SAN'ATNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O'RNI VA FALSAFIY MOHIYATI

PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 18 SAN’ATNING IJTIMOIY HAYOTDAGI O‘RNI VA FALSAFIY MOHIYATI Raupova D.D. 10-son bolalar va san’at maktabi o’qituvchisi. e-mail:[email protected] Kalit so‘zlar: san’at, jamiyat, falsafa, go‘zallik, estetik ideal, madaniyat, ijtimoiy ong. Kirish Insoniyat tarixida san’at doimo jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. U inson tafakkuri, ruhiyati va estetik qarashlarini ifodalashning eng yuksak shakllaridan biridir. San’at orqali inson o‘zini, jamiyatni, tabiatni va butun borliqni idrok etadi, shu idrokni obraz va ramzlar vositasida boshqalarga yetkazadi. Shu bois san’atni faqatgina estetik zavq beruvchi faoliyat deb emas, balki ijtimoiy ongning o‘ziga xos ko‘rinishi, jamiyat madaniy taraqqiyotining asosiy mezonlaridan biri sifatida ham baholash mumkin. Tarixiy taraqqiyot jarayonida san’at turli davrlarda turlicha vazifalarni bajargan. Qadimgi davrlarda u diniy marosimlar va mifologik tasavvurlar bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘rta asrlarda ilohiy g‘oyalarni targ‘ib qilish, yangi davrda esa insonparvarlik, erkinlik va ijodiy yuksalish g‘oyalarini ifodalashga xizmat qilgan. Bugungi kunda esa san’at globallashuv, texnologik taraqqiyot va madaniyatlararo muloqot jarayonida jamiyatni tarbiyalovchi, insoniyatni birlashtiruvchi hamda ijtimoiy ongni shakllantiruvchi kuchli vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. San’atning falsafiy mohiyati uning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Falsafiy nuqtai nazardan qaralganda, san’at go‘zallik, uyg‘unlik va haqiqatni ifoda etuvchi estetik hodisa sifatida insonning ruhiy dunyosi va jamiyatning ma’naviy qiyofasini shakllantiradi. San’atning mohiyati shundaki, u oddiy narsalardan yuksak ma’no yaratadi, insonni hayotiy voqealar ortida yashiringan estetik va falsafiy mazmunga yetaklaydi. San’atning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va falsafiy mohiyatini tadqiq etish – bu nafaqat estetik tajribani, balki inson va jamiyatning ma’naviy rivojlanish qonuniyatlarini chuqur o‘rganish demakdir. Shu bois, ushbu mavzuni tahlil qilish nafaqat san’atshunoslik va estetika uchun, balki falsafa, madaniyatshunoslik va sotsiologiya kabi fanlar uchun ham dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism Qadimgi davrlarda san’at insoniyat hayotida alohida o‘rin tutgan va jamiyat taraqqiyotining ilk bosqichlaridan boshlab u insonlarning dunyoqarashi, diniy tasavvurlari hamda ijtimoiy munosabatlarini ifoda etuvchi muhim vosita bo‘lgan. San’atning dastlabki namunalari sifatida qoyatoshlarga chizilgan suratlarni, ov manzaralarini, yovvoyi hayvonlar tasvirini keltirish mumkin. Bu asarlar oddiy estetik qiziqish yoki bezak uchun emas, balki odamlarning tabiat kuchlari bilan aloqador e’tiqodlari, ovchilikda omad tilash marosimlari va sehr-jodu urf-odatlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Shu sababli qadimgi san’at diniy-mifologik dunyoqarashning in’ikosi sifatida jamiyat hayotida muhim vazifani bajargan. Qadimiy san’atning ijtimoiy ahamiyatini ko‘rsatib beruvchi eng yorqin misollardan biri Misr madaniyatidir. Qadimgi Misrda san’at bevosita diniy marosimlar, fir’avnlarning qudratini ulug‘lash va o‘liklarni abadiylikka tayyorlash g‘oyalari bilan bog‘liq bo‘lgan. Piramidalar, ibodatxonalar, haykallar va devoriy PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 19 rasmlar nafaqat san’at asari, balki jamiyatning diniy-falsafiy dunyoqarashini ifodalovchi vosita bo‘lib xizmat qilgan. Bu asarlarda inson hayoti, ruhning abadiyligi, xudolarga sig‘inish va ijtimoiy tartibotlar o‘z ifodasini topgan. Shuningdek, qadimgi Yunonistonda san’at ijtimoiy hayotning markazida turdi. Yunon san’ati diniy marosimlar bilan bog‘langan bo‘lsa-da, u insonni ulug‘lash, go‘zallik va uyg‘unlikni tarannum etish orqali falsafiy mazmun kasb etdi. Olimpiya o‘yinlari, teatr tomoshalari, haykaltaroshlik va me’morchilik namunalarida san’at jamiyatni tarbiyalovchi, fuqarolar ongini shakllantiruvchi, milliy birlikni mustahkamlovchi kuch sifatida xizmat qildi. Yunon san’ati o‘z davrida nafaqat estetik qadriyatlarni, balki ijtimoiy-siyosiy g‘oyalarni ham targ‘ib qildi. Sharq mamlakatlarida ham qadimiy san’atning jamiyat hayotidagi o‘rni beqiyos bo‘lgan. Xususan, Mesopotamiya, Hindiston va Xitoyda san’at diniy e’tiqodlar, davlat hokimiyatini mustahkamlash va ijtimoiy tartibni saqlashga xizmat qilgan. Devoriy naqshlar, haykallar, yozuvlar va naqshli buyumlar orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy hayoti avloddan-avlodga o‘tib kelgan. Qadimgi davrlarda san’at jamiyat hayotida faqat estetik zavq beruvchi vosita bo‘lmay, balki ijtimoiy ongni shakllantiruvchi, diniy-mifologik qarashlarni ifodalovchi va ijtimoiy tuzumni mustahkamlovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘lgan. U insonning tabiat bilan bo‘lgan munosabatini, jamiyatning diniy va axloqiy e’tiqodlarini, siyosiy tartibotlarini mujassamlashtirgan. Shu sababli qadimgi san’at insoniyat tarixining eng muhim ijtimoiy hodisalaridan biri hisoblanadi. Yangi davr san’ati insoniyat tarixida chuqur burilish yasagan davr bo‘lib, bu davrda san’atning asosiy g‘oyasi inson shaxsini ulug‘lash, uning erkinligi, go‘zalligi va ijodkorlik qobiliyatini tarannum etish bilan bog‘liqdir1-rasm. 1-rasm. Yevropaning uyg’onish madaniyati davri tarixi. Renessans davridan boshlab insonparvarlik g‘oyalari san’atda markaziy o‘rin egallay boshladi. O‘rta asrlardagi diniy-dogmatik tasvirlardan farqli o‘laroq, yangi davr san’ati insonni tabiatning eng mukammal yaratuq sifatida tasvirladi. Bu jarayonda Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo, Rafael kabi san’atkorlarning ijodi yorqin misol bo‘lib xizmat qiladi. Ular asarlarida inson tanasining go‘zalligini, ruhiy olamining boyligini va ijodkorlik imkoniyatlarini ko‘rsatib berdilar. Yangi davr san’atining ijtimoiy mohiyati insonparvarlik tamoyillarida yaqqol namoyon bo‘ldi. Bu davr san’ati inson huquqlari, erkinlik, adolat, shaxsiy qadr-qimmat va ijtimoiy tenglik g‘oyalarini ifodalab, jamiyatni ma’naviy jihatdan uyg‘otuvchi kuchga aylandi. Ayniqsa, PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 20 Yevropada uyg‘onish davri san’ati ilm-fan, falsafa va adabiyot bilan uzviy bog‘lanib, insonning aqliy va ma’naviy salohiyatini kengroq ochib berdi. Musavvirlik, haykaltaroshlik va me’morchilikda realistik tasvir, tabiatga bo‘lgan qiziqish va insonning ichki dunyosini yoritishga alohida e’tibor qaratildi. Yangi davrda san’at ijtimoiy hayotning turli jabhalariga faol ta’sir ko‘rsatdi. Teatr, adabiyot va musiqa xalq ongini uyg‘otuvchi, insonparvarlik g‘oyalarini yoyuvchi vosita sifatida shakllandi. Masalan, Shekspir dramalarida inson xarakterining murakkabligi, ijtimoiy munosabatlar, adolat va insoniylik masalalari keng yoritildi. Musiqada esa Bethoven, Motsart kabi bastakorlar o‘z asarlarida inson ruhiyatining yuksak kechinmalarini ifoda etib, san’atning inson qalbiga chuqur ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdilar. Yangi davr san’atining yana bir muhim jihati shundaki, u milliylik va xalqona ruhni o‘zida mujassam eta boshladi. Har bir xalq o‘zining milliy qadriyatlarini san’at orqali ifodalay boshladi, bu esa insonparvarlik g‘oyalarini yanada boyitdi. Shu tariqa san’at jamiyatda milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy birlikni mustahkamlash va insoniyatning umumiy qadriyatlarini ulug‘lashga xizmat qildi. Yangi davrda san’at o‘z mohiyatiga ko‘ra insonni va uning yaratuvchan kuchini markazga qo‘yib, insonparvarlik tamoyillarini keng targ‘ib qildi. U jamiyatni ma’naviy yuksaltiruvchi, inson huquqlarini himoya qiluvchi va kelajak taraqqiyotiga yo‘l ko‘rsatuvchi kuch sifatida shakllandi. San’atning falsafiy mohiyati insoniyatning ma’naviy hayotida eng muhim tushunchalardan biridir. San’at oddiygina estetik zavq uyg‘otuvchi vosita emas, balki falsafiy ma’noda insonning borliqni anglash, o‘zini va dunyoni tushunish, hayotning mazmunini izlash jarayonidagi eng nozik ko‘rinishlardan biri hisoblanadi. Falsafa bilan san’at o‘zaro uzviy bog‘liq: falsafa hayotning mohiyatini nazariy izohlasa, san’at uni obrazlar, timsollar va his-tuyg‘ular orqali ifodalaydi. San’atning falsafiy mohiyatida eng avvalo go‘zallik tushunchasi markaziy o‘rin tutadi. Go‘zallik qadimdan falsafiy tafakkurning asosiy mavzularidan bo‘lib kelgan. Platon go‘zallikni abadiy g‘oya sifatida talqin qilgan bo‘lsa, Aristotel uni tabiatdagi uyg‘unlik va tartibning in’ikosida ko‘rgan. Keyingi davrlarda san’at falsafasi shuni ko‘rsatadiki, go‘zallik faqat tashqi shaklda emas, balki insoniylik, adolat, ma’naviy poklik kabi tushunchalarda ham mujassam bo‘ladi. San’atning falsafiy mohiyatini tahlil qilar ekanmiz, u insonni o‘z hayotiy muammolari, ichki iztiroblari va ruhiy kechinmalarini ifodalashga undashini ko‘ramiz. San’at asarlarida insonning borliq bilan, tabiat bilan va jamiyat bilan bo‘lgan murakkab munosabatlari o‘z aksini topadi. Bu esa uni falsafiy tafakkur bilan yaqinlashtiradi. Masalan, haykaltaroshlik yoki musavvirlikda inson qiyofasi nafaqat tashqi shaklda, balki uning ichki dunyosini, falsafiy mazmunini ochib beruvchi timsol sifatida gavdalanadi. San’atning falsafiy mohiyati, shuningdek, uning ijtimoiy funksiyasida ham namoyon bo‘ladi. Har qanday san’at asari muayyan davr ruhini, jamiyatning qadriyatlarini, mafkurasini o‘zida aks ettiradi. Shu sababli san’atni faqat shaxsiy ijod mahsuli deb emas, balki jamiyat ma’naviyatining falsafiy ko‘zgusi sifatida ham baholash mumkin. Misol uchun, O‘rta asrlar san’ati diniy-falsafiy g‘oyalarni ulug‘lagan bo‘lsa, Yangi davr san’ati insonparvarlik, erkinlik va individualizmni ilgari surgan. Bundan tashqari, san’at falsafiy ma’noda insonning yaratuvchanlik tabiatini ifodalaydi. Inson o‘z mavjudligini san’at orqali anglaydi, o‘z orzu-umidlarini, g‘am-alamlarini timsollarga ko‘chiradi. Shu bois san’atni falsafiy jihatdan “insonning ruhiy olamining in’ikosidir” deb ta’riflash mumkin. San’atning falsafiy mohiyati uning hayotni estetik va ma’naviy anglash vositasi ekanligida namoyon bo‘ladi. U insoniyatni go‘zallikka, ezgulikka, adolatga undaydi, jamiyatni esa ma’naviy jihatdan yuksaltiruvchi kuch sifatida xizmat qiladi. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 21 San’at falsafa kabi insonning hayotiy mazmuni va borliq haqidagi savollariga javob izlaydi, biroq buni obrazlar, timsollar va his-tuyg‘ular orqali amalga oshiradi. Shu jihati bilan u San’at – bu shunchaki estetik zavq beruvchi vosita emas, balki jamiyatning falsafiy va ma’naviy rivojlanishini ta’minlovchi muhim hodisadir. U insoniyat tafakkuri va madaniyatining ajralmas qismi sifatida doimo ijtimoiy hayotda muhim rol o‘ynab kelgan. San’at jamiyatning ruhiy manzarasini, davrning estetik idealini ifodalaydi va shu orqali falsafiy mazmun kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Абдуллаев C. С., шарипов ш. Ш. Особенности развития творческого потенциала студентов средствами народного декоративноприкладного искусства //xxi asrda innovatsion texnologiyalar, fan va taʼlim taraqqiyotidagi dolzarb muammolar. – 2023. – т. 1. – №. 5. – с. 8085. 2. Abdullayev S. S., hamroyev j. B. Features of the organization of pedagogical practice. – 2023. 3. Platon. “davlat”. Toshkent: yangi asr avlodi, 2015. 4. Aristotel. “poetika”. Toshkent: fan, 2018. 5. Qodirov N. “san’at falsafasi va estetika”. Toshkent: universitet, 2019. 6. Jalolov I. “madaniyatshunoslik asoslari”. Toshkent, 2020.