TIL VA OMMAVIY AXBOROT: TELEJURNALISTIKADA LINGVOKULTUROLOGIK YONDASHUVLAR

INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 172 TIL VA OMMAVIY AXBOROT: TELEJURNALISTIKADA LINGVOKULTUROLOGIK YONDASHUVLAR Dildora Abdukarimova Zafarovna O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ingliz tili №1 fakulteti, Ingliz tili integrallashgan №1 kafedrasi o'qituvchisi Email: [email protected] Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy telejurnalistikada tilning ijtimoiy, madaniy va kommunikativ funksiyalari tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor lingvokulturologik yondashuvga qaratilib, jurnalist nutqining milliy-madaniy qadriyatlarni aks ettirishdagi o‘rni ochib beriladi. Tadqiqotda tilshunoslik, pragmatika va mediakommunikatsiya nazariyalari sintezida telematn tahlili amalga oshiriladi. Empirik dalillar sifatida o‘zbek telekanallarida olib borilayotgan axborot va ijtimoiy-psixologik ko‘rsatuvlardan misollar keltiriladi. Kalit so‘zlar: telejurnalistika, lingvokulturologiya, mediadiskurs, nutq madaniyati, kommunikativ strategiya, pragmatika. Kirish So‘nggi yillarda O‘zbekiston ommaviy axborot makonida til va madaniyatning o‘zaro ta’siri yanada kuchayib bormoqda. Telejurnalistika nafaqat axborot yetkazish vositasi, balki milliy madaniy tafakkurni shakllantiruvchi kuchli ijtimoiy institut sifatida maydonga chiqmoqda. Shu bois tilshunoslik va jurnalistika kesishgan nuqtada yangi tadqiqotlar zarurati paydo bo‘lmoqda. Tilshunoslikda lingvokulturologiya insonning tildagi madaniy tajribasini, jurnalistikada esa — bu tajribaning ommaviy kommunikatsiyada qanday ifodalanishini o‘rganadi. Telejurnalistning nutqi milliy o‘zlik, mentalitet, va qadriyatlarni ifodalovchi oyna sifatida namoyon bo‘ladi. 1. Telejurnalistika va til madaniyati Telejurnalistikaning asosiy vazifasi – voqeani nafaqat xolis, balki estetik va madaniy jihatdan uyg‘un tarzda yetkazishdir. Shu nuqtai nazardan, jurnalist nutqi madaniy kod sifatida xizmat qiladi. O‘zbek tilida olib borilayotgan dasturlarda milliy ohang, maqollar, ramzlar va xalqona iboralarning qo‘llanishi tomoshabin bilan emotsional aloqa o‘rnatish vositasidir. Masalan, “O‘zbekiston 24” yoki “Sevimli” telekanallaridagi ijtimoiy-didaktik ko‘rsatuvlarda jurnalistlar tez-tez “xalqimiz azaldan deydi”, “odatda bizda shunday” kabi lingvomadaniy birliklardan foydalanadilar. Bu nafaqat tilning milliy xususiyatlarini saqlaydi, balki auditoriyada “o‘zlik hissi”ni kuchaytiradi. 2. Lingvokulturologik yondashuv Lingvokulturologiya nuqtai nazaridan telematn faqat informativ emas, balki aks ettiruvchi (reflektiv) hodisadir. Har bir jurnalistik ifoda orqasida muayyan madaniy kontekst yashiringan bo‘ladi. Masalan, “Tandem” loyihasi doirasida turli millat vakillarining O‘zbekistondagi hayoti tasvirlanadi. Bu holat tilda “madaniyatlararo ko‘prik”ni yuzaga keltiradi. Shu jarayonda jurnalist nafaqat tarjimon, balki madaniyatlararo vositachi sifatida chiqadi. 3. Pragmatik omillar INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 173 Tilshunoslikda pragmatika auditoriya bilan samarali muloqotga kirishish mexanizmlarini o‘rganadi. Telejurnalistika uchun bu, eng avvalo, nutq strategiyasi va uslubi tanlovida namoyon bo‘ladi. Empirik kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy o‘zbek telejurnalistlari auditoriya yoshiga va ijtimoiy maqomiga mos kommunikativ strategiyani tanlashadi. Yoshlar uchun mo‘ljallangan dasturlarda erkin va dinamik tildan foydalanilsa, siyosiy va analitik ko‘rsatuvlarda rasmiy nutq ustuvorlik qiladi. 4. Til — ijtimoiy xotira omili sifatida Telejurnalistik til millatning tarixiy va ma’naviy xotirasini aks ettiradi. Jurnalist nutqida o‘tgan davrlar, urf-odatlar, qadriyatlar ramziy shaklda jonlanadi. Shu jihatdan, har bir teleko‘rsatuv til orqali milliy identitetni qayta ishlab chiqadi. Masalan, “Madaniyat va ma’rifat” kanalida efirga uzatiladigan “Oltin meros” ko‘rsatuvida tarixiy shaxslar va urf-odatlar haqida so‘z yuritilishi til orqali milliy o‘zlikni saqlashga xizmat qiladi. Xulosa Tilshunoslik va jurnalistika o‘rtasidagi integratsiya hozirgi davrda axborot makonining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Telejurnalistik diskursda lingvokulturologik tahlil milliy tilning boyligini, xalqning dunyoqarashi va qadriyatlarini ochib berish imkonini beradi. Demak, jurnalistning asosiy vazifasi faqat xabar yetkazish emas, balki milliy madaniyatni til orqali ifodalash va tomoshabinning ijtimoiy-estetik tafakkurini boyitishdir. Shu ma’noda, telejurnalistika zamonaviy lingvokulturologiyaning amaliy maydoni sifatida qaralishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Юсупова Д. “Медиалингвистика асослари”. Тошкент, 2021. 2. Halliday M.A.K. Language as Social Semiotic. London, 1978. 3. Karimova M. “Til va madaniyat uyg‘unligi: lingvokulturologik tahlil.” O‘zMU ilmiy axboroti, 2022. 4. Fairclough N. Media Discourse. London: Edward Arnold, 1995. 5. Хамидова Ш. “Telejurnalistika nutqining lingvopragmatik xususiyatlari.” Filologiya masalalari, 2023.