MAHSULOT, ISH (XIZMAT)LAR TANNARXIGA KIRITILADIGAN MODDIY XARAJATLAR VA ULARNI HUJJATLASHTIRISH

2025 №5 2025 №6№10 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 1088 sahifa. 2025-yil, 21-oktyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son. MUNDARIJA QAYTA TIKLANUVCHI YASHIL ENERGIYA: BARCHA UCHUN MUHIM MASALA ...................................................13 Muxiddin Kalonov MOLIYAVIY INNOVATSIYALAR: IQTISODIY MOHIYATI, QO‘LLANILISHI VA RIVOJLANISHI ...........................19 Quliyev Begimqul Melikovich SAVDO KORXONALARI SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA STATISTIK TAHLIL USULLARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI .............................................................................................................................................24 Sabirova Oysuluv Shonazarovna KORXONANING MEBEL MAXSULOTLARI BOZORIDAGI OʻRNINI KENGAYTIRISH USULLARI ......................30 Musayeva Shoira Azimovna IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA INVESTITSIYA KO‘RSATKICHLARI TIZIMINING FUNKTSIONAL JIHATI ...................................................................................................................................................................35 Alabayev Sobitxon MАMLАKАTIMIZDА MАHSULОTLАRNING MUVОFIQLIGINI BАHОLАSH АMАLIYОTI ...................................40 Zаkirоv Аnsаbхоn Akaidinovich ПЕСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ЗЕЛЁНЫХ ОБЛИГАЦИЙ В УЗБЕКИСТАНЕ ............................................................... 48 Саидахмедова Аида Мирзаевна KORXONALAR FAOLIYATIDA DEBITOR VA KREDITOR QARZDORLIKNI BOSHQARISH ..................................55 Mirzayev Ozod Furkatovich AHOLI PUL DAROMADLARI VA HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISH KO‘RSATKICHLARI O‘RTASIDAGI EKONOMETRIK TAHLIL ...................................................................................................................................59 Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li BUDJET RESURSLARI SHAKLLANISHIDA HUDUDNING SOLIQ SALOHIYATINI OSHIRISH VA MOLIYAVIY BARQARORLIK ..................................................................................................................................................64 Yuldashev Adhamjon Axadjonovich SANOAT KORXONALARI IQTISODIY RIVOJLANISHI TUSHUNCHASIGA NAZARIY YONDASHUVLAR .............................................................................................................................................................................69 Muydinov Xusniddin Nuriddin o‘g‘li МЕТОДИКА УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСОВЫМИ ПОТОКАМИ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЕТА ....................................................................................................................................................73 Минутдинова Лилия Тагировна, Машарипов Озод Алимович ГАРМОНИЗАЦИЯ НАЦИОНАЛЬНЫХ СТАНДАРТОВ БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН В СООТВЕТСТВИИ С МСФО ....................................................................................78 Aбдужaлилoвa Дилнoз Абдуcaттaрoвнa RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR YORDAMIDA SMART TURIZMNI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARBLIGI ...................................................................................................................................................................................84 Sobirjonov Muxiddin Toxirjon o‘g‘li TO‘LOVGA QOBILIYATSIZLIK HOLATIDAGI KORXONALARDA TUGATISH BALANSINI TUZISH ...................90 Nabiyev Gofurjon Nosirjon o‘g‘li O‘ZBEKISTON SANOATINING “YASHIL” IQTISODIYOTGA O‘TAYOTGANLIGI: IMKONIYATLAR VA CHEKLOVLAR ..........................................................................................................................................96 Habibullayev Oybek Asliddin o‘g‘li YASHIL IQTISODIYOT KONTSEPTSIYASINING EVOLYUTSIYASI VA ILMIY-NAZARIY YONDASHUVLAR ..........................................................................................................................................................................102 Allayarov Suxrob Rustamovich O‘ZBEKISTONDA TO‘G‘RIDAN-TO‘G‘RI CHET EL INVESTITSIYALARINING MILLIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDAGI ROLI .................................................................................................................107 Raxmatov Adxam Itolmasovich, Boynazarova Matluba Xatamovna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son. HUDUDIY IJTIMOIY TENGLIK VA KAMBAG‘ALLIKNI YUMSHATISHDA MEHNAT RESURSLARI OMILLARI ........................................................................................................................................................................................114 Durumov Temur G‘olibovich TRANSPORT TARMOG‘I VA MILLIY IQTISODIYOTNING ASOSIY TARMOQLARI O‘RTASIDAGI BOG‘LIQLIKNI MODELLASHTIRISH (SURXANDARYO VILOYATI MISOLIDA) .................................................... 121 Turayev Baxtiyor Ergashevich, Aymatov Sirojiddin To‘raqul o‘g‘li РОЛЬ ЭНЕРГЕТИКИ В ФОРМИРОВАНИИ УСТОЙЧИВОГО РОСТА ЭКОНОМИКИ УЗБЕКИСТАНА .............................................................................................................................................................................134 Нигматуллаева Гулчехра Нуруллаевна O‘ZBEKISTONDA OLIY TA’LIM BOZORINING RIVOJLANISH TENDENTSIYALARI VA UNDA SIFAT MENEJMENTINING ROLI .............................................................................................................................................139 Yuldashev Iskandar Bahromovich YER QA’RIDAN FOYDALANUVCHILARGA SOLIQ SOLISHNING NAZARIY ASOSLARI ......................................145 Zoxidov Ismatjon Yunusjon o‘g‘li RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA TURIZM INDUSTRIYASIDA INNOVATSION BIZNES-MODELLAR ....................................................................................................................................................................151 Shaxinabonu Choriyeva AVTOTRANSPORT – EKSPEDITSIYA XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING KONTSEPSIYASI ..................157 Ergasheva Mukhabbat Abdusamatovna “YASHIL” ENERGIYA ISHLAB CHIQARUVCHI KICHIK TADBIRKORLIK SUBYEKTLARINI SOLIQQA TORTISHNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI ..............................................................................................163 Toshtemirov Toʻlqin Toirjonovich DAVLAT IQTISODIY BARQARORLIGINI TA’MINLASHDA SIYOSIY INSTITUTLARNING ROLI VA UNI KUCHAYTIRISH MEXANIZMLARI ..........................................................................................................................166 O. Nurmuradov TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI BANK TEXNOLOGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH ASOSLARI ........................................................................................................................................................................................171 Meyliqulov Shaxboz Xolmamat o‘g‘li СВЯЗНОСТЬ НАЦИОНАЛЬНЫХ И РЕГИОНАЛЬНЫХ СТРАТЕГИЙ В УЗБЕКИСТАНЕ: ВЫЗОВЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ ..................................................................................................................................................176 Ташматов Гайрат Ровшанович, Содиков Авазбек Мадаминович QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI TURIZM SOHASINI RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARI ..........................................................................................................183 Zarikeyeva Miyasar Maratovna O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING RIVOJLANISH TENDENSIYASI .............. 187 Saidrahmatova Zuhraxon Saidazim qizi O‘ZBEKISTON KONCHILIK SANOATI KORXONALARIDA INVESTITSION JARAYONLARNI BOSHQARISH VA INNOVATSION XAVFLARNI KAMAYTIRISH STRATEGIYALARI ............................................192 Kurbanova Mehriniso Nematjanovna O‘ZBEKISTONDA QULAY INVESTITSIYA MUHITINI SHAKLLANTIRISH MUAMMOLARI ..............................196 Xuramov Zafar Rajabaliyevich PAXTA-TO‘QIMACHILIK KLASTERLARIDA XOMASHYO TA’MINOTI BARQARORLIGINI TA’MINLASHNING XORIJ DAVLATLAR TAJRIBASI ..........................................................................................................201 Zakirov Abduazim Abdurashidovich НОВЫЙ ЭТАП ПРИМЕНЕНИЯ РЫНОЧНЫХ МЕХАНИЗМОВ В ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ .........................................................................................................................................................................206 Махкамов Ибраим O‘ZBEKISTONDA SUG‘URTA BOZORINING RIVOJLANISH TENDENTSIYALARI ................................................ 213 Xushmuradov Oman, Ismoilov Sherzod Ismoil o‘g‘li GLOBALIZATSIYA SHAROITIDA MILLIY IQTISODIYOT NAZARIYASI .....................................................................217 Mo‘ydinov Xurshidbek Abdullayevich DORIVOR O‘SIMLIKLARNI QAYTA ISHLASHNING HOZIRGI HOLATI VA MUAMMOLARI .............................221 Usmonov Mirg‘ulom Xoshim o‘g‘li https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son. BARQAROR IQTISODIY O‘SISHGA YERISHISHDA SUNʼIY INTELLEKT TIZIMLARINI QO‘LLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILASHTIRISH (XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASI MISOLIDA) ........................227 Nasrulloev Hayotjon Xabibulloevich НЕЙРОИНТУИТИВНЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ И ЕГО РОЛЬ В УПРАВЛЕНИИ РИСКАМИ В БИЗНЕСЕ .............233 Ягудин Дмитрий Рустамович RESURSLARNI SOLIQQA TORTISH AMALIYOTINING XORIJIY MAMLAKATLAR TAJRIBASI VA ULARNING MILLIY SOLIQ TIZIMIDA QO‘LLASH MASALALARI ........................................................................240 Nasimdjanov Yunusjon Zoxidovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA KICHIK TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI UCHUN QO‘LLANILAYOTGAN SOLIQQA TORTISH MEXANIZMLARI ...................................................................................... 246 Akbarov Akramjon Ibragimzhonovich TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA “YASHIL” MARKETINGNI JORIY ETISHNING DOLZARB JIHATLARI .................................................................................................................................................................250 Bazarova Fayyoza Tuxtamurodovna INSON KAPITALI VA IQTISODIYOTNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI .......................................................255 Muzaffar Raximov UY-JOY KOMMUNAL XO‘JALIGINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI .........................................................................................................................................................................259 Odamboyev Oybek Ravshanbek o‘g‘li INTERNATIONAL ORGANIZATIONS’ APPROACHES TO ATTRACTING INVESTMENT IN HUMAN CAPITAL ...................................................................................................................................................................268 Akhmadaliyeva Nikholakhon RAQAMLI PLATFORMALAR ORQALI KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISH YOʻLLARI .....................................................................................................................................................273 Vohobov Hikmatillo Ma’mirjon o‘g‘li ФОРСАЙТ И ЭКОНОМИЧНЫЕ ИННОВАЦИИ КАК ДРАЙВЕРЫ УСТОЙЧИВОГО РАЗВИТИЯ ТОРГОВЛИ САМАРКАНДА ..................................................................................................................................................... 280 Тохирова Гуллола Миркамоловна KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIKNI BOSHQARISHDA KASB-HUNAR TAʼLIMI BITIRUVCHILARINING OʻRNI .................................................................................................................................................287 Toshpulatov Sherzod Xaydarkulovich DIGITAL TECHNOLOGIES IN ECOTOURISM: INNOVATIVE STRATEGIES FOR ADVANCING GREEN TOURISM .........................................................................................................................................................................292 Barno Erkayeva АGROTURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI ......................................................................................296 Baymuradova Iroda Shermamatovna, Mardonova Zarifa Numonjonovna DAVLAT BUDJET NAZORATI TIZIMINI RIVOJLANTIRISH YOʻNALISHLARI ........................................................ 301 B.Sh.Mirzayev YOSHLAR BANDLIGIDA KO‘NIKMALAR NOMUTANOSIBLIGI MUAMMOLARI VA YECHIMLARI ...............307 Raxmatxo‘jayev Axrorxo‘ja Akmal o‘g‘li TOʻQIMACHILIK MAHSULOTLARINING EKSPORT SALOHIYATINI TAHLIL QILISH VA RIVOJLANISH TENDENSIYALARINI BAHOLASH ......................................................................................................311 Oqboyev Alisher Rasuljanovich РЕИНЖИНИРИНГ БИЗНЕС-ПРОЦЕССОВ И ИХ РОЛЬ В РАЗВИТИИ БАНКОВСКОГО БИЗНЕСА .........................................................................................................................................................................................317 Рахимходжаева Нодира Саидахраловна QISHLOQ XO‘JALIGI TA’MINOT ZANJIRI JARAYONLARINING HOZIRGI HOLATINI TAHLIL QILISH ..............................................................................................................................................................................323 Ermonov Farrux O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNI SHAKILLANTIRISH JARAYONIDA MOLIYAVIY NAZORATNI INNOVATSION TA’LIM YO‘NALISHLARINI YO‘LGA QO‘YISH ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ...........................................................................................................................................329 Turg‘unov Bahtiyor Nuriddinovich https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son. MARKAZIY OSIYODA SUV RESURSLARINI BOSHQARISH VA HAMKORLIKNING DOLZARB MASALALARI .................................................................................................................................................................................334 Amanbaev Amanali Orazbaevich RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA YANGI TURDAGI LOGISTIKA XIZMATLARINING USLUBIY ASOSLARI .....................................................................................................................................................................338 Z. Teshayev O‘ZBEKISTON AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA XIZMATLARI SOHASINING AMALDAGI HOLATINI TAHLIL QILISH ........................................................................................................................................................343 Suyunov Asror Baxtiyorovich KORPORATIV BOSHQARUVDA LEADERSHIP 4.0 TAMOYILLARINI JORIY ETISH SAMARADORLIKNI OSHIRISH IMKONIYATLARI ............................................................................................................349 Ismailov Allayor Rashidovich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AHOLI BANDLIGINI TA’MINLASH MASALALARI ....................................... 355 Yusupov Farxod Adamboyevich O‘ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTNI O‘RNI VA UNI RIVOJLANTIRISHNI USTUVOR YO‘NALISHLARI ............................................................................................................................................................................359 Abdullaeva Nilufar Javdat qizi MINTAQADA SANOAT KORXONALARINI RIVOJLANTIRISHNING SOLISHTIRMA EKONOMETRIK MODELLARI (SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA) .................................................................363 Saatmurotov Shohrux Zafar o‘g‘li O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI: RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA ISTIQBOLLI IMKONIYATLAR ............................................................................................................................................................................369 Abdurazaqov Jasur Abdunasimovich RAQAMLI PLATFORMALAR YORDAMIDA NORASMIY VA YASHIRIN IQTISODIYOTNI QISQARTIRISHNING QOʻSHIMCHA IMKONIYATLARI TOʻGʻRISIDA ........................................................................374 Nasrullayev Hikmatullo Habibulloyevich OʻZBEKISTONDA KICHIK VA OʻRTA BIZNESNI QOʻLLAB-QUVVATLASH MAQSADIDA “XIZMATLAR IPOTEKASI” MOLIYAVIY INSTRUMENTLARINI AMALIYOTGA JORIY QILISH MASALALARI .................................................................................................................................................................379 Uskenbayeva Dilnoza Boxodir qizi ЭКОНОМИКО-СТАТИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ КАПЕЛЬНОГО ОРОШЕНИЯ ПРИ ВОЗДЕЛЫВАНИИ ЛУКА В ДЖИЗАКСКОЙ ОБЛАСТИ ........................................................ 384 Суюнов Шоҳзодбек Мурод угли XORIJIY DAVLATLAR SANOAT IQTISODIYOTIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH TAJRIBASI (YAPONIYA, KOREYA VA GERMANIYA MISOLIDA) ..................................................389 Mansurova Sayyora Baxtiyor Kizi KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBGA OLISHDA XORIJ TAJRIBASINI QO‘LLASH ........................................................................................................................................................................................395 Raxmatov Baxriddin Baxtiyor o‘g‘li PECULIARITIES OF THE IRRIGATION WATER DELIVERY PAYMENT IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ..........................................................................................................................................................................399 Muminov Sherzod Kholmirzaevich DIGITALIZATION OF AGRICULTURAL PRODUCTS FOR EXPORT ............................................................................404 Azimov R.B. AHOLI JON BOSHIGA UMUMIY DAROMADLAR HAJMINI TREND MODELLAR ASOSIDA PROGNOZLASH ............................................................................................................................................................................409 Xolto‘rayev Islom Ilhomovich RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA YANGI BANDLIK SHAKLLARI ................................................................... 416 Sayipov Begzod Rahimovich TIJORAT BANKLARINING YANGI DAVR SHAROITIDA MOLIYAVIY BARQARORLIGINI BAHOLASH USULLARI VA INDIKATORLARI ....................................................................................................................422 Sadikov Iskandar Gayratovich TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING SAMARADORLIGINI IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI ....................427 Ibrohimov Davronbek Muhammadi o‘g‘li https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, oktyabr. № 10-son. MAHALLIY BUDJET SOLIQLI DAROMADLARI BAZASI BARQARORLIGINI TA’MINLASHDA SOLIQLAR TA’SIRCHANLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI ....................................................................................................433 Isoqov Zafarjon Zokirjonovich TOSHKENT SHAHRIDAGI YIRIK SOLIQ TО‘LOVCHILARNING SOLIQ QARZDORLIGI TAHLILI ..................438 Soipov Boburmirzo Nosirjon о‘g‘li РОЛЬ ЖИЛИЩНОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ В СИСТЕМЕ КОМПЛЕКСНОГО РАЗВИТИЯ ТЕРРИТОРИЙ МЕЗОУРОВНЯ ................................................................................................................................................446 Далиев Ахтам Шарафутдинович TO‘QIMACHILIK SANOAT KORXONALARIDA INSON RESURSLARINI BOSHQARISHDA XORIJ TAJRIBALARINING ZARURLIGI ..............................................................................................................................................454 Abdullayev Dostonbek G‘ofurjon o‘g‘li TURISTIK KLASTERLARNING NAZARIY ASOSLARI VA ULARNING HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDAGI O‘RNI .........................................................................................................................................................458 Xaitov Oxunjon Nomoz o‘g‘li XIZMAT KO‘RSATISH KORXONALARIDA RESURS TA’MINOTI BOSHQARUVINING NAZARIY KONSEPSIYALARI VA MODELLARI .......................................................................................................................................462 Arziqulova Oybar chin Eshquvat qizi XIZMATLAR SEKTORIDA RAQAMLI INNOVATSIYALAR VA MIJOZLAR EHTIYOJLARINI QONDIRISH MEXANIZMLARI .................................................................................................................................................467 Xudoyorov Lochinbek Bahromovich СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СУЩНОСТЬ ПОДГОТОВКИ КАДРОВ В РАЗВИТИИ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА ............................................................................................................................................. 472 Базаров Бердымурад Улугмуродович, Атавуллаева Саида Джумабекмуродовна TURIZM SOHASIDA KADRLAR SALOHIYATINI OSHIRISHNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZMI ....................................................................................................................................................................................478 Xo‘jaqulov Bobur Rustam o‘g‘li KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA DAVLATNING RO‘LI ...........................................483 Nabiyeva Muxabbat Djabirxanovna “HOW GREEN INVESETMENTS CAN EFFECT ON ECONOMIC GROWTH IN DEVELOPING COUNTRIES” ...................................................................................................................................................................................485 Farangiz Ma’rufjonovna Pirmatova TIJORAT BANKLARIDA UZOQ MUDDATLI RESURSLAR MANBALARI VA ULARNING HAJMINI OSHIRISHNING ZARURIYATI...................................................................................................................................................493 Abduraxmonov Akmal Nurmamat o‘g‘li GLOBAL BOSHQARUV VA BARQAROR RIVOJLANISHDA YASHIL TEXNOLOGIYALARNING ROLI .............498 M.Sh. Tolipov СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ МЕХАНИЗМОВ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ФИНАНСОВОЙ УСТОЙЧИВОСТИ ЭНЕРГЕТИЧЕСКИХ ПРЕДПРИЯТИЙ В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВОЙ ТРАНСФОРМАЦИИ ..............................504 Буранбаева Шоира Рустамовна O‘ZBEKISTON SHAROITIDA PIYOZ YETISHTIRISHDA TOMCHILATIB SUG‘ORISHNI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI ........................................................................................................................................................508 Suyunov Shohzodbek Murod o‘g‘li YENGIL SANOAT KORXONALARINING RIVOJLANISHIGA BOSHQARUV MADANIYATIDAN FOYDALANISHNING TA’SIRI ....................................................................................................................................................513 Aknazarova Zebiniso Bagdadovna ISHLAB CHIQARISHNI DIVERSIFIKATSIYALASH SHAROITIDA KORPORATIV BOSHQARUVNING TASHKILIY-IQTISODIY MEXANIZM SAMARADORLIGINI ANIQLASH USULLARI ............................................. 518 Qurbaniyazov Shaxzodbek Karimovich KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISH VA JOYLASHTIRISHNING IQTISODIY VA TASHKILIY ASOSLARI ........................................................................................................................................................................................524 Salimov Burxon Abubakirovich “YASHIL” IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH VA UNDA ENERGIYADAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH .............................................................................................................................................. 530 Berdiyeva Aziza G‘anisher qizi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1085 2025-yil, oktyabr. № 10-son. iqtisodiy mazmunini aniq belgilash hamda ularni ishlab chiqarish tannarxiga asosli tarzda kiritish buxgalteriya hisobining eng muhim vazifalaridan biridir. Mazkur ishda moddiy xarajatlarning tarkibi, ularni hisobga olish va hujjatlashtirish tartibi, shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish orqali hisob jarayonini takomillashtirish masalalari o‘rganiladi. Shu orqali korxonalarda xarajatlarni boshqarish samaradorligini oshirish hamda resurslardan oqilona foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Mahsulot, ish va xizmatlar tannarxini shakllantirish jarayonida moddiy xarajatlar muhim o‘rin tutadi. Tannarxni aniqlash, xarajatlarni hujjatlashtirish va ularni to‘g‘ri tasniflash masalalari bo‘yicha bir qator mahalliy hamda xorijiy olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, R. X. Davlatov [1] o‘zining “Buxgalteriya hisobi va audit” asarida moddiy xarajatlarni hisobga olishning nazariy asoslarini yoritib, ularning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini ko‘rsatadi. A. Karimov [2] esa tannarxni shakllantirishda resurslardan oqilona foydalanish va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish omillarini tahlil qilgan. Xorijiy adabiyotlarda esa Hansen va Mowen [3] o‘zlarining “Cost Management: Accounting and Control” nomli asarida moddiy xarajatlarni hisobga olishning zamonaviy uslublari, normativ va standartlashtirilgan tahlil yondashuvlarini ishlab chiqqan. Horngren va hamkorlari [4] esa buxgalteriya hisobida xarajatlarni boshqarishning strategik ahamiyatini alohida ta’kidlaydilar. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan “Buxgalteriya hisobi milliy standartlari” (BHMS) hamda “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma” hujjatlari moddiy xarajatlarni hujjatlashtirish va hisobda aks ettirishning amaldagi tartibini belgilab beradi. Ushbu manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, moddiy xarajatlarni to‘g‘ri hujjatlashtirish korxonalarda moliyaviy barqarorlikni ta’minlash, xarajatlar nazoratini kuchaytirish hamda ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishda hal qiluvchi omil hisoblanadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur tadqiqotda mahsulot, ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan moddiy xarajatlarni o‘rganish, ularni buxgalteriya hisobida aks ettirish va hujjatlashtirishning amaliy jihatlarini tahlil qilish maqsad qilingan. Tadqiqotning metodologik asosi sifatida iqtisodiy tahlil, qiyosiy tahlil, statistik, induktiv hamda deduktiv uslublardan foydalanilgan. TAHLIL VA NATIJALAR Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda ishlab chiqarish samaradorligini belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlardan biri — mahsulot, ish va xizmatlarning tannarxini shakllantiruvchi xarajatlardir. Chunki tannarx korxona tomonidan mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonida sarflangan barcha resurslar yig‘indisini ifodalaydi. Xarajatlarni boshqarish korxona faoliyatidagi eng murakkab jarayonlardan biridir. U ishlab chiqarish davomida sodir bo‘ladigan barcha xo‘jalik operatsiyalarini o‘z ichiga olib, boshqaruv samaradorligini belgilaydi. Mahsulot, ish va xizmatlarning ishlab chiqarish tannarxi — bu ishlab chiqarish jarayonida foydalanilgan xom ashyo, materiallar, yoqilg‘i, energiya, asosiy vositalar, mehnat resurslari va boshqa ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlarning qiymat ifodasidir. Tannarx tarkibiga quyidagi asosiy xarajat turlari kiradi: 1. Mehnatga haq to‘lash va ijtimoiy ajratmalar; 2. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi; 3. Yoqilg‘i va elektr energiyasi xarajatlari; 4. Boshqa ishlab chiqarish xarajatlari. Moddiy xarajatlar qiymati esa resurslarning sotib olish narxi, vositachilik haqlari, bojxona to‘lovlari, soliqlar, transport va saqlash xarajatlari asosida shakllanadi. Moddiy xarajatlarni to‘g‘ri hisobga olish mahsulot tannarxiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Buning uchun hisobni shunday tashkil etish zarurki, unda haqiqiy xarajatlarni normalar bilan uzluksiz va tezkor solishtirish imkoni yaratilgan bo‘lsin. Xarajatlar mahsulot ishlab chiqarish, tovarlar sotish, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan sarflarning puldagi ifodasidir. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar ishlab chiqarish yoki mahsulotni qayta ishlashda foydalaniladigan tabiiy va mehnat resurslari, xom ashyo va materiallar, yoqilg‘i hamda energiya, asosiy vositalar va ishlab chiqarishga tegishli boshqa xarajatlarning qiymat ifodasidir. Korxonalarda xarajat turlari va moddalarining shakllanishi ularning asosiy, moliyaviy va investitsiya faoliyatidan kelib chiqadi. Ishlab chiqarish korxonalarining xarajatlari, asosan, xom ashyo, materiallar, yoqilg‘i IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1086 2025-yil, oktyabr. № 10-son. hamda mehnatga haq to‘lash xarajatlaridan iborat bo‘ladi. Mamlakatimizda xarajat moddalari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 25-dekabrdagi 567-sonli qarori bilan o‘zgartirishlar kiritilgan) “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga asoslanadi. Mazkur Nizomga ko‘ra barcha xarajat moddalarini quyidagicha ifodalash mumkin: 1. Mahsulot, ish va xizmatlarni ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar: - Bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar; - Bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari; - Boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar. 2. Davr xarajatlari: - Sotish xarajatlari; - Ma’muriy xarajatlar; - Boshqa operatsion xarajatlar. 3. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar: - Xorijiy valyuta operatsiyalarida yuzaga keladigan salbiy kurs farqlari; - Foizlar bo‘yicha xarajatlar; - Qimmatli qog‘ozlarga kiritilgan mablag‘larni qayta baholash; - Moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar. 4. Favqulodda zararlar. Mahsulot, ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan xarajatlar tarkibida moddiy xarajatlar alohida ahamiyatga ega. Chunki ushbu xarajatlar mahsulot, ish va xizmatlarning asosini tashkil etadi va o‘z qiymatini to‘g‘ridanto‘g‘ri tannarxga o‘tkazadi. Shunday ekan, moddiy xarajatlarning korxonaga kirim qilinishi, ularning tannarxini to‘g‘ri shakllantirish, baholash, saqlash xarajatlarini aniqlash hamda ishlab chiqarish jarayonida sarflanishini to‘g‘ri tashkil etish mahsulot tannarxining shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababdan ham moddiy boyliklarni sotib olish bilan bog‘liq bo‘lgan va ularning tannarxiga kiritiladigan xarajatlarni quyidagicha ko‘rib chiqish mumkin: – materiallarning shartnoma qiymati; – boj to‘lovlari va yig‘imlari; – materiallarni sotib olishda qatnashgan ta’minotchi va vositachilarga to‘lanadigan komissiya haqlari; – materiallarni sertifikatlash hamda texnik sharoitlarga muvofiq sinovdan o‘tkazish xarajatlari; – transport-tayyorlov xarajatlari; – elektr energiyasi va yoqilg‘i xarajatlari; – transportirovka qilish tavakkalchiliklarini sug‘urtalash bilan bog‘liq xarajatlar. Yuqoridagi xarajatlardan kelib chiqib, mahsulot, ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan moddiy xarajatlarni hujjatlashtirishning asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi: – moddiy boyliklarning kelib tushishi, ichki harakati va chiqib ketishini hujjatlarda to‘g‘ri rasmiylashtirish hamda muomalalarning o‘z vaqtida aks ettirilishini ta’minlash; – moddiy boyliklarning kirim-chiqimi bo‘yicha ishonchli ma’lumotlar bilan ta’minlash; – moddiy boyliklarning saqlanishi, harakati va to‘g‘ri ishlatilishi ustidan samarali nazorat o‘rnatish; – zaxiralar va xarajatlar bo‘yicha belgilangan me’yorlarga qat’iy amal qilish; – foydalanilmayotgan moddiy boyliklarni o‘z vaqtida aniqlash va ularni belgilangan tartibda realizatsiya qilish; – xo‘jalik yurituvchi subyekt omborlaridagi moddiy boyliklar qoldig‘i haqida aniq ma’lumotlar olish. Mahsulot, ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan moddiy xarajatlar hisobini yuritishda bir qator huquqiyme’yoriy hujjatlarga asoslaniladi. Ushbu hujjatlar buxgalteriya hisobini to‘g‘ri tashkil etish, moddiy resurslar harakatini nazorat qilish hamda tannarxni shakllantirishda yagona yondashuvni ta’minlashga xizmat qiladi. Quyidagi asosiy me’yoriy hujjatlar shular jumlasidandir: O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni — buxgalteriya hisobining umumiy qoidalari va tamoyillarini belgilaydi. №4-son Buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) “Tovar-moddiy zahiralar” — moddiy zahiralarni hisobga olish va baholash tartibini belgilaydi. №19-son Buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish” — korxona aktivlarini tekshirish, aniqlash va hisob bilan solishtirish jarayonlarini tartibga soladi. №21-son Buxgalteriya hisobi milliy standarti (BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy-xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi schyotlar rejasini qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” — schyotlar tizimi, ularning ishlatilish tartibi hamda hisob registrlarini yuritish qoidalarini belgilaydi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1087 2025-yil, oktyabr. № 10-son. XULOSA VA TAKLIFLAR Mahsulot, ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan moddiy xarajatlarni to‘g‘ri hisobga olish ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini oshirish hamda korxonaning moliyaviy natijalarini aniq baholashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu jarayonni tartibga soluvchi huquqiy-me’yoriy hujjatlar, xususan, O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni hamda №4, №19 va №21-sonli BHMS moddiy xarajatlarning hisobini yuritishda yagona yondashuvni ta’minlaydi. Mazkur me’yoriy hujjatlar asosida moddiy resurslarning kirim-chiqimi, zahiralar bahosi, inventarizatsiya natijalari va schyotlar tizimi aniq tartibda aks ettiriladi. Natijada korxona faoliyati shaffof bo‘lib, buxgalteriya hisobining ishonchliligi ta’minlanadi. Shu bois, tannarx hisobida huquqiy-me’yoriy asoslarning to‘liq va to‘g‘ri qo‘llanilishi iqtisodiy boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim omil sifatida ahamiyat kasb etadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Davlatov, R. X. (2020). Buxgalteriya hisobi va audit. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 2. Karimov, A. (2019). Korxona xarajatlarini boshqarish va tannarxni shakllantirish masalalari. Toshkent: TDIU nashriyoti. 3. Hansen, D. R., & Mowen, M. M. (2017). Cost Management: Accounting and Control. South-Western Cengage Learning, USA. 4. Horngren, C. T., Datar, S. M., & Rajan, M. (2018). Cost Accounting: A Managerial Emphasis. Pearson Education, London. 5. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2022). Buxgalteriya hisobi milliy standartlari (BHMS). Toshkent. 6. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2021). Xo‘jalik yurituvchi subyektlar moliyaviy hisobotini tayyorlash bo‘yicha yo‘riqnoma. Toshkent. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 10 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027