KIMYOVIY BOG'LANISHGA OID MISOLLARNI ENG SODDA USULLARI

"ATROF-MUHITNI ASRASHNING ZAMONAVIY TA’LIMIY TALQINI, MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI, MUAMMO VA AMALIY YECHIMLARI” RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 15-16 – oktyabr, 2025 yil 196 KIMYOVIY BOG‘LANISHGA OID MISOLLARNI ENG SODDA USULLARI Alisher Nodirov Avazovich Namangan Davlat pedagogika instituti dotsenti Xoldorova Ruxsora Soyibjon qizi Namangan Davlat pedagogika institutining 2-kurs magistri Annotatsiya: ushbu maqolada kimyoviy bogʻlanishlarning (ion, kovalent va metal bogʻlanish) mohiyati va ularni eng sodda misollar yordamida tushuntirish usullari yoritilgan.Kimyo taʼlimida murakkab tushunchalarni osonlashtirish uchun grafik modellar, jadval va taqqoslash usullaridan foydalanish zarurligi taʼkidlangan. Maqola umumiy oʻrta taʼlim va oliy taʼlim bosqichlarida kimyo fanini samarali oʻqitishga oid ilmiy-uslubiy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: kimyoviy bogʻlanish, ion bogʻlanish, kovalent bogʻlanish, metall bogʻlanish, o‘qitish metodikasi. Kirish Kimyo fani tabiatdagi barcha moddalar va ularning o‘zgarishlarini o‘rganadi. Har bir modda atomlardan tashkil topgan bo‘lib, atomlarning o‘zaro qanday birikishi kimyoviy bog‘lanish orqali tushuntiriladi.[1,2] Shu bois, kimyoviy bog‘lanish tushunchasi kimyo ta’limining eng muhim asosiy bo‘g‘ini hisoblanadi. Ayniqsa o‘rta maktab va oliy ta’limda o‘quvchilar uchun bu mavzuni sodda va aniq misollar orqali yoritib berish muhimdir.[3] Chunki murakkab nazariy tushunchalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tushuntirish o‘quvchilarda qiyinchilik tug‘diradi, oddiy o‘xshatish va hayotiy misollar esa mavzuni tezroq o‘zlashtirish imkonini beradi.[4,5] Ushbu maqolada kimyoviy bog‘lanish turlari, ularning mohiyati va eng sodda misollar yordamida tushuntirish usullari bayon qilinadi.[6] Asosiy qism 1. Ion bog‘lanish Ion bog‘lanish metall va metallmas atomlari o‘rtasida elektronlarning to‘liq o‘tishi orqali hosil bo‘ladi. Metall atomlari tashqi qatlamidagi elektronlarini berib musbat ionlarga (kationlarga) aylanadi, metallmas atomlari esa elektron qabul qilib manfiy ionlarga (anionlarga) aylanadi. Masalan, natriy va xlor o‘rtasidagi bog‘lanish: Na → Na⁺ + e⁻, Cl + e⁻ → Cl⁻. Natijada NaCl kristall panjarasi hosil bo‘ladi. Bu panjara mustahkamligi tufayli osh tuzi yuqori erish haroratiga ega. Ion bog‘lanishni o‘quvchilarga tushuntirishda sovg‘a qilishga o‘xshatish mumkin. Ya’ni metall elektronini “sovg‘a qiladi”, metallmas esa uni qabul qiladi. Shu oddiy taqqoslash orqali murakkab tushuncha oson qabul qilinadi. 2. Kovalent bog‘lanish Kovalent bog‘lanish ikki atom o‘zaro umumiy elektron juftini hosil qilganda yuzaga keladi. Masalan, vodorod molekulasi hosil bo‘lishida har bir vodorod atomi bitta elektronga ega bo‘lib, ular umumiy bo‘lishib H₂ molekulasini hosil qiladi. Shuningdek, kislorod molekulasi (O₂) yoki azot molekulasi (N₂) ham kovalent bog‘lanish orqali hosil bo‘ladi. O₂ da ikki juft, N₂ da esa DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15063892 "ATROF-MUHITNI ASRASHNING ZAMONAVIY TA’LIMIY TALQINI, MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI, MUAMMO VA AMALIY YECHIMLARI” RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 15-16 – oktyabr, 2025 yil 197 uch juft elektron umumiy bo‘lishadi. Kovalent bog‘lanishni tushuntirishda o‘quvchilarga uni birgalikda foydalanish, masalan, kitobni birga o‘qish yoki o‘yinchoqni birga ishlatish kabi hayotiy misollar orqali ifodalash samarali natija beradi. 3. Metall bog‘lanish Metall bog‘lanish faqat metall atomlari o‘rtasida kuzatiladi. Metall atomlari tashqi elektronlarini umumiy bulutga chiqarib yuboradi va natijada musbat ionlar kristall panjara hosil qiladi. Bu musbat ionlarni umumiy elektronlar birlashtirib turadi. Shuning uchun metallarning elektr o‘tkazuvchanligi va issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqori bo‘ladi. Masalan, mis sim orqali elektr tokining o‘tishi metall bog‘lanish xususiyatiga bog‘liqdir. Metall bog‘lanishni o‘quvchilarga “hammaning umumiy boyligi” sifatida tushuntirish mumkin, ya’ni elektronlar hamma atomlarga tegishli. 4. Sodda taqqoslashlar va metodik usullar Kimyoviy bog‘lanishlarni o‘quvchilarga tushuntirishda sodda taqqoslashlardan foydalanish samarali natija beradi: -Ion bog‘lanish—sovg‘a qilishga o‘xshaydi. - Kovalent bog‘lanish — birgalikda foydalanishga o‘xshaydi. - Metall bog‘lanish — jamoaviy foydalanishga o‘xshaydi. Metodik nuqtai nazardan, quyidagi usullar tavsiya etiladi: 1. Atomlarning elektron tuzilishini jadval orqali ko‘rsatish. 2. Molekula hosil bo‘lish jarayonini chizmalarda tasvirlash. 3. Kundalik hayotdan olingan misollar bilan tushuntirish. 4. O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, turli bog‘lanishlarni sahnalashtirish (rol o‘ynash metodi). Bu yondashuvlar orqali o‘quvchilar nafaqat nazariy bilim, balki amaliy tasavvur ham hosil qiladilar. Xulosa Kimyoviy bog‘lanishlarning mohiyatini anglash kimyo fanining keyingi barcha bo‘limlari uchun poydevor vazifasini bajaradi. Ion, kovalent va metall bog‘lanishlarning sodda misollar yordamida tushuntirilishi o‘quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg‘otadi. Taqqoslashlar, hayotiy misollar va metodik usullar qo‘llanilganda mavzu samarali o‘zlashtiriladi. Shunday qilib, sodda usullar orqali murakkab tushunchalarni o‘rgatish kimyo ta’limida muhim metodik yondashuv hisoblanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Х. Турсунов, Н. Ахмедов. Umumiy kimyo. Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. P. Atkins, J. de Paula. Elements of Physical Chemistry. Oxford University Press, 2017. 3. R. Chang, K. Goldsby. Chemistry. McGraw-Hill Education, 2016. 4. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Kimyo fanidan metodik qo‘llanma. Toshkent, 2020. 5. Brown, T., LeMay, H. Chemistry: The Central Science. Pearson, 2018. 1. 6.A.A.Nodirov,R.S.Xoldorova Elektrolitik dissotsiyalanishga oid masalalar yechish NamDPI ilmiy axboratnoma 2025yil 1-son