NUTQ FAOLIYATI VA O'QUV JARAYONINING SHAXS RIVOJLANISHIGA TA'SIRI

PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 42 NUTQ FAOLIYATI VA O'QUV JARAYONINING SHAXS RIVOJLANISHIGA TA'SIRI ВЛИЯНИЕ РЕЧЕВОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И ПРОЦЕССА ОБУЧЕНИЯ НА РАЗВИТИЕ ЛИЧНОСТИ THE INFLUENCE OF SPEECH ACTIVITY AND THE LEARNING PROCESS ON PERSONALITY DEVELOPMENT Рахманова Эъзозхон Юлдашевна Ijtimoiy fanlar, pedagogika va psixologiya kafedrasi o'qituvchisi, Toshkent davlat tibbiyot universiteti [email protected] Annotatsiya: Maqola boshlang'ich maktab o'quvchisining shaxsini shakllantirishning eng muhim omili sifatida nutq faoliyatini nazariy tahlil qilishga bag'ishlangan. Nutqning funktsiyalari (kommunikativ, ramziy, ekspressiv, rejalashtirish, ijtimoiy tajribani o'tkazish), nutq faoliyatining tuzilishi va uning turlari: ichki, og'zaki (dialogik va monologik) va yozma. Faol nutqning ahamiyati va o'quv jarayonining so'z boyligini rivojlantirish, grammatika va imloni o'zlashtirishdagi o'rni ta'kidlangan. Uslubiy asos psixologik va pedagogik adabiyotlarni tahlil qilish va umumlashtirishdir. Maqolada nutq ustida tizimli ishlash nafaqat muvaffaqiyatli o'rganishni, balki bolaning har tomonlama shaxsiy rivojlanishini ham ta'minlaydi degan xulosaga keladi. Kalit so'zlar: nutq faoliyati, og'zaki nutq, yozma nutq, nutq funktsiyalari, ichki nutq, dialogik nutq, lug'at, boshlang'ich maktab yoshi. АННОТАЦИЯ Статья посвящена теоретическому анализу речевой деятельности как важнейшего фактора формирования личности младшего школьника. Рассматриваются функции речи (коммуникативная, знаковая, экспрессивная, планирующая, передача социального опыта), структура речевой деятельности и её виды: внутренняя, устная (диалогическая и монологическая) и письменная. Подчёркивается значение активной речи и роль образовательного процесса в развитии словарного запаса, овладении грамматикой и орфографией. Методологической основой является анализ и обобщение психологопедагогической литературы. В статье делается вывод о том, что систематическая работа над речью обеспечивает не только успешное обучение, но и всестороннее личностное развитие ребёнка. Ключевые слова: речевая деятельность, устная речь, письменная речь, функции речи, внутреняя речь, диалогическая речь, словарный запас, младший школьный возраст. ANNOTATION The article is devoted to the theoretical analysis of speech activity as the most important factor in PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 43 the formation of the personality of a primary school student. The functions of speech (communicative, symbolic, expressive, planning, transmission of social experience), the structure of speech activity and its types are considered: internal, oral (dialogic and monologue) and written. The importance of active speech and the role of the educational process in vocabulary development, grammar and spelling is emphasized. The methodological basis is the analysis and generalization of psychological and pedagogical literature. The article concludes that systematic work on speech ensures not only successful learning, but also comprehensive personal development of the child.. Keywords: speech activity, oral speech, written speech, speech functions, internal speech, dialogic speech, vocabulary, primary school age. Kirish Nutqni rivojlantirish boshlang'ich ta'lim pedagogikasi va psixologiyasining Markaziy vazifalaridan biridir, chunki boshlang'ich maktab yoshida muvaffaqiyatli o'qitish va to'liq muloqot qilish uchun zarur bo'lgan nutq qobiliyatining asoslari qo'yiladi. Nutq nafaqat aloqa vositasi, balki xulq-atvorni tartibga soluvchi, fikrlashni shakllantiradigan va ijtimoiy tajribani o'zlashtirishni ta'minlaydigan kognitiv faoliyatning eng muhim mexanizmi sifatida ham ishlaydi. Ushbu ishning maqsadi nutq faoliyatining yosh o'quvchining shaxsini rivojlantirish uchun ahamiyatini nazariy jihatdan asoslash va uning asosiy funktsiyalari va turlarini tahlil qilishdir. Tadqiqot vazifalari: - nutq faoliyatining funktsiyalari va tuzilishini ko'rib chiqish; - nutq turlarini va ularning pedagogik ahamiyatini tahlil qilish; - nutq ko'nikmalarini shakllantirishda o'quv jarayonining rolini aniqlash. Ushbu yosh davrida nutq faoliyatining shakllanishi bir qator omillarning o'zaro ta'siri bilan bog'liq: umumiy nutq va kognitiv rivojlanish darajasi, o'quv faoliyatining xususiyatlari, shuningdek pedagogik ta'sirning mazmuni va usullari. Ona tili me'yorlarini o'zlashtirish, og'zaki va yozma nutq ko'nikmalarini shakllantirish, ichki nutqni rejalashtirish va aks ettirish qobiliyatini rivojlantirish bolaning ta'lim jarayoniga faol qo'shilishi sharoitida sodir bo'ladi. Boshlang'ich maktab o'quvchilarining nutq faoliyatini o'rganishning dolzarbligi nutq ko'nikmalarini har tomonlama rivojlantirishga qaratilgan ta'limni tashkil etishga ilmiy asoslangan yondashuv zarurati bilan belgilanadi. Nutqning tuzilishi, funktsiyalari va turlarini o'rganish o'qituvchiga o'quvchilarda izchil, mazmunli va grammatik jihatdan to'g'ri gapirish ko'nikmalarini maqsadli ravishda shakllantirishga imkon beradi, bu esa o'z navbatida muvaffaqiyatli sotsializatsiya va akademik yutuqlarga yordam beradi. Tadqiqot usullari. Ushbu tadqiqot nazariy va analitik xarakterga ega. Usullar sifatida quyidagilar ishlatilgan:- psixologik, pedagogik va lingvistik adabiyotlarni tahlil qilish; - nutq psixologiyasi bo'yicha mahalliy va xorijiy tadqiqotlar ma'lumotlarini umumlashtirish (L.S.Vygotskiy, A.A.Leontiev, N.I.Jinkin, E.I.Tixeeva va boshqalar); - boshlang'ich maktab yoshida nutqni rivojlantirishga ilmiy yondashuvlarni tizimlashtirish bu tadqiqot nazariy va analitik xarakterga ega. Usullar sifatida quyidagilar ishlatilgan:-psixologik, pedagogik va lingvistik adabiyotlarni tahlil qilish; - nutq psixologiyasi bo'yicha mahalliy va xorijiy tadqiqotlar ma'lumotlarini PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 44 umumlashtirish (L.S.Vygotskiy, A.A.Leontiev, N.I.Jinkin, E.I.Tixeeva va boshqalar); - boshlang'ich maktab yoshida nutqni rivojlantirishga ilmiy yondashuvlarni tizimlashtirish. Manba aloqa psixologiyasi, pedagogika va nutqni o'qitish metodikasi bo'yicha ishlar, shuningdek, bolalarning kognitiv va kommunikativ qobiliyatlarini rivojlantirish bo'yicha zamonaviy nashrlar edi. Ushbu ish nutq faoliyatini pedagogik kategoriya sifatida nazariy asoslashga, shuningdek zamonaviy ta'lim muhiti sharoitida boshlang'ich maktab o'quvchilarining nutq rivojlanishining xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Natijalar. Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish quyidagi qoidalarni aniqlashga imkon berdi: Nutq funktsiyalari. Nutq kommunikativ, ramziy, ifodali, rejalashtirish funktsiyalarini, shuningdek, ijtimoiy tajribani uzatish funktsiyasini bajaradi. Ushbu funktsiyalar birlikda namoyon bo'ladi va fikrlash va ijtimoiy xatti-harakatlarning shakllanishini ta'minlaydi. Inson nutqi-odamlarning moddiy transformatsion faoliyati jarayonida tarixan shakllangan, til vositachiligidagi aloqa shakli. Nutq faoliyatining tuzilishi. U yo'naltirish, rejalashtirish (ichki dasturlash), amalga oshirish va boshqarish bosqichlarini o'z ichiga oladi. Ushbu bosqichlar inson faoliyatining universal mexanizmlarini aks ettiradi. Nutq-bu odamlar bir-biri bilan til orqali aloqa qiladigan faoliyat. Nutq yordamida (ichki va tashqi) inson tafakkuri ham amalga oshiriladi. Nutq faoliyati, birinchidan, eshitiladigan va ko'rinadigan nutq signallarini idrok etishni o'z ichiga oladi; ikkinchidan, kekirtak, til, lablar va boshqalar mushaklari yordamida amalga oshiriladigan til tovushlarini talaffuz qilish. Boshlang'ich maktab o'quvchilarining nutq faoliyati turli shakl va vaziyatlarda amalga oshiriladi, ularning har biri ma'lum til va aloqa ko'nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Inson nutqi bir qator funktsiyalarni bajaradi: * Kommunikativ yoki aloqa funktsiyasi. * Belgi funktsiyasi. * Ijtimoiy-tarixiy tajribani uzatish va o'zlashtirish. * Rejalashtirish funktsiyasi. * Ekspressiv funktsiya (odamning xabarga munosabatini ifodalaydi). Tilning barcha funktsiyalari tilning mohiyatini tushunish uchun faqat shartli ravishda bo'linadigan birlikni anglatadi. Nutq faoliyati yoki nutq harakatlarining tuzilishi, qoida tariqasida, har qanday harakatning tuzilishiga to'g'ri keladi, ya'ni yo'naltirish, rejalashtirish ("ichki dasturlash" shaklida), amalga oshirish va boshqarish bosqichlarini o'z ichiga oladi. Bunday aniq nutq harakatlari o'qituvchiga bolaning nutqini rivojlantirish darajasini aniqlashga yordam beradi, shuningdek nutq faoliyatining barcha tarkibiy qismlarini shakllantirishga qaratilgan mashqlarni maqsadli ravishda PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 45 tuzadi: leksik va grammatik ko'nikmalardan tortib nutqni o'zini o'zi boshqarish va rejalashtirish qobiliyatigacha. Faol va reaktiv nutq. Faol nutq fikrning ijodiy ifodasini o'z ichiga oladi va rivojlanishning ustuvor yo'nalishi hisoblanadi. Reaktiv nutq tayyor nutq stereotiplariga asoslangan, ammo kundalik muloqotda ham muhim rol o'ynaydi. Nutq faol bo'lishi mumkin, har safar yangidan quriladi va dinamik nutq stereotiplari zanjiri bo'lgan reaktiv bo'lishi mumkin. Faol nutq-bu nutq faoliyatining samarali, ijodiy shakli bo'lib, unda kommunikativ vazifa va aloqa shartlariga muvofiq bayonot yangidan yaratiladi. Bunday nutq ma'ruzachidan so'zlarni ongli ravishda tanlashni, iboralarni tuzishni, mantiqiy va hissiy dizaynni talab qiladi. Masalan, talabaning o'qituvchining savoliga javobi, insho, matnni o'z so'zlari bilan takrorlash, munozarada ishtirok etish faol nutqdir. Reaktiv nutq, aksincha, tayyor nutq stereotiplari va avtomatlashtirilgan iboralardan foydalanishdir. Bu ongli nutq dizayni talab qilinmaydigan holatlarda paydo bo'ladi — masalan, bu muloyim murojat bo'lishi mumkin ("Salom"," rahmat"," Kechirasiz"), darsdagi nutq formulalari ("chiqish mumkinmi?, Men tushunmadim), yoki kundalik amaliyotda mustahkamlangan tez-tez takrorlanadigan iboralar. Nutqning ikkala shakli ham muhim va funktsionaldir, ammo faol nutqni rivojlantirish o'rganishda ustuvor vazifadir, chunki bu bolada yangi nutqiy vaziyatlarda o'z fikrlarini ifoda etish, bahslashish, mulohaza yuritish va boshqalar bilan o'zaro munosabatda bo'lish qobiliyatini shakllantirishni ta'minlaydi. Nutq psixologiyasida nutq faoliyatining quyidagi turlarini ajratish mumkin: ichki va tashqi. Nutq turlari. Ichki nutq (nutqni rejalashtirish va fikrlashning asosi), tashqi og'zaki nutq (dialogik va monologik) va yozma nutq ajralib turadi. Ularning har biri ma'lum kognitiv va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Keling, nutq faoliyatining ushbu turlarini batafsil ko'rib chiqaylik. Tashqi nutq og'zaki va yozma shakllarni o'z ichiga oladi va boshqa odamlar bilan bevosita muloqot qilish yoki matndagi ma'lumotlarni yozib olish uchun ishlatiladi. Ichki nutq-haqiqiy aloqa jarayonidan tashqarida tilning turli xil ishlatilishi (aniqrog'i, lingvistik ma'nolar). Ichki nutq-bu tashqi ifodaga yo'naltirilmagan, ammo fikrlash, rejalashtirish va o'zini o'zi boshqarish jarayonida muhim rol o'ynaydigan nutq faoliyatining shakli. Ichki nutq ko'pincha yopiq bo'ladi-u grammatik jihatdan to'liq emas va faqat o‘quvchining o'zi tushunadigan kalit so'zlardan iborat bo'lishi mumkin. Biroq, bu nutqni rejalashtirish va o'zini o'zi boshqarishning asosidir. Nutq aktining tuzilishini tushunishga va nutqning barcha funktsiyalarini rivojlantirishga qaratilgan ichki va tashqi nutq bilan tizimli va xilma-xil ishlar yosh o'quvchilarda muvaffaqiyatli o'rganish va ijtimoiy moslashish uchun zarur bo'lgan nutq qobiliyatini shakllantirishga yordam beradi. Yozma nutq-yozma matnlar yordamida og'zaki (og'zaki) aloqa. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 46 Og'zaki nutq-og'zaki (og'zaki) aloqa, quloq orqali qabul qilingan til vositalaridan foydalanish. Og'zaki nutq nutq xabarining individual tarkibiy qismlari ketma-ket ishlab chiqarilishi va qabul qilinishi bilan tavsiflanadi. Og'zaki nutq quyidagilarga bo'linadi: Dialogik nutq - bu qo'llab-quvvatlanadigan nutq, suhbatdoshga ega, u oddiyroq, o'ralgan, intonatsiya, imo-ishoralar, pauzalar, stresslar bo'lishi mumkin. Dialogik nutq-bu suhbatdoshlar o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri o'zaro ta'sir jarayonida yuzaga keladigan og'zaki nutqning shakli. Bu umumiy mavzu, kommunikativ maqsad va kontekst bilan birlashtirilgan ikki yoki undan ortiq aloqa ishtirokchilarining bayonotlarini almashtirishdir. Dialogik nutqning pedagogik ahamiyati: Muloqot nafaqat aloqa shakli, balki fikrlash, nutq ifodasi va shaxslararo o'zaro ta'sirni rivojlantirish vositasidir. Muloqotda ishtirok etish: * faol tinglash ko'nikmalarini shakllantiradi; * savol berish va javob berish qobiliyatini rivojlantiradi; * argumentli bayonotni tuzishni o'rgatadi; * birovning nuqtai nazarini anglashga va aks ettirishni shakllantirishga yordam beradi. Monologik nutq - bu tinglovchiga qaratilgan, ammo uning faol replikatsiya almashinuvi shaklida bevosita ishtirok etishini nazarda tutmaydigan nutq bayonotining batafsil shakli. Bunday nutq yaxlitligi, to'liqligi, mantiqiy tuzilishi bilan ajralib turadi va nutqni oldindan rejalashtirishni talab qiladi. Monologik nutq bolaning nutqi va intellektual rivojlanish darajasining eng muhim ko'rsatkichidir. Bu hissa qo'shadi: * mantiqiy fikrlashni rivojlantirish; fikrlarni izchil taqdim etish ko'nikmalarini shakllantirish; * so'z boyligini kengaytirish; * grammatik tuzilmalardan ongli ravishda foydalanish; * o'zini ifoda etish va asosli pozitsiyani qurish. Bundan tashqari, monolog shaklida gapirish qobiliyati muvaffaqiyatli o'rganish uchun zarurdir: darslarda takrorlash va javob berishdan tortib, insholar yozish va ommaviy nutqlarda ishtirok etishgacha. Lug'at. U faol va passivga bo'linadi. Faol lug'at mustaqil nutq bayonotini, passiv — suhbatdoshning nutqi va matnini tushunishni ta'minlaydi. Bolalar tomonidan o'rganilgan so'zlar ikki toifaga bo'linadi: faol va passiv. Faol so'z birikmalariga bola nafaqat tushunadigan, balki faol, ongli ravishda, har qanday holatda ham o'z nutqiga qo'shadigan so'zlar kiradi. Ikkinchi, passiv zaxiraga odam tushunadigan, ma'lum bir vokeillik bilan bog'laydigan, ammo uning nutqiga kirmaydigan so'zlar kiradi. E.I.Tixeevaning so'zlariga ko'ra bola o'rgangan har bir so'z unga muhim bo'lib tuyuladi. Ko'pincha yangi so'z allaqachon tanish bo'lgan so'z bilan umumiy ildizga ega, shuning uchun bolaga uni eslab qolish osonroq bo'ladi. Agar maktab yoshidagi bolaga ba'zi so'zlarning boshqalar bilan qanday bog'liqligini tushunishga yordam berilsa, ularning lug'ati tez o'sib boradi. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 47 Ta'lim ahamiyati. Yozish, grammatika va imloni o'zlashtirish nutq tafakkurini rivojlantirishda, sintaktik va imlo ko'nikmalarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Yozish, maxsus grammatika va imloni o'zlashtirish o‘quvchilar nutqini rivojlantirishda katta rol o'ynaydi. Ko'plab psixologlarning tadqiqotlariga asoslanib, A. F. Obuxova shunday yozadi: "avvalo, so'zni tovushli tahlil qilishga qo'yiladigan talablar ortadi: eshitish tasviri vizual-motorga aylanadi, ya'ni elementlar bo'yicha qayta tiklanadi. Bola talaffuz va imloni farqlashni o'rganishi kerak. So'z tarkibini tahlil qilishni o'rganayotganda, bir xil ildizli, tegishli so'zlarni tanlab, turli xil prefikslarni almashtirish yoki qo'shimchalarni kiritish orqali so'zning ma'nosini o'zgartirib, bolalar ona tilining so'z boyligini o'rganadilar, o'z fikrlarini ifoda etish va ob'ektlarning sifatini aniq aniqlash uchun kerakli so'zlarni tanlaydilar. Jumlalarni tuzishda, takrorlashda va insholarda maktab o'quvchilari imlo qoidalarini o'zlashtiradilar va sintaksisni o'zlashtiradilar. Muhokama. Tahlil natijalari nutq faoliyati yosh o'quvchining shaxsini shakllantirish uchun asos ekanligini tasdiqlaydi. Nutqning faol rivojlanishi muvaffaqiyatli sotsializatsiya, kognitiv rivojlanish va akademik yutuqlar bilan bevosita bog'liq. Ta'lim jarayoni nutqni rivojlantirish darajasini belgilovchi etakchi omil bo'lib xizmat qiladi: lug'at, grammatika, dialogik va monologik nutqni rivojlantirish bo'yicha tizimli ishlar nafaqat muvaffaqiyatli o'rganishga, balki tanqidiy fikrlashni, o'zini o'zi boshqarish va aks ettirish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. L.S.Vygotskiy va A.A.Leontievning asarlari bilan taqqoslash shuni ko'rsatadiki, nutq faoliyati ular tomonidan fikrlashning rivojlanishiga vositachilik qiluvchi Markaziy aqliy jarayon sifatida qaraladi. E.I.Tixeevaning tadqiqotlari lug'atni maqsadli boyitish va izchil nutqni shakllantirish muhimligini ta'kidlaydi. Shunday qilib, nutqiy vaziyatlarga boy ta'lim muhiti shaxsning barkamol rivojlanishi uchun zarur shartdir. Shunday qilib, yuqorida aytilganlarning barchasidan xulosa qilishimiz mumkinki, boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning nutqi turli xil o'zgarishlarga uchraydi va o'quv jarayoni ta'siri ostida har tomonlama rivojlanadi. Nutqning barcha funktsiyalari ochib beriladi, ya'ni bola rejalashtirishni, o'z g'oyalarini lingvistik vositalar bilan ifodalashni, suhbatdoshning mumkin bo'lgan reaktsiyalarini, o'zgaruvchan aloqa sharoitlarini oldindan bilishni va nutq faoliyatini nazorat qilishni o'rganadi. Xulosa Nutq faoliyati yosh o'quvchining shaxsiyatini shakllantirishda, uning kognitiv, ijtimoiy va hissiy rivojlanishini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Tizimli ta'lim sharoitida nutqning barcha funktsional jihatlari rivojlanadi, so'z boyligi kengayadi, tilning grammatik tuzilishi o'zlashtiriladi va muloqot qobiliyatlari shakllanadi. Pedagogik amaliyot og'zaki (dialogik va monologik) va yozma nutqni rivojlantirishga, shuningdek bolaning ichki nutqni rejalashtirish va o'zini o'zi boshqarish vositasi sifatida anglashiga qaratilgan bo'lishi kerak. To'liq nutq faoliyatini shakllantirish ta'lim dasturini muvaffaqiyatli rivojlantirish va bolaning intellektual o'sishi uchun eng muhim shartdir. Maktab ta'limi nafaqat so'z boyligini kengaytirishga va tilning grammatik tuzilishi me'yorlarini o'zlashtirishga yordam beradi, balki o‘quvchilarning ichki nutqni dasturlash, o'zini o'zi boshqarish va aks ettirish qobiliyatini shakllantiradi. Ushbu jarayonda og'zaki (dialogik va PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 48 monologik), yozma va ichki nutq kabi nutq faoliyatining turlari alohida rol o'ynaydi. Shunday qilib, boshlang'ich maktab yoshida o'quv muhiti ta'siri ostida bolaning nutq faoliyatida sifat jihatidan o'zgarishlar yuz beradi. Bu o'qituvchidan o‘quvchilar nutqini rivojlantirishga yo'naltirilgan va ilmiy asoslangan yondashuvni talab qiladi, shu jumladan leksik va grammatik tuzilish, izchil nutqni shakllantirish, imlo va sintaktik savodxonlik, shuningdek kommunikativ ko'nikmalarni rivojlantirish bo'yicha tizimli ishlar. Boshlang'ich maktab o'quvchilarida to'liq nutq faoliyatini shakllantirish ta'lim dasturini muvaffaqiyatli rivojlantirish va umuman bolaning intellektual rivojlanishining eng muhim shartidir. Adabiyotlar ro'yxati 1. Мирзиёев Ш. Янги Ўзбекистон стратегияси. Тошкент.: «Ўзбекистон» нашриёти, 2021. 2. Выготский Л. С. Мышление и речь. — М.: Лабиринт, 2007. — 352 с. 3. Тихеева Е. И. Развитие речи детей дошкольного возраста. — М.: Просвещение, 1981. — 175 с. 4. Жинкин Н. И. Механизмы речи. — М.: Наука, 1974. — 224 с. 5. Леонтьев А. А. Психология общения. — М.: Смысл, 1999. — 283 с. 6. Рахманова Э.Ю., Джалалова М., Косимова Х.Н. Воспитание сенсорного восприятия у детей дошкольного возраста. Scientific progress 1(6), 102-106. 7. Мирзаева Н. А., Шойимова Ш.С. Значение психологических знаний в медицине. Special Issue, 2023. 8. Мирзаева Н.А., Шойимова Ш.С., Мирзаева Ш.Р. Особенности активных методов обучения в медицинских вузах. Международная конференция, 2021. 9. Мирзаева Н. А. Необходимые условия для усвоения и запоминания учебного материала у учащихся // Молодой ученый. – 2014 №. 6. – С. 811-813. 10. Уста-Азизова Д.А. Процесс формирования личности воспитуемых. Сборник тезисов, 2008. 11. Уста-Азизова Д.А., Зуфарова Д.Ш. Обеспечение единства обучения и воспитания в средних профессиональных учебных заведениях. Тезисы, 2012. 12. Уста-Азизова Д.А. Педагогические условия влияния литературы на духовно-нравственное воспитание студентов. Сборник статей, 2007. 13. Рахманова Э.Ю., Тулеметова Г.Т. Плюсы и минусы использования искусственного интеллекта. European Journal of Interdisciplinary Research and Development, 2025. 14. Рахманова Э.Ю. Digital economy - an important factor of economic growth. Oriental Renaissance, 2022. 15. Рахманова Э.Ю. Green economy. World experience and features of development in Uzbekistan. Oriental Renaissance, 2022. 16. Рахманова Э.Ю. Encouraging influence in the management of innovation and pedagogical activities. Web of teachers, 2025. PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI № 1,Oktabr, 2025 ISSN: 3060-4923, Impact Factor – 7,212 worldly knowledge Index: google scholar, research gate, research bib, zenodo, open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/search/publication?q=worldly%20knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3060-4923 49 17. Шойимова Ш.С., Миракбаров М. Эмпирическое исследование уровня эмоционального выгорания у студентов-медиков. Yangi O'zbekiston talabalari axborotnomasi /2025, T.3, выпуск 7, 5-8 bet. 18. Шойимова Ш.С. Strategies for Improving the Psychological Preparedness of Teachers in Higher Education Institutions. American Journal of Alternative Education / aprel 2025, Vol.4. 167-170 bet. 19. Шойимова Ш.С., Миракбаров М. Эмоциональное выгорание в среде студентовмедиков: Эмпирическая оценка. Journal of Healthcare and Life-science Research / Vol.4, No. 4, 2025, 197-200 bet. 20. Shoyimova Sh.S. Personal Qualities and Value Orientations of a Doctor-Teacher: Practical Recommendations for Professional Development. American Journal of Alternative Education /Vol.2, No. 8, 2025, 197-200 bet. 21. Shoyimova Sh.S. O‘zbekistonda klinik psixologiyaning dolzarb muammolari va rivojlanish istiqbollari (psixosomatika va kasallikka munosabat) “Professor Vasila Karimova o‘qishlari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani , 20.09.2025. 22. «The impact of deprivation on the formation of a child's personality: psychological aspects and consequences”, Web of Medicine: Journal of Medicine, Practice and Nursing. Volume 3, Issue 4, April 2025. 23. "Game-based methodologies aimed at searching for new Forms of relationships between teachers and students" In Volume 4, Issue 2 of International scientific journal Science and Innovation, April 2025. 24. Мирзаева Н.А. Путь к эмоциональному благополучию в раннем детстве. “Professor Vasila Karimova o‘qishlari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani , 20.09.2025. 25. Мирзаева Ш.Р. “Современные подходы к обучению клинических дисциплин в медвузе”, Pediatriya jurnali 2024/4-son, 458-462 betlar; 26. Мирзаева Ш.Р. “The psychology of feedback and its impact on the effectiveness of medical education” Central Asian Journal of Education and Innovation 2025 y. №3, 83-87 betlar. 27. Мирзаева Ш.Р."Psychological mechanisms of critical thinking formation in medical students in the digital age". "Professor Vasila Karimova o'qishlari" mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari / 20 sentabr 2025 yil. - Toshkent, 459-462 betlar. 28. Хайтматова Г.А. Современные подходы к преподаванию истории в медицинских вузах: интеграция гуманитарных наук // Journal of Healthcare and Life-Science Research, Vol. 4. №4, 2025 ISSN: 2181-4368, p. 172-176. 29. Khaytmatova G.A. The historical and scientific path of uzbek medicine: from Ibn Sina’s treatises to digital healthcare. (2025). Web of Medicine: Journal of Medicine, Practice and Nursing , 3(4), 109-114.