SPHECIDAE OILASI VAKILLARINING FARGʻONA VODIYSIDA TARQALISH AREALLARI

"ATROF-MUHITNI ASRASHNING ZAMONAVIY TA’LIMIY TALQINI, MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI, MUAMMO VA AMALIY YECHIMLARI” RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 15-16 – oktyabr, 2025 yil 216 SPHECIDAE OILASI VAKILLARINING FARGʻONA VODIYSIDA TARQALISH AREALLARI Qodirov Ilxomjon Tojiaxmatovich Namangan davlat pedagogika instituti, Tabiiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi Boymatov Odiljon Shermatovich Namangan davlat universiteti, Anatomiya va fiziologiya kafedrasi o‘qituvchisi Annotatsiya: ushbu maqolada Fargʻona vodiysi hududida uchraydigan Sphecidae oilasiga mansub hasharotlarnin tarqalish areallarini oʻrganishga bagʻishlangan. Oilaga kiruvchi turning ekologik sharoitlarga bogʻliq holda qayerlarda ko‘proq uchrashi, ularning yashash muhiti, biologik xilma-xilligi va ahamiyati haqida ilmiy maʼlumotlar keltirilgan. Kalit so’zlar: Sphecidae, areallar, bioekologik, antraktida Sphecidae oilasi vakillari keng tarqalgan boʻlib, baʼzi vakillari kosmopolit tur sifatida Antraktida hududidan tashqari barcha geografik hududlarda uchraydi Ammo bu oila vakillari eng koʻp uchraydigan hududlar tropik va suptropik mintaqalar hisoblanadi [1, 2, 3, 4]. Ushbu maqolada Sphecidae oilasi vakillarini Fargʻona vodiysining turli hududlaridan yigʻilgan joyi, vaqti, jinsi hamda geografik kordinatasi boʻyicha maʼlumotlar keltirilgan. Ammophila heydeni Dahlbom, 1845 – turi. Yigʻilgan joyi va vaqti: Fargʻona viloyati, Bogʻdod tumani. Oq shoʻradan (Chenopodium album), 9♂, 10♀, 40°26’53”N 71°06’39”E, 10.04.2022 y; Yozyovon tumani Itgunafsha (Veronica), 8♂, 12♀, 40°37’58”N 71°36’33”E 17.09.2022 y. Dangʻara tumani. Kiyikoʻt (Ziziphor), 10♂, 10♀, 40°40’05”N, 70°57’38”E, 14.08.2022 y; Quvasoy shaxar Yantoq (Alhagi), 10♂, 11♀, 40°18’05”N 71°57’56”E, 15.08.2022 y; Namangan viloyati, Chust tumani. Torol (Lepidium), 9♂, 11♀, 41°09’20”N 71°05’52”E, 24.07.2022 y; Kosonsoy tumani. Sutlama (Euphorbia), 9♂, 10♀, 41°17’05”N 71°32’06”E, 08.08.2022 y; Uychi tumani begona oʻtlardan 9♂ 10♀, 41°04’29”N 71°55’15”E, 10.08.2022 y; Chortoq tumani. Zoʻrcha (Silene L), 10♂, 10♀, 41°07’17”N 71°47’17”E 12.08.2022 y; Uchqoʻrgʻon tumani. Shoʻradan (Chenopodium album), 8♂, 12♀, 41°02’21”N 72°00’31”E 13.08.2022 y; Andijon viloyati, Ulugʻnor tumani. Yantoqdan (Alhagi maurorum), 10♂, 10♀, 40°44’45”N 71°40’44”E, 15.08.2022y; Izboskan tumani. Shoʻradan (Chenopodium album), 4♂, 4♀, 40°55’03”N 72°09’27”E, 16.08.2022 y. Tarqalishi: Rossiya, Yevropa (Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Yevropa, Sharqiy Yevropa), Shimoliy Afrika, Armaniston, Turkiya, Suriya, Iordaniya, Isroil, Eron, Afgʻoniston, Markaziy Osiyo, Mangoliya, Xitoy (Shimoliy-Gʻarbiy) [5]. Oʻzbekistonda oʻrganilishi: Samarqand Fargʻona viloyatlari [6]. Surxondaryo Toshkent viloyatlari [7]. Oʻzbekistonning shimoliy-gʻarbiy qismi [8,3]. Ammophila hungarica Mocsáry, 1883 – turi. Fargʻona vodiysi uchun ilk bor qayd etildi. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.15063892 "ATROF-MUHITNI ASRASHNING ZAMONAVIY TA’LIMIY TALQINI, MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI, MUAMMO VA AMALIY YECHIMLARI” RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 15-16 – oktyabr, 2025 yil 217 Yigʻilgan joyi va vaqti: Namangan viloyati, Kosonsoy tumani. Oqquray (Psoralea), 21♂, 22♀, 41°17’01”N 71°32’01”E, 01.05.2021 y; Andijon viloyati, Ulugʻnor tumani. Yantoqdan (Alhagi maurorum), 22♂, 23♀, 40°44’32”N 71°40’42”E, 10.08.21 y. Tarqalishi: Rossiya, Yevropa (Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Yevropa, Sharqiy Yevropa) Shimoliy Afrika, Armaniston, Turkiya, Suriya, Iordaniya, Eron, Afgʻoniston, Turkmaniston, Tojikiston, Oʻzbekiston, Qozogʻiston [5]. Oʻzbekistonda oʻrganilishi: Surxondaryo viloyati, Toshkent viloyati [9] Oʻzbekistonning shimoliy-gʻarbiy qismi [3,5,8]. Ammophila gracillima Taschenberg, 1869 – turi. Fargʻona vodiysi uchun ilk bor qayd etildi Yigʻilgan joyi va vaqti: Fargʻona viloyati, Yozyovon tumani. Oqchingil (Nitraria L), 45♂, 44♀, 40°37’25”N 71°34’29”E, 13.07.2021 y; Andijon viloyati, Ulugʻnor tumani Shoʻrak (Salsola L), 45♂, 47♀, 40°44’42”N 71°40’49”E, 09.08.2021 y. Tarqalishi: Rossiya, Shimoliy Afrika, Turkiya, Suriya, Iordaniya, Isroil, Eron, Afgʻoniston, Turkmaniston, Tojikiston, Oʻzbekiston, Qozogʻiston. Mongoliya, Xitoy (Shimoliy Sharqiy, Shimoli, Gʻarbiy Plato), Hindiston, Afrika [5]. Oʻzbekistonda oʻrganilishi: Surxondaryo Toshkent viloyatlari [7,5] Oʻzbekistonning shimoliy-gʻarbiy qismi [10,3]. Ammophila sabulosa (Linnaeus, 1758) – turi. Fargʻona vodiysi uchun ilk bor qayd etildi. Yigʻilgan joyi va vaqti: Namangan viloyati, Mingbuloq tumani. Yantoqdan (Alhagi maurorum), 7♂, 8♀, 40°54’05”N 71°41’08”E, 11.04.2022 y; Yangiqoʻrgʻon tumani. Sutlama (Euphorbia), 6♂, 7♀, 41°19’55”N 71°40’25”E, 12.04.2022 y; Chust tumani. Moviygul (Lappula),5♂ 9♀, 41°09’16”N 71°05’59”E, 24.07.2022 y; Kosonsoy tumani, begona oʻtlardan 6♂, 7♀, 41°17’03”N 71°32’05”E, 08.08.2022 y; Toʻraqoʻrgʻon tumani. Yantoqdan (Alhagi maurorum), 4♂, 10♀, 41°01’48”N 71°30’28”E, 25.07.2022 y; Pop tuman Yantoqdan (Alhagi maurorum) 6♂, 7♀, 40°58’15”N 70°45’18”E, 26.07.2022 y; Fargʻona viloyati, Bogʻdod tumani. Shoʻradan (Chenopodium album), 6♂, 8♀, 40°33’27”N 71°11’46”E, 13.04.2022 y; Yozyovon tumani. Turli hil butalardan 7♂, 8♀, 40°37’25”N 71°34’28”E, 17.09.2022 y; Beshariq tumani. Floks (Phlox) 6♂, 8♀, 40°20’44”N 71°15’25”E, 27.07.2022 y; Oltiariq tumani. Oʻtloq sebargasidan (Trifolim pratense), 6♂, 7♀, 40°30’39”N 71°25’58”E, 27.07.2022 y; Quva tumani. Zirk (Berberis), 5♂, 7♀, 40°28’44”N 72°04’45”E, 28.07.2022 y; Quvasoy shaxri Torol (Lepidium), 6♂, 7♀, 40°25’19”N 71°49’28”E, 28.07.2022 y; Andijon viloyati, Ulugʻnor tumani. Yantoqdan (Alhagi maurorum), 3♂, 11♀, 40°44’48”N 71°40’45”E, 29.07.2022 y; Shaxrixon tumani 6♂, 8♀, Piyoz (Allium), 30.07.2022y; Hoʻjabod tumani. Olhoʻri bogʻidagi begona oʻt oʻsimliklardan 6♂, 8♀, 40°39’44”N 72°35’02”E, 30.07.2022 y; Baliqchi tumani. Bolqin (Myricaria) 1♂, 3♀, 40°53’57”N 71°51’04”E, 01.08.2022 y; Boʻston tumani. Kovrak (Ferula L), 1♂, 2♀, 40°36’56”N 71°48’38”E, 01.08.2022 y. Tarqalishi: Rossiya, Yevropa (Gʻarbiy Yevropa, Shimoliy Yevropa, Janubiy Yevropa, Sharqiy Yevropa), Shimoliy Afrika, Turkiya, Suriya, Eron, Markaziy Osiyo, Mangoliya, Xitoy (Shimoli) [5]. Oʻzbekistonda oʻrganilishi: Surxondaryo, Toshkent viloyatlari [7]. Oʻzbekistonning shimoliy-gʻarbiy qismi [8, 3]. "ATROF-MUHITNI ASRASHNING ZAMONAVIY TA’LIMIY TALQINI, MINTAQAVIY XUSUSIYATLARI, MUAMMO VA AMALIY YECHIMLARI” RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI 15-16 – oktyabr, 2025 yil 218 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Казенас В.Л. Роющие осы (Hymenoptera, Sphecidae) Юго-восточного Казахстана // Тр. ВЭО, 1972. – C. 93-533. 2. Казенас В.Л. Роющие осы Казахстана и Средней Азии (Hymenoptera, Sphecidae). Определитель. -Алма-Аты, 1978. 172 с. 3. Казенас В.Л. Фауна и биология роющих ос (Hymenoptera, Sphecidae) Казахстана и Средней Азии // Казгос ИНТИ, 2001. – 334 с. 4. Пулавский В.В. Сем. Sphecidae - Роющие осы // Определитель насекомых европейской части СССР. Т. III. Перепончатокрылые. Первая часть // Подотряд ApocritaСтебельчатобрюхие (Арнольди К.В. и др.) / под общ. ред. Г.С.Медведева.–Л.: Наука, 1978. – С. 173-279. 5. Belokobylskij S.A., Leleya A.S. Annotirovannyy katalog pereponchatokrylykh nasekomykh Rossii // Trudy Zoologicheskogo instituta RAN, Prilozheniye, 2017. – №6. – 212-216 с. 6. Radoszkowski O. Sphegidae in Voyage au Turkestan d'A.P. Fedtchenko // Izvestiya Imperatorskogo Obshchestva Lyubiteley Estestvoznaniya, Antropologii i Étnografii pri Imperatorskom Moskovskom Universitete, 1877. T. 21. – P. 88-101. 7. Исламов Ш.Д. Роюшиих осы (Hymenoptera, Sphecidae) горных районов Узбекистана // Автореферат….док. биол. наук. – Тошкент – 1983. – 21 c. 8. Medetov M.Zh., Embergenov M.A., Kholmatov B.R., Elmurodova M.V., Rakhimov M.Sh., Tajibaeva J.D. Ecologo-faunistic analysis of digger wasps (Hymenoptera: Sphecidae, Crabronidae) in Uzbekistan // Acta Biologica Sibirica. - Altai. 2024. 10: –P. 409–439. doi.org/10.5281/zenodo.11195851 9. Emberganov M.A. Janubiy orolboʻyi qazuvchi arilari (Hymenoptera: Sphecidae, Crabronidae) faunasi va ekologiyasi // Biologiya fanlari bo‘yicha falsafa fanalari doktori (PhD) dissertasiya avtoreferati. – Toshkent, 2024. – B. 20. 10. Казенас В.Л. Роющие осы (Hymenoptera, Sphecidae) юговосточного Казахстана // Автореферат канд. дис. – Алма-Ата – 1970. – 20 с.