‘chma ma’noliligi va obrazlilik xususiyatlarini tahlil qilgan [1]. M.Yo‘ldoshev o‘zbek tilidagi idiomatik birliklarning semantik turlari va ularning tarixiy shakllanish yo‘nalishlarini o‘rgangan [2]. V.V.Vinogradov rus tilshunosligida frazeologik birliklarni turlarga ajratishning nazariy asoslarini ishlab chiqqan [3]. G‘.Abdurahmonov esa xalq og‘zaki ijodi va frazeologizmlarning o‘zaro bog‘liqligini milliy madaniyat bilan uyg‘un holda izohlagan [4]. Ingliz tilshunosligida A.Kuninning frazeologiya nazariyasi frazeologik birliklarning turg‘unlik darajasini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi [5]. M.Aliyeva o‘zbek tilidagi qanotli so‘zlarning manbai va ularning ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatini o‘rgangan [6]. Z.Mahmudova esa frazeologik birliklarning badiiy matnlarda estetik va ekspressiv vazifasini tadqiq qilgan [7]. Ushbu manbalar asosida frazeologizmlar va qanotli so‘zlarning semantik chegaralarini aniqlash masalasi yanada chuqurroq ilmiy tahlilni talab etadi. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 735 Tadqiqot muhokamasi. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlar o‘rtasidagi asosiy farq ularning semantik turg‘unligida va qo‘llanish doirasida namoyon bo‘ladi. Frazeologizmlar ko‘pincha xalq og‘zaki ijodidan kelib chiqib, kundalik nutqda faol ishlatiladi, ularning ma’nosi ko‘chma va obrazli bo‘lib, tarkibiy qismlarning asl ma’nosi yo‘qoladi. Qanotli so‘zlar esa muayyan shaxs yoki adabiy manbaga tegishli bo‘lgan hikmatli fikrlar sifatida shakllanadi, ular ko‘proq yozma manbalarda va madaniy kontekstda qo‘llanadi. Masalan, “Yurt tinchligi – el farovonligi” yoki “Bilim – boylikning kaliti” kabi iboralar qanotli so‘zlar sirasiga kiradi. Frazeologizmlar esa “Ko‘ngli joyiga tushmoq”, “Tilini tishlamoq”, “Qovog‘ini uyib qaramoq” kabi ifodalarda kuzatiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki turdagi turg‘un birliklar xalqning mentalitetini, ma’naviyatini, ijtimoiy qadriyatlarini ifoda etuvchi kuchli til vositalaridir. Ularning semantik chegaralari ko‘p hollarda tarixiy va madaniy kontekst orqali aniqlanadi. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning semantik chegaralarini aniqlash tilshunoslikda nafaqat leksiksemantik tahlilni, balki ularning ijtimoiy-madaniy mazmunini ham o‘rganishni taqozo etadi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, frazeologik birliklar xalq tafakkurining kollektiv ifodasi bo‘lib, ular ko‘p hollarda turmush tarzi, qadriyatlar va tarixiy tajriba bilan bevosita bog‘liq. Qanotli so‘zlar esa individual ijod mahsuli sifatida shakllanadi, ammo vaqt o‘tishi bilan umumxalq til boyligiga aylanadi. Masalan, Alisher Navoiy, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy kabi adiblarning asarlaridan kirib kelgan qanotli so‘zlar xalq orasida hikmatli iboralar sifatida yashab qolgan. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, til tizimi doimiy ravishda yangilanib, xalq tafakkuri bilan boyib boradi. Tadqiqotda aniqlangan yana bir muhim jihat — frazeologik birliklarning semantik kengayishi va ko‘chma ma’noda yangi kontekstlarda paydo bo‘lishidir. Hozirgi zamon nutqida ayrim qadimiy iboralar yangi semantik yuklama bilan qo‘llanilmoqda, bu esa tilning dinamik tabiatidan dalolat beradi. Qanotli so‘zlar esa ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy kontekstda o‘z ahamiyatini saqlab qoladi, ular orqali insoniyatning umumiy qadriyatlari, ma’naviy ideallari ifodalanadi. Misol uchun, “Bilim – boylikning kaliti” iborasi hozirgi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan, balki ta’lim va rivojlanish siyosatining asosiy shiori sifatida ishlatilmoqda. Frazeologizmlar esa “Tilini tishlamoq” yoki “Ko‘ngli joyiga tushmoq” kabi ifodalar orqali inson ruhiyatini, hissiyotini ifoda etadi, bu esa tildagi emotsional qatlamni boyitadi. Tadqiqot jarayonida shuningdek, frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning o‘zaro kesishgan nuqtalari ham aniqlangan. Ularning ba’zida bir-biriga o‘tishi, frazeologizmning qanotli so‘zga aylanishi yoki aksincha, xalq orasida mashhur bo‘lib, hikmat darajasiga ko‘tarilishi tildagi semantik jarayonlarning tabiiy kechishini ko‘rsatadi. Bunday o‘zgarishlar til taraqqiyotining ichki qonuniyatlariga asoslanib, xalqning ma’naviy hayoti bilan uyg‘un ravishda kechadi. Shu nuqtai nazardan, frazeologik birliklar va qanotli so‘zlar o‘zbek tilining milliy o‘ziga xosligini, xalq tafakkurining chuqurligini va madaniy merosining boyligini ifodalovchi asosiy til hodisalari sifatida e’tirof etiladi. Xulosa. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlar tilning semantik tizimida o‘zaro bog‘liq, ammo mustaqil ma’noga ega birliklardir. Ularning tildagi mavjudligi milliy tafakkurning chuqurligini, xalqning hayotiy tajribasi va madaniyatini aks ettiradi. Tadqiqot natijasida frazeologizmlar xalq og‘zaki ijodi bilan, qanotli so‘zlar esa individual ijodiy tafakkur bilan chambarchas bog‘liqligi aniqlandi. Shu boisdan, ularni o‘rganish tilshunoslik, madaniyatshunoslik va psixolingvistika sohalari uchun muhim ilmiy asos yaratadi. Frazeologik birliklar va qanotli so‘zlarning semantik chegaralarini aniqlash tilda turg‘un ifodalar tizimini chuqurroq anglash, milliy tilning obrazlilik va ekspressivlik darajasini yanada boyitish imkonini beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Rahmatullayev Sh. O‘zbek tilining frazeologiyasi. – Toshkent: Fan, 1978. ISSN: 3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 10, issue 1, Oktabr 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAK Index bazalari : research gate, research bib. Qo’shimcha index bazalari: zenodo, open aire. google scholar. Original article 736 2. Yo‘ldoshev M. Frazeologik birliklarning semantik xususiyatlari. – Toshkent, 1995. 3. Vinogradov V.V. Russkaya frazeologiya: osnovnye problemy. – Moskva, 1972. 4. Abdurahmonov G‘. Xalq og‘zaki ijodi va til. – Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 5. Koonin A.V. English Phraseology: Theoretical Issues. – Moscow, 1986. 6. Aliyeva M. O‘zbek tilidagi qanotli so‘zlar va ularning ma’naviy mohiyati. – Toshkent, 2014. 7. Mahmudova Z. Frazeologik birliklarning badiiy matnlarda funksiyasi. – Samarqand, 2019. 8. Xudoyberganov, B. (2023). Til siyosati va o‘zbek tilining ijtimoiy funksiyalari. — Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.