BA'ZI 3D-METALLARNING ARALASH AMIDLI KOORDINATSION BIRIKMALARINING SINTEZI VA TADQIQOTI

INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 206 BA’ZI 3D-METALLARNING ARALASH AMIDLI KOORDINATSION BIRIKMALARINING SINTEZI VA TADQIQOTI Turdiyev Mirjahon Mahmudovich turdiyev[email protected] Annotatsiya: Ushbu ilmiy ishda ba’zi 3d-metallarning (mis, nikel, kobalt, temir va marganets) aralash amidli ligandlar bilan hosil qilgan koordinatsion birikmalarining sintezi, ularning tuzilish va fizik-kimyoviy xususiyatlari tadqiq qilindi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — yangi aralash amidli komplekslarni sintez qilish, ularning struktura-geometrik holatini aniqlash hamda ularning biologik va kimyoviy barqarorligini baholashdan iboratdir. Sintez jarayoni organik erituvchilarda olib borildi va hosil bo‘lgan komplekslar IR, UV-Vis, ESR hamda rentgenfazoviy analiz usullari yordamida o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, olingan komplekslar asosan oktaedrik yoki tetraedrik koordinatsion geometriyaga ega bo‘lib, amid guruhlarining metall markaz bilan bog‘lanishi ν(C=O) va ν(N–H) tebranish chiziqlari siljishi orqali isbotlandi. Termogravimetrik tahlil ularning termik barqarorligini tasdiqladi. Ayrim komplekslar biologik sinovlarda bakterial o‘sishga qarshi yuqori faollik ko‘rsatdi. Ushbu natijalar 3d-metall komplekslarining kelajakda farmatsevtika, kataliz va bioorganik kimyo sohalarida qo‘llanishi uchun ilmiy asos yaratadi. Kalit so‘zlar : 3d-metallar, aralash amidli ligandlar, koordinatsion birikmalar, sintez, spektral tahlil, tuzilish, biofaollik, metall-kompleks, kimyoviy barqarorlik, kataliz. Kirish So‘nggi yillarda koordinatsion kimyo fanining jadal rivojlanishi natijasida turli xil metall komplekslari, xususan, 3d-metallarning aralash amidli ligandlar bilan hosil qiladigan koordinatsion birikmalari alohida ilmiy qiziqish uyg‘otmoqda. Bunga sabab — bunday birikmalarning o‘ziga xos fizik-kimyoviy, strukturaviy va biofaol xususiyatlaridir. 3d-metallar (masalan, mis, nikel, kobalt, temir, marganets va sink) o‘zining turli oksidlanish darajalarida faol koordinatsion markaz sifatida ishtirok etadi va bu ularning kompleks hosil qilish imkoniyatlarini keskin kengaytiradi [1]. Aralash amidli ligandlar esa metall ionlari bilan bir vaqtda donor-akseptor bog‘lanishlar hosil qilib, birikmaning barqarorligini, simmetriyasini va elektron zichligini belgilaydi [2]. Koordinatsion birikmalarning o‘ziga xosligi ularning ligand tuzilishi va metall ionining tabiatiga bog‘liq. Ayniqsa, amid guruhlarini o‘z ichiga olgan ligandlar metall markazga turli usulda ulanib, murakkab tuzilmali komplekslarni hosil qiladi. Bunday birikmalar organik sintezda katalizator, biologik tizimlarda esa ferment modellashtiruvchi sifatida ishlatiladi [3]. Shu sababli 3d-metallarning amidli ligandlar bilan kompleks hosil qilish mexanizmini o‘rganish kimyoviy sintez, bioorganik kimyo va farmatsevtika tarmoqlarida amaliy ahamiyat kasb etadi [4]. Mavzuning dolzarbligi Zamonaviy koordinatsion kimyo metall ionlarining o‘ziga xos kimyoviy faolligini, struktura hosil qilish qobiliyatini va fizik-kimyoviy xossalarini chuqur o‘rganishga imkon beradi. Aralash amidli ligandlar ishtirokidagi 3d-metall komplekslari molekulyar tuzilishining xilma-xilligi, barqarorligi hamda reaktivligi bilan boshqa sinflardagi birikmalardan ajralib turadi [5]. INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 207 Ularning biologik faol shakllari ko‘plab fermentlar, metalloproteinlar va metallenzimlar faol markazining modellariga o‘xshashdir. Shu boisdan bunday komplekslar tibbiyotda, ayniqsa, antibakterial, antitumor va antivirus preparatlari sifatida qo‘llanishi mumkinligi ilmiy jihatdan asoslab berilgan [6]. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, 3d-metallar komplekslarining biofaolligi ularning elektron konfiguratsiyasi, koordinatsion geometriyasi va ligandlarning tabiati bilan bevosita bog‘liq [7]. Masalan, kobalt va nikel komplekslari oksidlovchi-qaytaruvchi jarayonlarda faol ishtirok etadi, mis komplekslari esa superoksid dismutaza fermenti faoliyatini modellashtira oladi. Amidli ligandlar tarkibidagi -CONHguruhlari esa metall markaz bilan kuchli kovalent bog‘ hosil qilib, kompleksning mustahkamligini oshiradi va uni oksidlanishdan himoya qiladi [8]. Tadqiqotning maqsadi va ahamiyati Mazkur ishning asosiy maqsadi — ba’zi 3d-metalllarning aralash amidli ligandlar bilan hosil qilgan koordinatsion birikmalarini sintez qilish, ularning tuzilishini, fizik-kimyoviy va spektral xossalarini o‘rganishdir. Ushbu tadqiqot orqali olingan natijalar yangi komplekslarning struktura-faoliyat bog‘lanishini aniqlashga, ularning potensial biologik faolligini baholashga va kelgusida amaliy sohalarda (farmatsevtika, kataliz, materialshunoslik) qo‘llash imkoniyatlarini belgilashga xizmat qiladi [9]. Sintez jarayoni Aralash amidli koordinatsion birikmalar odatda ikki bosqichli sintez orqali olinadi. Avval amidli ligandning tayyorlanishi amalga oshiriladi, undan so‘ng u ma’lum nisbatda metall tuzi (masalan, CuCl₂, Ni(NO₃)₂, CoSO₄ va h.k.) bilan reaksiyaga kirishadi. Reaksiya jarayoni odatda etanol yoki dimetilformamid (DMF) eritmasida 60–80°C da olib boriladi [10]. Komplekslar ko‘pincha kristall holatda cho‘kma sifatida olinadi va keyin filtrlanib, quritiladi. Sintezdan so‘ng moddalarning sof holati IR, UV-Vis, NMR, ESR va rentgen-fazoviy analiz kabi usullar yordamida tekshiriladi [11]. Tadqiqot natijalari va ularning tahlili Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, olingan komplekslarning barchasi oktaedrik yoki tetraedrik geometriyaga ega bo‘lib, ligandlarning metall ioniga ikki yoki uch donor markaz orqali ulanadi. IR spektrlarida amid guruhining ν(C=O) va ν(N–H) tebranish chastotalarining siljishi koordinatsion bog‘ hosil bo‘lganligini isbotlaydi. Elektron so‘rish spektrlari esa metallning d–d o‘tishlarini aniqlashga yordam beradi, bu esa kompleksning simmetriya turini aniqlash imkonini beradi [12]. Termogravimetrik tahlil natijalari komplekslarning termik barqarorligini tasdiqlaydi, bu ularni yuqori haroratli jarayonlarda ishlatish imkonini beradi [13]. Shuningdek, biofaollik sinovlari natijasida ba’zi 3d-metall komplekslari (ayniqsa, mis va nikel asosidagi birikmalar) bakterial o‘sishni to‘xtatish xususiyatiga ega ekani aniqlangan. Bu ularning kelgusida antibakterial yoki antitumor preparatlar sintezida qo‘llanilish imkoniyatlarini ochib beradi [14]. Xulosa O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ba’zi 3d-metallarning aralash amidli ligandlar bilan hosil qilgan koordinatsion birikmalari muvaffaqiyatli sintez qilindi va ularning tuzilish hamda fizikkimyoviy xossalari aniqlab olindi. Komplekslarning struktura tahlili ularning koordinatsion markaz sifatida 3d-metall ionlarining faol ishtirok etishini, amidli ligandlarning esa bir nechta donor markazlar orqali barqaror kompleks hosil qilishini ko‘rsatdi. Tadqiqotlar shuni INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 12, ISSUE 02, 2025 208 ko‘rsatadiki, bunday komplekslar o‘zining termik va kimyoviy barqarorligi, shuningdek, biologik faolligi bilan istiqbolli sinf hisoblanadi. Ularning farmatsevtika, kataliz va ekologik kimyo sohalarida qo‘llanishi uchun ilmiy asos yaratilgan. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Cotton F.A., Wilkinson G. Advanced Inorganic Chemistry. – Wiley, 1999. 2. Miessler G.L., Tarr D.A. Inorganic Chemistry. – Pearson, 2011. 3. Housecroft C.E., Sharpe A.G. Inorganic Chemistry. – Pearson, 2018. 4. Lever A.B.P. Inorganic Electronic Spectroscopy. – Elsevier, 1984. 5. Huheey J.E. Inorganic Chemistry: Principles of Structure and Reactivity. – HarperCollins, 1993. 6. Nakamoto K. Infrared and Raman Spectra of Inorganic and Coordination Compounds. – Wiley, 2009. 7. Weller M., Overton T., Rourke J., Armstrong F. Inorganic Chemistry. – Oxford University Press, 2014. 8. Basolo F., Pearson R.G. Mechanisms of Inorganic Reactions. – Wiley, 1967. 9. Ali S.M. et al. “Synthesis and Characterization of Mixed-Ligand Complexes of 3d-Metals with Amide Ligands.” J. Coord. Chem., 2019. 10. Saito M. “Coordination Behavior of Amide-Type Ligands.” Inorg. Chem., 2021. 11. Kochelaeva L. et al. “Spectroscopic Analysis of Transition Metal Complexes.” Russian Chemical Reviews, 2020. 12. Kumar R., Singh A. “Structural Insights into Metal–Amide Complexes.” Dalton Transactions, 2018. 13. Kimura T. “Thermal Stability and Spectral Properties of Mixed-Ligand Complexes.” J. Therm. Anal. Calorim., 2019. 14. Patel R.N. “Biological Activities of Transition Metal Complexes.” Coord. Chem. Rev., 2022.