ELEKTRON TIJORATDA SHAXSIY MA'LUMOTLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA TAHLILIY YONDASHUV

INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 165 ELEKTRON TIJORATDA SHAXSIY MA’LUMOTLARNI HUQUQIY TARTIBGA SOLISH VA TAHLILIY YONDASHUV Davronov Otabek Baxtiyor o‘g‘li Toshkent davlat yuridik universiteti Huquqiy tashabbuslar va innovatsiyalar markazi So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar, xususan internet infratuzilmalari va mobil platformalarning tezkor rivojlanishi natijasida, iqtisodiy faoliyatning yangi shakli — elektron tijorat — keng tarqaldi va hozirgi kunda global savdo tizimining muhim elementi sifatida qabul qilinmoqda. Elektron tijorat nafaqat tovar va xizmatlarning taklifi, sotilishi va yetkazib berilishi jarayonlarini, balki foydalanuvchilarga oid shaxsiy, moliyaviy va boshqa maxfiy ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va saqlash kabi masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Shu nuqtai nazardan, elektron tijoratning samarali va xavfsiz ishlashi axborot xavfsizligi va ma’lumotlarni himoya qilishning huquqiy mexanizmlariga bevosita bog‘liq. Ushbu ma’lumotlar noto‘g‘ri yoki ruxsatsiz ishlatilsa, bu foydalanuvchining shaxsiy hayot daxlsizligi, moliyaviy manfaati va axborotga oid huquqlariga sezilarli xavf tug‘diradi. Shu bois, elektron tijoratni tartibga solishda faqat texnik va tashkiliy choralar yetarli emas, balki ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlovchi huquqiy mexanizmlarning mustahkamligi ham talab qilinadi. Shu jarayonda, zamonaviy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, elektron tijorat platformalarining rivojlanishi bilan birga, foydalanuvchilar o‘z shaxsiy ma’lumotlari ustidan nazorat huquqlarini amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lishi, hamda ma’lumotlar bilan bog‘liq noxolislik va suiiste’mol holatlariga qarshi huquqiy javobgarlik mexanizmlari ishlab chiqilishi zarur. Bu esa nafaqat foydalanuvchi ishonchini oshiradi, balki elektron tijorat sohasida faoliyat yuritayotgan kompaniyalar va davlat organlari o‘rtasida barqaror va shaffof muvozanatni ta’minlaydi. Shaxsga doir ma’lumotlar — bu identifikatsiyalangan yoki identifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan jismoniy shaxsga oid har qanday axborotdir. Bunga ism, familiya, manzil, tug‘ilgan sana, bank rekvizitlari, elektron pochta, telefon raqami, biometrik yoki geolokatsion ma’lumotlar, IP-manzillar va onlayn xaridlar tarixi kabi turli axborotlar kiradi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida bunday ma’lumotlar iqtisodiy aktivga aylanib, ular asosida marketing strategiyalari ishlab chiqiladi, iste’molchilar xulq-atvori tahlil qilinadi va avtomatlashtirilgan qarorlar qabul qilinadi. Shu bilan birga, ularni suiiste’mol qilish xavfi ham ortmoqda, bu esa davlat tomonidan huquqiy nazorat mexanizmlarini kuchaytirishni talab etadi. Elektron tijoratda shaxsiy ma’lumotlarni tartibga solish mohiyatan quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: 1. Ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlashning qonuniy asoslarini belgilash — bu jarayon kompaniyalar yoki platformalar tomonidan foydalanuvchilardan olingan ma’lumotlarning faqat aniq, qonuniy va maqsadga muvofiq tarzda yig‘ilishini ta’minlaydi. Shuningdek, ma’lumotlar INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 166 faqat foydalanuvchining aniq roziligi asosida to‘planishi va ishlatilishi lozim, bu esa shaxsiy daxlsizlik va huquqiy himoyani kafolatlaydi. Ma’lumotlarning yig‘ilish muddati va qamrovi ham belgilangan standartlar asosida tartibga solinishi zarur. 2. Ma’lumot sub’ektining huquqlarini kafolatlash — foydalanuvchi o‘z shaxsiy ma’lumotlariga to‘liq kirish, ularni yangilash, tuzatish yoki o‘chirish huquqiga ega bo‘lishi lozim. Bu huquqlar nafaqat shaxsiy nazoratni ta’minlaydi, balki ma’lumotlarning noto‘g‘ri ishlatilishining oldini oladi. Zamonaviy qonunchilik shuningdek, foydalanuvchiga ma’lumotlarning qayta ishlanishiga qarshi chiqish, shikoyat qilish va javobgarlikni talab qilish imkoniyatini beradi. 3. Ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash — bu texnik va tashkiliy choralarni o‘z ichiga oladi. Masalan, shifrlash, autentifikatsiya, kirish nazorati, server va bazalarni himoya qilish kabi texnologik yechimlar, shuningdek, xodimlar va foydalanuvchilarni ma’lumotlar xavfsizligi bo‘yicha tayyorlash kabi tashkiliy tadbirlar amalga oshiriladi. Bu choralar noqonuniy kirish, ma’lumotlarni suiiste’mol qilish yoki tarqalishining oldini olishga qaratilgan. 4. Nazorat va javobgarlik tizimini yo‘lga qo‘yish — davlat darajasida maxsus regulyator organlar (Data Protection Authority kabi) faoliyat yuritadi. Bu organlar platformalar va kompaniyalarni monitoring qiladi, qonun buzilishlari aniqlansa, jarima, ma’muriy yoki boshqa javobgarlik choralarini qo‘llaydi. Shu bilan birga, kompaniyalar o‘z ichki nazorat tizimlarini joriy etib, ma’lumotlarni qonuniy va xavfsiz ishlashini doimiy ravishda ta’minlashi zarur. Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish tarixiga ham qisqacha to‘xtalsak, dastlabki huquqiy tashabbuslar 1970-yillarda paydo bo‘lgan. Birinchi marta Germaniyaning Hessen yerida fuqarolarning ma’lumotlarini avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlashni tartibga soluvchi qonun qabul qilindi1. Keyinchalik bu tajriba Shvetsiya, Norvegiya va boshqa Yevropa davlatlariga tarqaldi. 1980-yilda OECD tomonidan ishlab chiqilgan “Shaxsiy axborotlarni himoya qilish tamoyillari” ushbu sohaning xalqaro asosini yaratdi2. Mazkur tamoyillar shaxsiy ma’lumotlar adolatli, qonuniy va maqsadga yo‘naltirilgan tarzda qayta ishlanishi, hamda faqat zarur muddat davomida saqlanishi kerakligini belgilab berdi. 1981-yilda Yevropa Kengashining 108-son Konventsiyasi (“Insonlarni avtomatlashtirilgan ma’lumotlar qayta ishlash jarayonida himoya qilish to‘g‘risida”) ushbu tamoyillarni xalqaro huquq darajasiga ko‘tardi. Oradan yillar o‘tib, 2016-yilda kuchga kirgan Yevropa Ittifoqining Umumiy ma’lumotlarni himoya qilish reglamenti (GDPR) ushbu sohada yangi bosqichni boshlab berdi. Unga ko‘ra, foydalanuvchi o‘z ma’lumotlari ustidan to‘liq nazorat huquqiga ega, ma’lumotlarni qayta ishlash faqat rozilik asosida amalga oshiriladi va ular belgilangan maqsadlar doirasidan chiqmasligi lozim. Global miqyosda axborot oqimining milliy chegaralardan erkin o‘tib ketishi yangi turdagi huquqiy muammolarni keltirib chiqarmoqda. Endilikda foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari bir vaqtning o‘zida bir nechta yurisdiktsiyalarda joylashgan serverlarda saqlanmoqda. Bu esa qaysi davlat qonunchiligi tatbiq etilishi, nizolar yuzaga kelgan taqdirda kim javobgar bo‘lishi, ma’lumotlarni himoya qilish choralari qaysi darajada samarali ekanligi kabi murakkab savollarni paydo qilmoqda. Shu sababli, xalqaro huquq amaliyotida 1Spiros Simitis. "Reviewing Privacy in an Information Society." University of Pennsylvania Law Review, Vol. 135, No. 3 (1987), pp. 707–719 2OECD. Guidelines on the Protection of Privacy and Transborder Flows of Personal Data, 1980. INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 167 “ma’lumotlar suvereniteti” va “transchegaraviy ma’lumotlar oqimi” kabi yangi tushunchalar muhokama etilmoqda. Yirik texnologik korporatsiyalar — Google, Meta, Amazon, Apple va Microsoft — bugungi kunda shaxsiy ma’lumotlar iqtisodiyotining markazida turibdi. Ular foydalanuvchilarning raqamli xatti-harakatlari, xarid odatlari, joylashuvi va qiziqishlari asosida ulkan hajmdagi raqamli profillar yaratadi. Ushbu ma’lumotlar orqali kompaniyalar nafaqat tijoriy ustunlikka, balki siyosiy va ijtimoiy ta’sir kuchiga ham ega bo‘lib bormoqda. Biroq bu jarayonning ijobiy tomonlari bilan bir qatorda axloqiy, ijtimoiy va huquqiy xavflar ham ortmoqda. Algoritmlar yordamida foydalanuvchi ma’lumotlarini tahlil qilish, ularga mos reklama yoki tavsiyalar berish tizimi ba’zan diskriminatsion yoki adolatsiz natijalarga olib kelishi mumkin. Masalan, ayrim foydalanuvchilarga kredit olish yoki ishga joylashishda algoritmik baholash asosida salbiy qarorlar chiqarilishi inson huquqlari tamoyillariga zid holatlarni yuzaga keltiradi. 2018-yilda sodir bo‘lgan Cambridge Analytica hodisasi3bu xavflarning naqadar real ekanini ko‘rsatdi. Mazkur voqeada millionlab Facebook foydalanuvchilarining ma’lumotlari ularning roziligisiz siyosiy reklama va saylov kampaniyalarida ishlatilgani fosh bo‘ldi. Ushbu holat global miqyosda ma’lumotlar ustidan nazoratni kuchaytirish, foydalanuvchilarning roziligi, oshkoralik va shaffoflik tamoyillarini mustahkamlash zarurligini yana bir bor isbotladi. Yevropa Ittifoqining GDPR reglamenti, AQShning Kaliforniya iste’molchi maxfiyligi to‘g‘risidagi qonuni (CCPA) hamda Hindistonning raqamli shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish to‘g‘risidagi qonuni bu borada huquqiy nazoratning asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi. Bular foydalanuvchiga o‘z ma’lumotlari ustidan nazoratni tiklash, avtomatlashtirilgan qarorlarga nisbatan shikoyat qilish va inson ishtirokini ta’minlash imkonini beradi. Umuman olganda, elektron tijoratda shaxsga doir ma’lumotlardan foydalanishni huquqiy tartibga solish — bu raqamli iqtisodiyot sharoitida shaxsiy ma’lumotlarning qonuniy muomalasini ta’minlashga qaratilgan kompleks huquqiy institutdir. Mazkur jarayonning asosiy maqsadi — ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va uzatishda qonuniylik, shaffoflik hamda javobgarlik tamoyillarini mustahkamlashdan iborat. Bunda davlat tomonidan normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, nazorat mexanizmlarini kuchaytirish va ma’lumotlar xavfsizligini kafolatlaydigan amaliy choralarni joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi. Elektron tijorat tizimida ma’lumotlar bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni tartibga solish, bir tomondan, foydalanuvchi manfaatlarini himoya qilishni, ikkinchi tomondan, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning qonuniy faoliyat yuritishi uchun barqaror huquqiy muhit yaratishni ta’minlaydi. Shu nuqtai nazardan, elektron tijoratda shaxsga doir ma’lumotlardan foydalanishni huquqiy tartibga solish mexanizmlarining tahlili shuni ko‘rsatadiki, ushbu sohada milliy va xalqaro me’yorlarni uyg‘unlashtirish, javobgarlikni kuchaytirish hamda shaxsiy ma’lumotlarning xavfsiz aylanishini ta’minlovchi huquqiy infratuzilmani shakllantirish eng ustuvor yo‘nalishlardan biridir. 3Revealed: 50 million Facebook profiles harvested for Cambridge Analytica”, The Guardian, 17 mart 2018 theguardian.com