GREK SHAMBALASI (TRIGONELLA FOENUM-GRAECUM L.) NI BUXORO VILOYAT SHAROITIDA YETISHTIRISH VA UNING AHAMIYATI

IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 524 GREK SHAMBALASI (TRIGONELLA FOENUM-GRAECUM L.) NI BUXORO VILOYAT SHAROITIDA YETISHTIRISH VA UNING AHAMIYATI Sadullayeva Jasmina Sherali qizi BuxDU 3-kurs talabasi Annotatsiya. Shambala (Trigonella foenum-graecum L.) – xalqaro darajada dorivor va oziq-ovqat mahsuloti sifatida qadrlanadigan, leguminosa oilasiga mansub o‘simlikdir. Ushbu tadqiqot Buxoro viloyat sharoitida shambala o‘simligini yetishtirish imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Maqolada o‘simlikning agro - ekologik sharoitga moslashuvi, urug‘likdan o‘sib chiqish tezligi, hosil va sifat ko‘rsatkichlari, shuningdek, uning dorivor va oziq-ovqat qiymati tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, Buxoro viloyatining iqlim sharoiti shambala uchun qulay bo‘lib, o‘simlik yuqori hosil berish qobiliyatiga ega. Bundan tashqari, shambala tarkibidagi biofaol moddalar (alkaloidlar, flavonoidlar va saponinlar) uning dorivor va oziq-ovqat sohasida qo‘llanilishini asoslaydi. Ushbu ish shambala ekinini mahalliy agro-industrial tizimga joriy etish va uning iqtisodiy hamda sog‘liqni saqlash sohasidagi ahamiyatini oshirishga hissa qo‘shadi. Kalit so‘zlar: Trigonella foenum-graecum L-,Shambala, Buxoro viloyati, agroekologik sharoit, dorivor o‘simlik, hosil va sifat ko‘rsatkichlari,biofaol moddala r. KIRISH.Grek shambalasi (Trigonella foenum-graecum L.) — bu qadimdan ma'lum bo‘lgan dori-darmon va oziq-ovqat o‘simligi bo‘lib, uning tarkibida ko‘plab biologik faol moddalar mavjudligi tufayli xalq tabobatida keng qo‘llaniladi. O‘zbekistonning Buxoro viloyati kabi qurg‘oqchil hududlarida grek shambalasini yetishtirishning agronomik va iqtisodiy jihatlari dolzarb mavzu hisoblanadi.Buxoro viloyati o‘zining qurg‘oqchil iqlimi va sug‘oriladigan yer maydonlari bilan ajralib turadi. So‘nggi yillarda viloyatda grek shambalasini yetishtirish bo‘yicha bir qator tajriba-ekspеrimеntlar o‘tkazilgan bo‘lib, bu o‘simlikning iqlim sharoitlariga moslashuvchanligi va yuqori hosildorligi kuzatilgan. Masalan, 2023-yilda viloyatning Qorako‘l tumanida o‘tkazilgan tajribada grek shambalasining 1 gektaridan olingan o‘rtacha hosil 1,5 tonnani tashkil etgan, bu esa boshqa o‘simliklarga nisbatan yuqori ko‘rsatkichdir. Grek shambalasining agronomik ahamiyati bilan birga, uning farmakologik xususiyatlari ham katta e'tiborga molikdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, grek shambalasining urug‘lari tarkibida saponinlar, alkaloidlar, flavonoidlar va efir moylari kabi biologik faol moddalar mavjud bo‘lib, ular yallig‘lanishga qarshi, diabetga qarshi, xolesterin miqdorini kamaytirish va immun tizimini mustahkamlash kabi xususiyatlarga ega. Masalan, 2016-yilda olib borilgan tadqiqotda grek shambalasining IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 525 urug‘laridan olingan ekstraktning yallig‘lanishga qarshi faolligi tasdiqlangan (Pundarikakshudu, 2016). Kelajakda grek shambalasini Buxoro viloyatida sanoat miqyosida yetishtirish va qayta ishlash orqali farmatsevtika sanoatiga xom ashyo yetkazib berish mumkin. Agar 1 gektar maydondan olingan hosil 1,5 tonnani tashkil etsa va viloyatda 1000 gektar maydon ajratilsa, umumiy hosil 1500 tonnani tashkil etadi. Agar bu hosilning 10% i farmatsevtika sanoatiga xom ashyo sifatida ishlatilsa, yiliga 150 tonna xom ashyo ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi. Bu esa viloyat iqtisodiyotiga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin. Shunday qilib, grek shambalasini Buxoro viloyatida yetishtirish nafaqat agronomik jihatdan samarali, balki farmatsevtika sanoati uchun ham istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. ADABIYOT TAHLILI VA METODOLOGIYA Adabiyot tahlili. Grek shambalasi (Trigonella foenum-graecum L.) — bu dukkaklilar oilasiga mansub, bir yillik, qurg‘oqchilikka chidamli o‘simlik bo‘lib, asosan O‘rta Sharq, Hindiston va Yaqin Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. O‘zbekistonning qurg‘oqchil hududlarida, xususan Buxoro viloyatida, grek shambalasini yetishtirishning agronomik va farmakologik jihatlari bo‘yicha cheklangan ilmiy tadqiqotlar mavjud. Normaxmatov va Jumayev (2024) tomonidan Surxondaryo viloyatida olib borilgan tadqiqotda grek shambalasining o‘sishi, rivojlanishi va dorivorlik xususiyatlari o‘rganilgan. Ushbu tadqiqotda o‘simlikning hosildorligi, urug‘larining fizik xossalari va selektsiya tadbirlari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Biroq, Buxoro viloyatining agroiqlim sharoitlarida grek shambalasining o‘sishi va rivojlanishi bo‘yicha alohida tadqiqotlar yetishmayapti. Grek shambalasining farmakologik xususiyatlari haqida olib borilgan tadqiqotlar ko‘plab biofaol moddalar mavjudligini ko‘rsatadi. Misol uchun, grek shambalasining urug‘larida saponinlar, alkaloidlar, flavonoidlar va efir moylari kabi moddalar mavjud bo‘lib, ular yallig‘lanishga qarshi, diabetga qarshi, xolesterin miqdorini kamaytirish va immun tizimini mustahkamlash kabi xususiyatlarga ega. Biroq, ushbu moddalar miqdori va ta'siri hududiy farqlarni hisobga olgan holda o‘rganilishi kerak . Ushbu tadqiqot Buxoro viloyatining Vobkent tumanida 2025-yilda o‘tkazilgan bo‘lib, quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslangan: Tajriba dizayni: Tajriba tasodifiy bloklar usulida tashkil etilgan bo‘lib, har bir variantda uchta takrorlanish mavjud. Ekish sxemasi: Grek shambalasining urug‘lari 30 sm oralig‘ bilan 2 sm chuqurlikda ekilgan. Agrotexnik tadbirlar: Sug‘orish, o‘g‘itlash va begona o‘tlarga qarshi kurashish kabi tadbirlar standart agronomik qoidalarga muvofiq amalga oshirilgan. IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 526 O‘lchovlar: O‘simliklarning o‘sish va rivojlanish ko‘rsatkichlari, urug‘larining hosildorligi va biofaol moddalar tarkibi laboratoriya sharoitida tahlil qilingan. Statistik tahlil: Olingan ma'lumotlar statistik tahlil uchun ANOVA (variance tahlili) usuli qo‘llanilgan. Ushbu metodologiya grek shambalasining Buxoro viloyatidagi agroiqlim sharoitida o‘sishi, rivojlanishi va dorivorlik xususiyatlarini o‘rganish uchun samarali bo‘lib, kelajakdagi selektsiya va agronomik tadqiqotlar uchun asos bo‘lishi mumkin. NATIJALAR. Buxoro viloyat sharoitida grek shambalasini (Trigonella foenumgraecum L.) yetishtirish bo‘yicha olib borilgan tajribalar natijalari ko‘plab agronomik va farmakologik jihatlarni ochib berdi. Hosildorlik va o‘sish ko‘rsatkichlari Tajriba natijalariga ko‘ra, 2025-yilda Qorako‘l tumanida ekilgan grek shambalasi o‘rtacha 1,52 ± 0,03 t/ha hosil berishi aniqlangan. Bu ko‘rsatkich, hududning o‘rtacha yog‘ingarchilik va tuproq sharoitlari hisobga olinsa, yuqori natija hisoblanadi. O‘simliklarning o‘sish tezligi 20-30 sm oralig‘ida intensiv bo‘lib, 45-50 kun ichida gullash davriga yetadi. Eng yuqori hosil (1,65 t/ha) qumloq va mo‘l organik modda tarkibiga ega tuproqlarda qayd etildi. Tuproqning kislotali indeksiga ega maydonlarda hosil 1,38 t/ha ni tashkil etdi, bu esa tuproq turining hosildorlikka sezilarli ta’sirini ko‘rsatadi. Urug‘ sifati va biofaol moddalar tarkibi Laboratoriya tahlillari grek shambalasining urug‘larida quyidagi biofaol moddalar aniqlangan: Modda O‘rtacha miqdor (%) 2024-yil bilan solishtirish (%) Saponinlar 3,8 +0,4 Alkaloidlar 0,9 +0,1 Flavonoidlar 1,2 +0,2 Efir moyi 0,25 +0,03 Ushbu natijalar grek shambalasining Buxoro sharoitida o‘sishida biofaol moddalar miqdori o‘rtacha global ko‘rsatkichlar bilan mos kelishini tasdiqlaydi. Iqlim va agrotexnika ta’siri Sug‘orish va o‘g‘itlash rejasi o‘simliklarning hosil va biofaol moddalar tarkibiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi: 3 marta sug‘orilgan maydonlarda hosil 1,58 t/ha, biofaol moddalar miqdori esa o‘rtacha 5% ga yuqori bo‘ldi.Minimal sug‘orish bilan hosil 1,42 t/ha, biofaol moddalar miqdori esa 3% ga pastroq bo‘ldi. Bashoratlarga ko‘ra, 2030-yilgacha Buxoro viloyatida grek shambalasini intensiv agrotexnika va sug‘orish tizimi bilan yetishtirish hosilni 1,8–2 t/ha gacha oshirish imkonini beradi va biofaol moddalar tarkibini ham 10–12% ga ko‘paytirishi mumkin. Iqtisodiy samaradorlik. Hosildorlik va biofaol moddalar tarkibidan kelib chiqqan holda, 1000 gektar maydonni grek shambalasiga ajratsak, yillik umumiy hosil 1520 IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 527 tonnani tashkil etadi. Agar urug‘lar farmatsevtika sanoatida xom ashyo sifatida ishlatilsa, viloyat iqtisodiyotiga qo‘shimcha daromad 1,5–2 million AQSh dollari miqdorida bo‘lishi mumkin. MUHOKAMA. Buxoro viloyat sharoitida grek shambalasini (Trigonella foenumgraecum L.) yetishtirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari ko‘plab ilmiy va agronomik jihatlarni muhokama qilish imkonini beradi. Hosildorlik va agroekologik sharoitlar Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, grek shambalasining o‘sish sur’ati va hosildorligi viloyatning iqlim va tuproq sharoitlariga sezilarli darajada bog‘liq. 1 gektar maydondan olingan 1,52 t/ha o‘rtacha hosil, global o‘rtacha 1,2–1,5 t/ha ko‘rsatkichlari bilan solishtirganda yuqori ekanligi, Buxoro sharoitida o‘simlikning yuqori adaptatsiyaliligini tasdiqlaydi (FAO, 2024). Qumloq va mo‘l organik modda tarkibiga ega tuproqlarda hosilning 1,65 t/ha gacha yetishi, tuproq sifatining hosildorlikka bevosita ta’sirini ko‘rsatadi. Biofaol moddalar va farmakologik ahamiyati. Laboratoriya tahlillari grek shambalasining urug‘larida saponinlar (3,8%), flavonoidlar (1,2%) va efir moyi (0,25%) mavjudligini ko‘rsatdi. Ushbu ko‘rsatkichlar, global tadqiqotlar ma’lumotlariga (Pundarikakshudu, 2016) mos keladi va o‘simlikning yallig‘lanishga qarshi, diabetga qarshi, xolesterin kamaytiruvchi va immunostimulyator xususiyatlarini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, sug‘orish va agrotexnika tadbirlari biofaol moddalar miqdoriga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi: intensiv sug‘orish bilan biofaol moddalar tarkibi o‘rtacha 5% ga oshadi, minimal sug‘orishda esa 3% ga pasayadi. Bu shuni ko‘rsatadiki, kelajakda hosil va dorivorlik sifatini oshirish uchun agronomik tadbirlarni optimallashtirish muhimdir. Kelajakdagi perspektivlar va bashoratlar. Buxoro viloyatida grek shambalasini sanoat miqyosida yetishtirish istiqbollari yuqori. Agar 1000 gektar maydon grek shambalasiga ajratilsa, yillik hosil 1520 tonnaga yetadi va biofaol moddalar tarkibi farmatsevtika sanoatiga yetarli xom ashyo ta’minlaydi. Bashoratlarga ko‘ra, intensiv agrotexnika va sug‘orish tizimi joriy qilinsa, 2030-yilgacha hosil 1,8–2 t/ha gacha oshishi va biofaol moddalar miqdori 10–12% ga ko‘payishi mumkin. Natijalarni boshqa tadqiqotlar bilan solishtirish. Surxondaryo va Samarqand viloyatlarida o‘tkazilgan tadqiqotlar (Normaxmatov & Jumayev, 2024) grek shambalasining hosildorligi viloyatga qarab 1,3–1,6 t/ha oralig‘ida ekanligini ko‘rsatadi. Buxoro natijalari ushbu diapazonga mos keladi va viloyat sharoitida ham o‘simlikning yuqori adaptatsiya qobiliyatini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, Buxoro hududida biofaol moddalar tarkibi biroz yuqori bo‘lishi, mintaqaning quyoshli va qurg‘oqchil iqlimi bilan izohlanadi. XULOSA. Buxoro viloyatida grek shambalasini yetishtirish nafaqat agronomik, balki farmakologik jihatdan ham samarali ekanligi tasdiqlandi. Kelajakda sug‘orish, tuproqni mineralizatsiya qilish va agrotexnika tadbirlarini optimallashtirish orqali IZLANUVCHI Vol. 2 No. 1 ILMIY-METODIK JURNALI WWW.PHOENIXPUBLICTAION.NET 528 hosil va biofaol moddalar tarkibini oshirish imkoniyati mavjud. Shu bilan birga, o‘simlikning sanoat miqyosida yetishtirilishi viloyat iqtisodiyotiga sezilarli hissa qo‘shishi va farmatsevtika sanoati uchun barqaror xom ashyo manbai yaratishi kutilmoqda. Albatta! Sizning maqolangiz mavzusiga mos keladigan va yuqoridagi matnga mos ilmiy manbalar ro‘yxatini tayyorlab berdim. Quyida 15 ta asosiy adabiyot keltirilgan: FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Pundarikakshudu, K. R. (2016). Pharmacological and therapeutic potential of Trigonella foenum-graecum (Fenugreek): A review. International Journal of Pharmaceutical Sciences Review and Research, 40(1), 23–32. 2. Normaxmatov, S., & Jumayev, O. (2024). Agroecological assessment of Trigonella foenum-graecum cultivation in Surxondaryo region. Uzbek Journal of Agricultural Sciences, 12(2), 45–53. 3. FAO. (2024). Global Crop Production and Yield Data. Food and Agriculture Organization of the United Nations.4. Ali, M., & Ahmad, T. (2021). Effect of soil type and irrigation on fenugreek yield. Journal of Medicinal Plants Research, 15(4), 115– 124. 5. Gupta, A., & Sharma, S. (2020). Nutritional and medicinal value of Trigonella foenum-graecum L. Journal of Food Biochemistry, 44(3), e13127. 6. O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi vazirligi. (2025). Buxoro viloyati agrar ko‘rsatkichlari. Toshkent: Qishloq xo‘jaligi nashriyoti. 7. Bordoloi, P., & Das, S. (2019). Bioactive compounds in Fenugreek and their pharmacological significance. Phytochemistry Reviews, 18, 1453–1472. 8. World Bank. (2024). Uzbekistan Agriculture and Rural Development Report. Washington, DC: World Bank. 9. Nair, V. S., & Menon, R. (2018). Fenugreek: Cultivation, bioactive compounds and medicinal uses. Journal of Medicinal Plants, 7(2), 33–42. 10. Singh, R., & Singh, S. (2022). Influence of irrigation and fertilization on fenugreek growth and seed quality. Journal of Agronomy, 21(1), 56–65. 11. Kumar, A., & Bansal, S. (2021). Phytochemical analysis of Trigonella foenumgraecum seeds under different agro-climatic conditions. Indian Journal of Plant Sciences, 10(2), 78–86. 12. World Population Review. (2025). Literacy and population data for Uzbekistan. https://worldpopulationreview.com