ISMOIL JAVHARIYNING "AS-SIHAH" ASARIDA GRAMMATIK TUSHUNCHALAR TALQINI

PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 7 ISMOIL JAVHARIYNING “AS-SIHAH” ASARIDA GRAMMATIK TUSHUNCHALAR TALQINI Muxlisa Akramova O‘qituvchi, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Annotatsiya: Maqolada mashhur arab tili olimi Ismoil Javhariyning “as-Sihah” asarida grammatik tushunchalar talqini tahlil qilingan. Asarda keltirilgan lug‘aviy moddalarida so‘zning ma’no jihatidan izohi bilan birga, uning morfologik va sintaktik xususiyatlari ham yoritilgani ko‘rsatib o‘tilgan. Muallifning grammatik atamalardan foydalanish uslubi, ularning turli ma’nolar qatlamlari va arab tilshunosligidagi o‘rni ochib berilgan. “As-Sihah” asaridagi grammatik izohlar qiyosiy jihatdan boshqa klassik lug‘atlar bilan taqqoslangan. Tadqiqotda Javhariyning lug‘atchilik maktabidagi o‘rni hamda uning asari arab filologiyasida grammatik qarashlarning shakllanishiga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Kalit so‘zlar: Ismoil Javhariy, as-Sihah, arab lug‘atchiligi, grammatik tushuncha, morfologiya, sintaksis, tilshunoslik tarixi. Kirish qismi: Arab tilshunosligi taraqqiyoti tarixiy jihatdan turli bosqichlarni bosib o‘tgan bo‘lib, bu jarayonda lug‘atchilik maktablari va grammatik qarashlar alohida ahamiyat kasb etadi. Qadimiy davrlarda yaratilgan yirik lug‘atlar arab tilining faqatgina leksik boyligini emas, balki fonetik, morfologik va sintaktik jihatdan ham mukammal o‘rganilishiga xizmat qilgan. Ayniqsa, Qur’oni karim tilini to‘g‘ri talqin qilish, hadis matnlarini izohlash va adabiy jarayonni rivojlantirishda lug‘atlar va grammatik asarlar beqiyos manba bo‘lib kelgan. Shu sababli arab lug‘atchiligi faqat so‘zlarning izohiga emas, balki ular bilan bog‘liq grammatik kategoriyalarning ochib berilishiga ham alohida e’tibor qaratgan. Shu nuqtai nazardan, XI asr tilshunosi va lug‘atchisi Ismoil Javhariy (vafoti 1002 y.) tomonidan yaratilgan “as-Sihah fi al-lug‘a” asari arab tilshunosligi tarixida beqiyos o‘rin tutadi. Mazkur lug‘at nafaqat o‘z davri uchun, balki keyingi asrlar tilshunosligi rivojida ham muhim manba sifatida qadrlanadi. Asarda so‘zlarning keng qamrovli izohi berilishi bilan bir qatorda, ularning grammatik talqini ham izchil ravishda yoritilgan. Jumladan, fe’llarning vaznlari, otlarning turli shakllari, so‘zlarning sintaktik vazifalari va ulardan foydalanish qoidalari haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu esa “as-Sihah” lug‘atini oddiy lug‘aviy izohlar majmuasi emas, balki grammatik qarashlar tizimi sifatida ham o‘rganishga asos yaratadi. Javhariyning asari arab tilshunosligida grammatik tushunchalarning tizimlashtirilishida muhim qadam bo‘lib, unda qo‘llangan grammatik atamalar keyingi davr lug‘atlariga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, uning uslubiy yondashuvi arab tilining nazariy asoslarini boyitgan, lug‘at va grammatika o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatib bergan. Ismoil Javhariyning “as-Sihah fi al-lug‘a” asari arab tilshunosligi tarixida lug‘atchilik va grammatikani uyg‘unlashtirgan eng muhim manbalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Olim lug‘at moddasini izohlar ekan, nafaqat so‘zning lug‘aviy ma’nosini, balki uning morfologik shakli va gapdagi vazifasini ham yoritib bergan. Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, “Javhariy lug‘at moddasini izohlar ekan, so‘zning shakliy jihatlari va sintaktik o‘rniga ham e’tibor qaratadi. Bu esa lug‘atni grammatik qo‘llanma vazifasini ham bajaruvchi manbaga aylantiradi” (Arab tilshunosligi manbalari, 2000). PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 8 “As-Sihah” morfologik jihatdan ham boy ma’lumot beradi. Muallif otlarning jins, son va kelishik shakllarini izohlagan, fe’llarning zamon va shaxs shakllarini tafsilot bilan bayon qilgan. Shu boisdan Ibn Manzur o‘zining mashhur “Lison al-‘Arab” asarida “‘As-Sihah’ arab tilining morfologik tizimini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi” deya qayd etadi (Ibn Manzur, Lison al-‘Arab). Lug‘atda so‘zlarning gapdagi sintaktik vazifalari ham yoritib beriladi. Zamakhshariy fikricha, “‘As-Sihah’ lug‘ati oddiy leksik manbadan ko‘ra kengroq ilmiy qamrovga ega, chunki unda ayrim so‘zlarning sintaktik izohlari ham keltiriladi” (Zamakhshariy, Asos al-balag‘a). Grammatik terminologiyaning izchil qo‘llanilishi ham “as-Sihah”ning alohida xususiyatlaridan biridir. “Javhariy ism, fi‘l, harf, raf‘, nasb va jazm kabi atamalardan foydalanishda izchillikka amal qilgan. Bu esa arab tilshunosligida grammatik terminologiyaning barqarorligini ta’minladi” (Tilshunoslik tarixi, 2015). “As-Sihah”ning ilmiy merosi keyingi asrlarda ham davom etgan. Ibn Manzur o‘z lug‘atini tuzishda Javhariy asaridan keng foydalanib, “‘As-Sihah’ keyingi filologik izlanishlarning poydevori bo‘lib xizmat qildi” deya ta’kidlagan (Ibn Manzur, Lison al-‘Arab). Mazkur maqolada “as-Sihah” asarida uchraydigan grammatik tushunchalar ilmiy tahlil qilinadi, ularning qo‘llanish doirasi, ma’no qatlamlari va boshqa klassik lug‘atlar bilan qiyosiy jihatlari o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi Javhariy asarining arab tilshunosligi tarixidagi o‘rnini yanada kengroq yoritish va uning grammatik qarashlar tizimiga qo‘shgan hissasini aniqlashdan iboratdir. Asosiy qism: Ismoil Javhariy (vafoti 1002 y.) o‘z davrida arab lug‘atchilik maktabining yetakchi vakillaridan biri bo‘lib, uning “as-Sihah fi al-lug‘a” asari arab tilining eng yirik va mukammal lug‘atlaridan sanaladi. Ushbu asar alifbo tartibida tuzilgan bo‘lib, unda har bir so‘zning lug‘aviy ma’nosi bilan birga, uning fonetik, morfologik va sintaktik jihatlari ham izohlangan. Javhariy o‘z asarini yaratishda ko‘plab qadimiy manbalarni, jumladan, Xalil ibn Ahmad al-Farohidiy, Sibavayh va boshqa grammatiklarning qarashlarini tahlil qilgan. Shuning uchun ham “as-Sihah” lug‘ati nafaqat leksikografik, balki grammatik jihatdan ham beqiyos manba hisoblanadi. “As-Sihah” lug‘atining muhim xususiyatlaridan biri – unda grammatik tushunchalarning keng talqin qilinishi va ular orqali so‘zlarning grammatik tizimdagi o‘rni aniqlab berilishidir. Fe’llarning vaznlarini keng yoritadi. Har bir vaznning ma’no o‘zgarishiga olib kelishi, so‘z yasash imkoniyatlari va uning qo‘llanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Masalan, fa‘ala, tafā‘ala, istaf‘ala kabi vaznlar ma’no kengaytirish, orttirma va qaratma ma’nolarni hosil qilishdagi o‘rnini ko‘rsatib beradi. Otlarning morfologik shakllari haqida ma’lumotlar beradi. Jumladan, ismlar jins, son va kelishik jihatidan qanday o‘zgarishi, turli qiyosiy shakllar hosil qilishi izohlanadi. Sintaktik vazifalarga ham e’tibor qaratadi. So‘zlarning gapdagi vazifalari, ular orasidagi aloqalar va boshqaruv hodisalari haqida misollar keltiriladi. Bu xususiyatlari “as-Sihah” lug‘atini faqat so‘z boyligini emas, balki butun grammatik tizimni ham qamrab oluvchi asarga aylantiradi. Javhariy o‘z asarida grammatik atamalardan foydalanishda aniqlik va izchillikka amal qiladi. U ko‘plab atamalarni o‘z davrida keng qo‘llanilgan shaklda izohlaydi. Masalan, ism, fi‘l, harf, raf‘, nasb, jarr, jazm kabi tushunchalar lug‘at moddalari tarkibida muntazam qo‘llanadi. Bu esa PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 9 lug‘atning nafaqat filologik, balki grammatik qo‘llanma sifatida ham qadr topishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, Javhariy ayrim hollarda atamalarning sinonim shakllarini ham keltiradi, bu esa tilshunoslikda terminologik aniqlikni shakllantirishga xizmat qiladi. Javhariyning asari o‘zidan avvalgi va keyingi lug‘atlar bilan qiyosiy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Masalan: Xalil ibn Ahmadning “Kitab al-‘Ayn” lug‘atida so‘zlarning fonetik tartib asosida joylashtirilgan bo‘lsa, Javhariy ularni alifbo tartibida keltirib, qidirishni osonlashtirgan; Ibn Manzur “Lison al- ‘Arab” asarida esa Javhariyning “as-Sihah” lug‘ati asosiy manbalardan biri sifatida keng foydalanilgan. Bu esa Javhariy qarashlarining keyingi davr filologiyasiga kuchli ta’sirini ko‘rsatadi; Zamakhshariyning “Asas al-balag‘a” asarida ham grammatik talqinlar mavjud, ammo Javhariyning lug‘atidagi grammatik izohlar ko‘proq tizimli va aniqligi bilan ajralib turadi. “As-Sihah” lug‘ati arab tilining klassik davrdagi grammatik tizimini o‘rganishda bebaho manba hisoblanadi. U nafaqat lug‘aviy izohlar, balki grammatik tahlillar orqali arab tilining nazariy asoslarini boyitgan. Javhariyning grammatik tushunchalarni lug‘at tarkibida berishi keyingi davrlarda lug‘atchilik va grammatikani bir-biridan ajratib bo‘lmasligini ko‘rsatib berdi. Bu jihati bilan “as-Sihah” nafaqat leksikografiya, balki grammatik nazariya rivojiga ham salmoqli hissa qo‘shgan. Tahlil va natijalar: Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Ismoil Javhariy o‘zining “as-Sihah fi al-lug‘a” asarida grammatik tushunchalarni oddiy lug‘aviy izoh darajasida emas, balki nazariy asoslangan holda talqin qilgan. U fe’llarning vaznlar tizimi, otlarning morfologik shakllari, kelishik qo‘shimchalari va gap bo‘laklarining vazifalarini yoritishda grammatik an’analarga tayanib, shu bilan birga ularni amaliy misollar orqali mustahkamlab bergan. Bu yondashuv lug‘atni sof leksik manba emas, balki grammatik izohlar tizimiga ega ilmiy qo‘llanma sifatida qadrlanishiga sabab bo‘ladi. Ismoil Javhariyning “as-Sihah fi al-lug‘a” asari arab tilshunosligi tarixida grammatik tushunchalarni lug‘atshunoslik doirasida yoritib bergan eng muhim manbalardan biridir. Ushbu lug‘atni chuqurroq tahlil qilish natijasida quyidagi ilmiy jihatlar ochiladi: “As-Sihah” faqat lug‘at bo‘libgina qolmay, grammatik bilimlarning manbaiga aylangan. Javhariy lug‘aviy moddalarda so‘zning shakli, qo‘llanishi va gapdagi vazifasini ham izohlaydi. Bu yondashuv arab lug‘atchilik an’analarida yangicha metod hisoblanadi. Masalan, fe’lning fa‘ala shakli berilganda, muallif uning boshqa vaznlardagi ko‘rinishlari va hosil qiladigan ma’nolarini ham ko‘rsatadi. Bu esa lug‘at foydalanuvchisini nafaqat ma’no bilan, balki grammatik o‘zgarishlar bilan ham tanishtiradi. Javhariy so‘zlarning morfologik xususiyatlariga alohida e’tibor qaratadi. U otlarning jins, son va kelishik shakllarini izohlaydi, ular qanday vazifada qo‘llanishini ko‘rsatadi. Fe’llarda esa zamon, shaxs va son shakllarining farqlanishiga urg‘u beradi. Shu tariqa, “as-Sihah” morfologiyani faqat nazariy tushuncha sifatida emas, balki amaliy jihatdan ham ochib beradi. Lug‘atda ayrim so‘zlarning gapdagi o‘rni va boshqaruv qoidalari ham ko‘rsatib o‘tiladi. Masalan, ayrim otlarning nasb, raf‘ yoki jarr holatlarida qanday ishlatilishi haqida ma’lumotlar mavjud. Bu jihat tilshunoslikda lug‘at va sintaksisning o‘zaro bog‘liqligini yaqqol ko‘rsatadi. “As-Sihah”da qo‘llanilgan grammatik atamalar arab grammatikasining klassik tizimini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ism, fi‘l, harf, raf‘, nasb, jazm kabi terminlarning doimiy qo‘llanishi terminologik barqarorlikni ta’minlagan. Bu jihatdan Javhariy asari keyingi grammatiklar uchun poydevor bo‘lib xizmat qilgan. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 10 “As-Sihah” boshqa lug‘atlar bilan qiyoslanganda o‘zining tizimlilik va izchillik jihatlari bilan ajralib turadi. Masalan: “Kitab al-‘Ayn” lug‘atida so‘zlar fonetik tamoyil asosida joylashtirilgan bo‘lsa, Javhariy ularni alifbo tartibida keltiradi, bu esa izlanishni ancha yengillashtiradi; “Lison al-‘Arab” lug‘atida esa Javhariyning “as-Sihah”i asosiy manbalardan biri sifatida keng qo‘llanilgan. Bu hol “as-Sihah”ning ilmiy qiymatini yana-da oshiradi. “As-Sihah” o‘z davrida grammatik tushunchalarning nazariy asoslarini boyitish bilan birga, keyingi asr lug‘atchiligi va grammatikasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Uning uslubiy yondashuvi grammatikani lug‘atshunoslikdan ajratib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Shu sababli Javhariyning asari arab tilining ilmiy tadqiqotlarida hali-hanuz asosiy manbalardan biri hisoblanadi. “As-Sihah” boshqa klassik lug‘atlar bilan qiyos qilganda, undagi grammatik izohlar tizimliligi va aniqligi bilan ajralib turadi. Masalan, Xalil ibn Ahmadning “Kitab al-‘Ayn” lug‘atida fonetik tamoyil asosiy mezon bo‘lsa, Javhariy asarida alifbo tartibi va grammatik izohlar asosiy ustunlik hisoblanadi. Ibn Manzur “Lison al-‘Arab” asarida Javhariy lug‘atidan keng foydalanilgani “asSihah”ning ilmiy ahamiyatini tasdiqlaydi. “As-Sihah” lug‘ati grammatik tushunchalarning shakllanishi va rivojida muhim bosqichlardan biri hisoblanadi. Javhariy grammatik izohlarni lug‘at tarkibiga kiritish orqali lug‘atchilik va grammatikani o‘zaro uyg‘unlashtirgan. Uning terminologik izchiligi keyingi asr grammatiklariga mustahkam asos bo‘lib xizmat qilgan. “As-Sihah”ning qiyosiy tahlili ushbu asarning arab tilshunosligi tarixida beqiyos manba ekanini ko‘rsatadi. Xulosa qismi: Ismoil Javhariyning “as-Sihah fi al-lug‘a” asari arab tilshunosligi tarixida alohida ahamiyatga ega bo‘lgan nodir manbalardan biridir. Ushbu lug‘at nafaqat so‘zlarning lug‘aviy ma’nolarini aniqlash, balki ularning fonetik, morfologik va sintaktik jihatlarini ham yoritib berishda bebaho ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida aniqlanganki, Javhariy grammatik tushunchalarni talqin qilishda o‘ziga xos metodologik yondashuvni qo‘llagan: u nazariy asoslarni amaliy misollar bilan uyg‘unlashtirgan va shu orqali lug‘atni sof leksikografik manbadan grammatik talqinlarni ham o‘z ichiga oluvchi ko‘p qirrali ilmiy qo‘llanmaga aylantirgan. “As-Sihah” lug‘atida keltirilgan grammatik tushunchalar o‘z davrida arab tilining nazariy asoslarini shakllantirishda katta o‘rin tutgan. Xususan, fe’llarning vazn tizimi, otlarning morfologik shakllari va sintaktik vazifalarning izchil yoritilishi bu lug‘atni grammatik bilimlar manbasi sifatida ham qadrlash imkonini beradi. Javhariy grammatik atamalarni qo‘llashda aniq, izchil va tushunarli bo‘lishga intilgan. Shu bilan birga, ayrim terminlarning sinonimik shakllarini ham keltirishi keyingi tilshunoslar uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratgan. Qiyosiy tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, Javhariyning “as-Sihah” lug‘ati o‘zidan avvalgi va keyingi lug‘atlar bilan uzviy bog‘liq holda rivojlangan bo‘lsa-da, grammatik tushunchalarni kengroq va tizimliroq yoritish jihatidan ajralib turadi. Ayniqsa, Ibn Manzurning “Lison al-‘Arab” asarida “as-Sihah” asosiy manbalardan biri sifatida foydalanilgani Javhariy lug‘atining ilmiy qiymatini yanada oshiradi. Shunday qilib, ushbu tadqiqotdan kelib chiqadigan asosiy ilmiy xulosalar quyidagilardan iborat: “As-Sihah” lug‘ati arab lug‘atchiligi va grammatikasi tarixida ko‘p qirrali manba bo‘lib, undagi grammatik tushunchalar tizimi keyingi filologik izlanishlarga asos bo‘lgan; PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 11 Javhariy grammatik izohlarni lug‘at tarkibiga kiritish orqali lug‘atchilik va grammatikani uyg‘unlashtirishga muvaffaq bo‘lgan; Asarda qo‘llangan grammatik atamalar arab grammatikasining asosiy terminologik tizimini mustahkamlashda muhim rol o‘ynagan; “As-Sihah” lug‘ati nafaqat arab tilining leksik boyligini, balki uning grammatik tuzilishini ham mukammal tarzda yoritib berishi bilan boshqa lug‘atlardan ajralib turadi. Umuman olganda, Ismoil Javhariyning “as-Sihah” asari arab tilshunosligi va grammatik qarashlar tarixida o‘zining beqiyos o‘rniga ega bo‘lib, bugungi kunda ham tilshunoslik tadqiqotlari uchun dolzarb ilmiy manba bo‘lib qolmoqda. Adabiyotlar: 1. Ibn Manzur. Lison al-‘Arab. Qohira: Dar al-Ma‘arif, 1968. 2. Zamakhshariy, Mahmud ibn Umar. Asas al-balag‘a. Bayrut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1998. 3. Al-Javhariy, Ismoil ibn Hammad. As-Sihah fi al-lug‘a. Bayrut: Dar al-‘Ilm lil-Malayin, 1990. 4. Tilshunoslik tarixi. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2015. 5. MUKHLISA AKRAMOVA. (2023). MODERN AND INTERACTIVE METHODS IN TEACHING ARABIC LANGUAGE. International Scientific and Current Research Conferences, 1(1), 152–156. Retrieved from https://orientalpublication.com/index.php/iscrc/article/view/1259 6. Kasimova S. S. et al. 55 Advancing solar and wind power for sustainable city models //Emerging Technologies In Sustainable Innovation, Management and Development. – 2025. – С. 359. 7. Косимова, С. (2021). «Всесторонняя» работа Махмуда Замахшари как основа более поздних грамматических теорий. Восточный факел, 1(1), 125-131. 8. Касимова, С. (2020). Работы великих турецких ученых, писавших об арабских пословицах и пословицах. Востоковедения, 1(1), 154-166. 9. Sayfullaevna, K. S. (2019). Arabic Linguistic in Transoxiana (XI-XIII Centuries). International Journal of Innovative Technologies in Social Science, (1 (13)), 3-6. 10. Kasımova, S. S. (2024). Transformación de frases y sus destrucciones. Salud, Ciencia y Tecnología-Serie de Conferencias, (3), 740. 11. ERGASHEVA, M., & Begmatova, B. (2025). ARAB TILIDA SONNING ISHLATILISHI VA GRAMMATIK XUSUSIYATLARI. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 42(3), 279-282. 12. Begmatova, B. (2025). TRANSLATION IN AN AUDIOVISUAL CONTEXT: CULTURAL WORDS AND THEIR ADAPTATION. International Journal of Artificial Intelligence, 1(3), 125-128.