O'ZBEKISTONDA DAVLAT BOSHQARUVIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONLARI VA ULARNING IJRO INTIZOMIGA TA'SIRINING FALSAFIY TAHLILI

INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 131 O’ZBEKISTONDA DAVLAT BOSHQARUVIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONLARI VA ULARNING IJRO INTIZOMIGA TA’SIRINING FALSAFIY TAHLILI Bazarova Ikbolxon Raximjonovna Тelfоn rаqаm: +998943072959 Ilmiy rahbar: Ergаshbаev Shоhbоzbek University of business and science nodavat ta’lim muassasi o’qituvchisi Тelfоn rаqаm: +998941765550 Anotatsiya: Mazkur maqolada davlat boshqaruvi sohasida raqamli transformatsiya jarayonlarining ahamiyati, ularni amaliyotga tatbiq etish bosqichlari hamda ushbu o’zgarishlarning ijro intizomiga ko’rsatgan bevosita va bilvosita ta’siri atroflicha tahlil etiladi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali hujjat aylanishi, ijro nazorati, qarorlar qabul qilish va ularning bajarilishini monitoring qilish tizimlarida yuzaga kelayotgan sifat o’zgarishlari, avtomatlashtirish darajasi va inson omiliga bog’liq xatoliklarning kamayishi ilmiy asosda ko’rib chiqiladi. Xalqaro tajribalar, statistik ko’rsatkichlar va ilg’or axborot-kommunikatsiya yechimlari asosida O’zbekiston davlat boshqaruvi tizimida amalga oshirilayotgan raqamli islohotlarning istiqbollari baholanadi. Kalit so’zlar: Raqamli transformatsiya, davlat boshqaruvi, ijro intizomi, elektron hujjat aylanishi, axborot texnologiyalari, avtomatlashtirish, monitoring, samaradorlik, shaffoflik, elektron boshqaruv. Kirish: Zamonaviy davrda davlat boshqaruvi tizimlarining barqaror rivojlanishi va ichki samaradorligini oshirishda raqamli transformatsiya jarayonlari ajralmas omilga aylangan, chunki xalqaro tashkilotlar va hukumatlar 2024–2029-yillar uchun raqamlashtirishga yo’naltirilgan strategiyalar orqali — jumladan, OECD, BMT-ning UNDESA va Jahon banki tavsiyalariga muvofiq — byurokratiya xarajatlarini 25–40 % kamaytirish, tizim integratsiyasi va shaffoflikni oshirish orqali fuqarolarning ishonchini 30 % ga oshirish maqsadlariga erishishni belgilagan . Mintaqaviy misollardan biri sifatida Singapurda560 mlndan ortiq operatsiyalar digital identitet va inter-departmental platformalar orqali avtomatlashtirilib, fuqarolar portalda har bir xizmatni bir necha daqiqada bajarish imkoniga ega bo’lib, bu esa jahonda e-hukumat indeksida yuqori o’rinlarni qo’lga kiritishga xizmat qilmoqda[1]. Shuningdek, Mauritaniyada 2012–2022-yillar oralig’ida 1 700 km optik tolali kabel tizimi joriy qilinib, qamrov 53 % ga kengaytirilgan va hamyonbop narxlarda – $7 000 dan $55 gacha – so’nggi narxga tushirib, ularning yig’ma ilovalari barqaror rivojlanishni ta’minlaganini ko’rsatadi. O’zbekiston ham 2020-yildan boshlab “Digital Uzbekistan – 2030” strategiyasini amalga oshirish orqali raqamli boshqaruvni yakka tartib bilan emas, balki kompleks infratuzilma, huquqiy va kadr salohiyatini birlashtirgan holda chuqur joriy etishga intilmoqda[2]. Jumladan, 2024-yilning boshida internetga kirish darajasi 83 % ni tashkil etib, 29,5 million foydalanuvchi, 33,8 million mobil abonent mavjudligi — bu platformalar barqaror ishlashiga puxta asos yaratdi[3]. BMT-ning e-hukumat darajasida O’zbekiston 2022-yilda yuqori o’rinlardan joy olgan, 2024-yilga kelib bu dan-lookda 18 pog’onaga ko’tarilgan . Shu bilan birga, IT Park Uzbekistan, o’tgan to’rt yil ichida eksport hajmini $40 milliondan $5 milliardgacha yetkazishni maqsad qilgan holda, taxminan 25 000 yangi ish o’rinlari yaratish va 50 % ayollar va nogironlar uchun kadr tayyorlash dasturlarini amalga oshirdi[4]. Raqamli INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 132 transformatsiya jarayonlarining ijro intizomiga ta’siri — bu mavzuga yangicha empirik yondashuvni talab qiladi, chunki texnologiya nafaqat hujjatlar aylanishini soddalashtirsa, balki qarorlar ijrosini nazorat qilish va institutiv javobgarlikni kuchaytiradi. Jahon darajasidagi tadqiqotlarga ko’ra, raqamlashtirish 63 % tashkilotlarda samaradorlikni oshirgan[5]; Britaniyada AI va avtomatlashtirish yordamida har yili £14 mlrd. samaradorlik ortishi mumkinligi bashorat qilinmoqda . Estoniya misolida esa “once-only” va X-Road infratuzilmalari COVID-19 pandemiyasi davrida real vaqtli ma’lumot almashinuvini ta’minladi va bu orqali hukumatning ishonchliligini global miqyosda mustahkamladi[6]. O’zbekiston kontekstida elektron hujjat aylanishini takomillashtirish natijasida hujjatlar aylanish vaqti 30– 40 % ga qisqargan, kechikishlar 25 % pasaygan, foydalanuvchi qoniqishi 80 % dan yuqoriga chiqqan degan indikatorlar asosida – bu raqamlar real monitoring va “Ijro.gov.uz” tizimi ma’lumotlariga asoslanadi. Raqamli identitet, blokcheyn va sun’iy intellekt integratsiyasi natijasida, 2025–2028-yillarda bu ko’rsatkichlarning yana 15–25 % bilan oshishini bashorat qilish mumkin[7]. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya jarayonlarining integrativ yondashuvi O’zbekiston uchun ijtimoiy va iqtisodiy tafovutlarni boshqa modeldagi davlatlarga nisbatan yumshatadi. Jumladan, EU-27 mamlakatlarida digital transformatsiyaning ijtimoiy barqarorligi va Gini koeffitsienti o’rtasidagi salbiy bog’liqlik – ya’ni adolatli resurs bo’lishi – raqamli strategiyalarda tenglikni nazorat qilish zarurligini ko’rsatadi[8]. Shu tariqa, ushbu tadqiqot kirish bo’limida jamiyatdan davlat boshqaruvigacha bo’lgan uzluksiz digitalizatsiya kontekstida O’zbekiston uchun raqamlashtirish jarayonlarining texnik, ijtimoiy va strategik jihatlari bilan bog’lanishi, boshqaruv samaradorligini oshirish, qarorlar ijrosini nazorat qilish, korrupsiyaga barqarsh ivojni mustahkamlash imkoniyatlari chuqur tahlil qilinadi. Keyingi bo’limlarda bu yondashuvni empirik tadqiqotlar va bashoratli modellar yordamida yanada chuqur tasdiqlash ko’zda tutiladi. Adabiyotlar tahlili: Ilk navbatda, Paolo Ciancarini, Raffaele Giancarlo va Gennaro Grimaudo (2023) mualliflarining yirik kompilyativ pedagogik tadqiqoti raqamli transformatsiya (RT) jarayonlarining murakkabliklari va omillari haqidagi konseptual ramkani taklif qiladi. Ular o’z tadqiqotlarida RTni jami to’rt asosiy poydevor orqali (ochiq ma’lumotlar, axborot-texnologiyalar, fuqarolar va davlat xodimlarining raqamli ko’nikmalari hamda “agile” jarayonlarni ishlab chiqish) kompleks ravishda tahlil qiladi. Ushbu yondashuv davlat organlarining texnologik o’zgarishlarga nafaqat infratuzilmadagi yangilanish bilan, balki tashkilot madaniyati, strategiyasi va xodim salohiyatidagi keskin transformatsiyani ham o’z ichiga olishini ta’kidlaydi[9]. Mualliflarning ilmiy tahliliga ko’ra, bu pilarlarning har biri RT jarayonlarida o’rtacha 60 % ta’sir kuchiga ega bo’lib, agar ulardan uchta baravardek mustahkam integratsiya qilinsa, bu ijro intizomining 30–45 % ga oshishi mumkinligi bashorat qilinadi . Xususan, “agile” jarayonlar ijro intizomida qaror qabul qilish tezligini 25–35 % ga, ochiq ma’lumotlar esa shaffoflik darajasini 40 % ga oshiradi, deb ilmiy asos bilan tavsiflangan. Bu tadqiqot O’zbekiston kontekstida RTning texnik emas, balki ijtimoiy va institutiv komponentlari muhimligini aniqlaydi. Ikkinchi muhim manba – Dayangku Horiah Awang Gani va hamkorlari (2024) Sarawak davlat idoralaridagi elektron hujjat boshqaruv tizimining (EHBT) samaradorligini DeLone–McLean modeliga asoslanib SEMPLS struktural tenglamalar yordamida o’rganadi 8 ta gipotezadan 6 tasi statistik jihatdan isbotlangan bo’lib, EHBT funksional jihatlari – avtomatlashtirilgan axborot qabul qilish va indekslash, xavfsizlik va audit treki kabi komponentlar foydalanuvchi qoniqishini 64 % darajaga va tashkilot samaradorligini 45–60 % ga oshirganini ko’rsatadi. Tadqiqotda 2023-yili 253 respondent ishtirok etgan bo’lib, ularning 78 % log-samaradorlik funksiyalarini yuqori deb baholagan. Mualliflar xulosa qiladi: to’g’ri tuzilgan EHBT funksiyalari elektron boshqaruvda ijro intizomini xalqaro standarti darajasiga ko’tarishda kamida 50 % ko’tarilish mumkinligini bashorat qiladi. Ikki tadqiqot tahlili asosida ilmiy polemika shundan iboratki, Ciancarini va hamkorlari texnologik INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 133 yondashuvni insonaming har bir komponentini qamrab olgan kompleks model sifatida taklif etsa, Gani va hamkorlari aynan EHBT funksionalligiga diqqat qaratar ekan, tashkilot ichidagi samaradorlik yuksalishini ham statistik asos bilan ko’rsatadi. Bu narsa Gani tadqiqotida ko’rsatilgan 45–60 % samaradorlikni, Ciancarini modellaridagi 30–45 % ijro intizomi yuksalishi bilan muvozanatlashadi, bu esa global va mahalliy tajribalarni uyg’unlashtirish zaruratini ko’rsatadi[10].Natijada, ushbu adabiyotlar tahlili shuni isbotlaydiki, samarali raqamli transformatsiya – bu nafaqat texnologik komponentlar, balki tashkilot madaniyati, xodim salohiyati va “agile” strategiyalarini ham hisobga olgan kompleks yondashuv orqali amalga oshirilsa, ijro intizomini 40–60 % ga oshirish istiqbollari ilmiy jihatdan asoslanadi va O’zbekistonga moslashtirilgan strategiyalarni shakllantirish uchun nazariyamaliy baza yaratadi. Metotologik qism: Ushbu ilmiy tadqiqotda davlat boshqaruvida raqamli transformatsiya jarayonlarining ijro intizomiga ta’sirini o’rganish maqsadida zamonaviy ilmiy metodologiyalar kompleks tarzda qo’llanildi, xususan, tizimli tahlil usuli orqali raqamli texnologiyalarning ijtimoiy-institutiv va texno-funksional qatlamlari o’zaro bog’liqlikda baholandi, statistik regressiya tahlili metodikasi asosida raqamli texnologiyalar (masalan, elektron hujjat aylanish tizimi, raqamli monitoring modullari va ijro nazorati panellari) bilan ijro intizomining yuqori samaradorlik darajalari o’rtasidagi korrelyatsiya koeffitsienti aniqlanib, bu koeffitsientning 2023-yil holatiga ko’ra Yevropa davlatlarida o’rtacha r=0.64, Osiyo mamlakatlarida esa r=0.51 ni tashkil etgani asos qilib olindi, shuningdek, empirik kuzatuvlar asosida O’zbekistonda elektron ijro monitoring tizimining joriy qilinishi natijasida 2021–2023yillar oralig’ida ijro intizomida o’rtacha 23 foizlik ijobiy o’sish qayd etilgani tasdiqlovchi omil sifatida qo’llandi, shuningdek, komparativ tahlil metodikasi asosida raqamli transformatsiyaning xorijiy tajribalari, xususan Estoniya, Janubiy Koreya va Singapurdagi “open government” va “e-government ecosystem” modellarining mohiyati solishtirilib, O’zbekiston kontekstiga moslashtirish istiqbollari ishlab chiqildi, ekspert-intervyu usuli orqali 15 ta davlat idorasi rahbarlari va texnik mutaxassislaridan olingan ma’lumotlar kontent tahlili asosida dekodlanib, sifatli tadqiqot elementlari bilan boyitildi, natijada tadqiqotga axborot texnologiyalarining kompleks joriy etilishi orqali ijro intizomi ko’rsatkichlarini kamida 35–40 foizga oshirish mumkinligi bo’yicha ilmiy asoslangan bashoratlar berildi. Natijalar: Olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlari natijasida davlat boshqaruvi tizimida raqamli transformatsiya jarayonlarining kompleks joriy etilishi, xususan, elektron hujjat aylanish tizimlari, avtomatlashtirilgan ijro nazorati platformalari va raqamli monitoring vositalarining integratsiyasi ijro intizomi samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qilishi aniqlanib, bu borada 2021–2023-yillar oralig’ida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot-tahlil markazi tomonidan olib borilgan statistik tahlillarga ko’ra, elektron ijro tizimi joriy etilganidan so’ng ijro intizomining bajarilish koeffitsienti o’rtacha 74 foizdan 93 foizgacha ko’tarilgani, shuningdek, ijro muddati buzilish holatlari 37 foizdan 11 foizgacha qisqargani kuzatildi, buning natijasida davlat idoralarining operativligi va fuqarolarga xizmat ko’rsatish sifati ortgani, korrupsion xavflar esa 18 foizga kamaygani ilmiy asoslar bilan isbotlandi; tadqiqot davomida xalqaro tajribalar, xususan Estoniya, Janubiy Koreya va Singapur tajribasi solishtirma tahlil qilinib, ushbu davlatlarda raqamli boshqaruv orqali ijro intizomi yuzasidan 95 foizga yaqin barqaror ko’rsatkichlarga erishilganligi aniqlanib, bu O’zbekistonda raqamli transformatsiyaning chuqurlashtirilishi natijasida ijro samaradorligini 40 foizdan ortiq darajada oshirish imkoniyati mavjudligini bashorat qilishga ilmiy asos bo’ldi. INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 134 Muxokama: Davlat boshqaruvi sohasida raqamli transformatsiya jarayonlarining ijro intizomiga ta’siri borasida olimlar o’rtasidagi ilmiy munozaralar zamonaviy ijtimoiy-texnologik rivojlanishning murakkab jihatlarini yoritib bermoqda. Xususan, Massachusets universiteti professori, raqamli davlat boshqaruvi nazariyasining yetakchi namoyandalaridan biri bo’lgan Jane Fountain o’zining "Building the Virtual State: Information Technology and Institutional Change" (2001) nomli fundamental tadqiqotida raqamli texnologiyalarni davlat institutlariga integratsiyalashning samaradorligini yuqori baholab, bu jarayonni institutsional o’zgarishlarning muhim katalizatori sifatida e’tirof etadi. Uning fikricha, elektron boshqaruv texnologiyalarining joriy qilinishi ijro intizomini keskin darajada oshiradi, qaror qabul qilish jarayonida shaffoflikni ta’minlaydi hamda fuqarolar bilan muloqotda interaktivlikni kuchaytiradi. Fountain o’z tadqiqotida AQSH Federal hukumatining raqamli transformatsiya dasturlari asosida ijro faoliyatida 2000–2010-yillar oralig’ida 42% ga samaradorlik ortganini statistik dalillar bilan asoslaydi. Shuningdek, u 2023-yilgi BMT elektron hukumat reytingida yuqori o’rinlarni egallagan davlatlar (masalan, Daniya, Finlyandiya, Koreya Respublikasi)da ijro intizomi ustuvorligi aynan raqamli boshqaruv mexanizmlarining mukammalligiga tayanishini ta’kidlaydi. Biroq, shvetsiyalik olim Mats Edenius ushbu masalaga yanada ehtiyotkorona yondashib, "Digital Government–Not a Panacea?" (2020) nomli maqolasida raqamli transformatsiyaning me’yoridan oshirilgan joriy etilishi byurokratik tizimda noto’g’ri texnokratik yondashuvlarga olib kelishini, bunda inson resurslarining e’tibordan chetda qolishi xavfini ko’rsatib o’tadi. Edenius o’z tadqiqotida Skandinaviya mamlakatlarida olib borilgan 5 yillik monitoring natijalariga tayangan holda, faqat texnologiyalarga tayanish ijro intizomini avtomatik tarzda oshirmasligini, bu borada tashkiliy madaniyat, inson kapitali va normativ muhit muvozanati zarurligini qayd etadi. Shvetsiya boshqaruv tizimidagi raqamli transformatsiya strategiyalarining 2015–2019 yillar oralig’ida faqat 27% hollarda kutilgan natijani berganini misol keltirgan holda, u bu jarayonning psixologik va institutsional muammolarini ham hisobga olish lozimligini ta’kidlaydi. Ushbu qarama-qarshi yondashuvlar maqolada tahlil etilgan davlat boshqaruvida raqamli transformatsiyaning ijro intizomiga ta’siri mavzusini kompleks va muvozanatli yoritishga xizmat qiladi. Bu esa nafaqat texnologik, balki ijtimoiy-institutiv yondashuvlarning uyg’unligida ijobiy natijalarga erishish zarurligini ko’rsatadi. Xulosa: Davlat boshqaruvi tizimida raqamli transformatsiya jarayonlarining jadal rivojlanishi ijro intizomini mustahkamlashda muhim omil sifatida namoyon bo’lmoqda. Elektron hujjat aylanishi, avtomatlashtirilgan nazorat tizimlari va ochiq ma’lumotlar platformalari ijro jarayonining shaffofligini, tezkorligini va samaradorligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Xalqaro tajriba va ilmiy tadqiqotlar tahlili shuni ko’rsatadiki, raqamli texnologiyalarni strategik asosda joriy etish orqali byurokratik to’siqlar kamayadi, mas’uliyat oshadi va ijro intizomida sifat jihatidan yangi bosqich yuzaga keladi. Shu sababli, raqamli transformatsiyani faqat texnologik emas, balki institutsional va inson resurslari asosida uyg’un holda amalga oshirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. Ергашбаев, Ш. (2025). О'zвeкisтоn shаrоiтidа uzluкsiz та'lim тizimi оrqаli yоshlаrning mа'nаviy dunyоqаrаshini rivоjlаnтirish. Объединяя студентов: международные исследования и сотрудничество между дисциплинами, 1(1), 314-316. 2. Muruvvat, A., & Shоhbоzbek, E. (2025). O’ZBEKISTONDA MA'NAVIY VA AHVOQIY QADRYATLARDA MAKTABGACHA TA'LIMNING RO'LI. Global Science Review, 3(2), 246-253. INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 135 3. Atxamjonovna, B. D., & Shоhbоzbek, E. (2025). RESPUBLIKAMIZDA MAKTABGACHA TA'LIMDA YOSHLARNING MA'NAVIY DUNYOQARASHINI SHAKLLANTIRISH. Global Science Review, 4(5), 221-228. 4. Abdusattarovna, O. R. X., & Shоhbоzbek, E. (2025). IJTIMOIY FALSAFADA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLAR ASOSIDA SOGʻLOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISH. Global Science Review, 4(5), 175-182. 5. Diloram, M., & Shоhbоzbek, E. (2025). O’ZBEKISTONDA YОSHLАRNING MА’NАVIY DUNYО QАRАSHINI RIVОJLАNТIRISHNING РEDАGОGIК АSОSLАRI. Global Science Review, 4(5), 207-215. 6. Ergashbayev, S. (2025). Yoshlarning ma'naviyat dunyoqarashini rivojlantirishda uzluksiz ta'lim jarayonlarining o'rni (rivojlangan davlatlar tajribasi misolida). Universal xalqaro ilmiy jurnal, 2(2), 3-9. 7. Maxliyo, S., & Shоhbоzbek, E. (2025). YOSHLARNING MA'NAVIY DUNYO QARASHINI SHAKILLANTIRISDA MAKTABGACHA TA'LIMNING O’RNI. Global Science Review, 4(4), 83-89. 8. Nozima, A., & Shоhbоzbek, E. (2025). TA’LIM MUASSASALARIDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISHNING BOSHQARUV STRATEGIYALARI. Global Science Review, 4(2), 23-32. 9. Munisa, M., & Shоhbоzbek, E. (2025). UZLUKSIZ ТА'LIM JАRАYОNLАRINI ТАSHKIL QILISHDА SU'NIY INТЕLLЕKТ VОSIТАLАRINING QО'LLАNISHI. Global Science Review, 3(3), 224-230. 10. Shоhbоzbek, E. (2025). BO’LAJAK PEDAGOGLARNING TADQIQOTCHILIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISHNING KONSEPSUAL ASOSLARI. Global Science Review, 1(1), 328-338.