YOSHLARDA ISHSIZLIK: MUAMMO VA YECHIMLAR

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 14 YOSHLARDA ISHSIZLIK: MUAMMO VA YECHIMLAR Xo`jamberdiyev Behruz Alfraganus Universiteti Iqtisod fakulteti 1-kurs talabasi Kirish: Bugungi kunda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida, ayniqsa, iqtisodiyoti rivojlanayotgan davlatlarda ishsizlik global va murakkab muammolardan biri sifatida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy iqtisodiy o‘zgarishlar, demografik o‘sish, texnologik rivojlanish va global bozor talablarining keskin o‘zgarishi natijasida mehnat bozori doimiy bosim ostida qolmoqda. Rasmiy statistik ko‘rsatkichlarga ko‘ra, ayrim hududlarda ishsizlik darajasi past ko‘rsatkichlarga ega kabi ko‘rinsa-da, amaliyotda holat ancha murakkab: ko‘plab insonlar rasmiy bandlik statistikalaridan tashqarida qolmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, yashirin ishsizlik – ya'ni rasmiy ish o‘rniga ega bo‘lmagan, lekin real iqtisodiy faoliyatda ishtirok etmayotgan yoki salohiyatidan past darajada foydalangan shaxslarning soni yuqoriligini anglatadi. Ayniqsa, bugungi sharoitda yoshlarda ishsizlik darajasining o‘sishi xavotirli ko‘rinish kasb etmoqda. Yoshlar o‘rtasida kasbiy malaka va amaliy tajribaning yetishmasligi, ta'lim tizimining mehnat bozori talablariga mos kelmasligi va raqobatbardoshlik darajasining pastligi ularning ish topishini qiyinlashtiradi. Shuningdek, qishloq joylarda ishsizlik muammosi ham dolzarb: infratuzilmaning rivojlanmaganligi, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarining zaifligi hamda iqtisodiy imkoniyatlarning cheklanganligi bu hududlardagi aholi o‘rtasida ish o‘rinlarining yetarli emasligiga sabab bo‘lmoqda. Kalit so‘zlar:Ishsizlik,yashirin ishsizlik, mehnat bozoriIqtisodiy, o‘zgarishlar,demografik o‘sish,texnologik rivojlanish,global bozor,bandlik,yoshlar ishsizligi,kasbiy malaka,amaliy tajriba,ta'lim tizimi Ayniqsa, bugungi globallashuv va texnologik rivojlanish sharoitida yoshlarda ishsizlik darajasining o‘sishi jiddiy xavotir uyg‘otmoqda. Zamonaviy dunyoda iqtisodiy va ijtimoiy tizimlar keskin o‘zgarayotgan bir paytda, yoshlarning mehnat bozoriga moslashuvi ko‘plab to‘siqlarga duch kelmoqda. Asosan, yoshlar o‘rtasida kasbiy malaka va amaliy tajribaning yetishmasligi, shuningdek, ta'lim tizimi bilan mehnat bozori o‘rtasidagi nomuvofiqlik bu jarayonni yanada murakkablashtiradi. Hozirgi kunda ta'lim muassasalari ko‘plab nazariy bilimlar berishga yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, amaliy ko‘nikmalarga, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarining zamonaviy talablariga to‘liq javob bermaydi. Bu esa bitiruvchilarning real ish o‘rinlariga moslashishini qiyinlashtiradi. Global iqtisodiyotda raqobatbardoshlik talablari tobora ortib borayotgan bir davrda, faqat an'anaviy bilimlarga tayangan holda ish topish tobora mushkullashmoqda. Shu bilan birga, zamonaviy kasblar, raqamli texnologiyalar, axborot texnologiyalari, muhandislik va innovatsion sohalarda yuqori darajadagi bilim va ko‘nikmalar talab etiladi. Ko‘plab bitiruvchilar esa bu kabi malakalarga ega emasligi tufayli zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda o‘z ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 15 o‘rnini topishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Natijada, yoshlar orasida ish topish uchun uzoq vaqt sarflash,vaqtinchalik yoki malakasiz ishlarga joylashish hollari ko‘paymoqda. Yoshlarda ishsizlikning yuqoriligi esa kengroq salbiy oqibatlarga olib keladi. Birinchi navbatda, bu ularning iqtisodiy mustaqilligiga zarar yetkazadi: yoshlar barqaror daromad manbaiga ega bo‘la olmaganlari uchun moliyaviy qaramlik holatlari uzoq muddatga cho‘ziladi. Bu holat esa o‘z navbatida, ijtimoiy barqarorlikka ham tahdid tug‘diradi. Ishsiz yoshlar orasida umidsizlik, ijtimoiy norozilik, migratsiya va jinoyatchilik darajasining ortishi kabi ijtimoiy muammolar ko‘zga tashlanadi. Bundan tashqari, yosh avlodning ishsizligi milliy iqtisodiyot uchun ham katta yo‘qotish sanaladi. Chunki ular mehnat resurslarining eng faol va energiyaga boy qismini tashkil etadi. Agar bu resurslardan to‘g‘ri va samarali foydalanilmasa, iqtisodiy o‘sish sur'atlari sekinlashadi, innovatsion salohiyat kamayadi va milliy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan inson kapitali zaiflashadi. Demak, yoshlarda ishsizlik nafaqat individual darajadagi muammo, balki keng ko‘lamli ijtimoiy-iqtisodiy tahdid sifatida qaralishi zarur. Uni bartaraf etish uchun esa ta'lim tizimini modernizatsiya qilish, kasbiy tayyorgarlikni kuchaytirish, amaliy ko‘nikmalarga asoslangan o‘quv dasturlarini joriy etish va yoshlar uchun zamonaviy talabga javob beradigan ish o‘rinlari yaratish alohida ahamiyatga ega.[1] Ishsizlikni oldini olish va yoshlarni qo`llav-quvatlash maqsadida muhtaram prizidentimiz Shavkat Mirziyoyev 8-yanvar kuni aholi bandligini oshirish va tadbirkorlik sohasidagi majburiy talablarni qisqartirishga oid takliflar taqdimoti bilan tanishdi, deb xabar qildi davlat rahbari matbuot xizmati. Rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, mamlakatda ishsizlar soni 1,3 mln kishini tashkil etadi. Joriy yilda mehnat bozoriga yana 2,4 mln kishi kirib keladi. Shuni inobatga olib, 2024-yilda yangi ish o‘rinlari tashkil etish hisobiga 5 mln kishini ish bilan ta’minlash ko‘zda tutilgan. Jumladan, xizmatlar sohasida 2,5 mln, qishloq xo‘jaligida 2,1 mln, investitsiya loyihalari va sanoatda 250 ming, qurilishda 140 ming ish joyi yaratish imkoniyati bor, deya ta’kidlandi taqdimotda. Bundan tashqari, yangi moliyaviy vositalarni, jumladan, mikromoliyalashning yangi tizimini joriy etish hisobiga 2 mln kishini biznesga jalb qilish rejalashtirilgan. Taqdimotda mas’ullar 2024-yilga mo‘ljallangan yangi ish o‘rinlari tashkil etish va aholi bandligiga ko‘maklashish dasturi bo‘yicha axborot berdi. Davlat rahbari mazkur dasturni ma’qullab, uni amalga oshirish yuzasidan qo‘shimcha ko‘rsatmalar berdi. “So‘nggi yillarda 2,4 mln aholi o‘zini o‘zi band qilgani ta’kidlanib, endi ularning faoliyatini kengaytirish, bosqichma-bosqich kichik biznesga o‘tkazish va bozor topishiga ko‘maklashish muhimligi aytildi. „Mening biznesim“ platformasi, „Biznesga birinchi qadam“ bank kartalari joriy etilishi buning uchun qulaylik yaratadi”, — deyiladi xabarda. Iqtisodiy aylanmaga kiritilmagan yerlarni infratuzilmaga ulash, loyihalarni ishga tushirish uchun tashabbuskorlarni qo‘llab-quvvatlash zarurligi qayd etildi. “Agregator” tizimi asosida “100 ming eksportchi dehqon” dasturi joriy qilinib, bu yil 15 ming gektar yer maydonlari auksionga chiqarilishi belgilandi. Mehnat stajiga ega bo‘lmagan shaxslarni kasb-hunarga o‘qitish, ijtimoiy reyestrdagi fuqarolarni ishga olgan korxonalarga soliq bo‘yicha yengilliklar qo‘llash muhimligi ta’kidlandi. Iqtisodiyot va moliya vazirligiga yangi ish o‘rinlari yaratish bo‘yicha qo‘shimcha zaxira va imkoniyatlarni aniqlash vazifasi qo‘yildi. Taqdimotda tadbirkorlik sohasidagi majburiy talablarni qisqartirish va litsenziyalash tartibini soddalashtirishga oid takliflar ham ko‘rib chiqildi. Hali ham tadbirkorlardan tegishli axborot tizimlarida mavjud ma’lumotlarni qo‘shimcha ravishda taqdim qilish talab qilinadigan holatlar mavjud. Shu munosabat bilan joriy yildan ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 16 boshlab 34 turdagi hisobot bekor qilinadi. Buning natijasida har yili 21 mingdan ortiq tadbirkorning 500 mln so‘m xarajati tejaladi. Umuman olganda, tadbirkorlar tomonidan taqdim etiladigan hisobotlarning yagona ro‘yxati tasdiqlanmagan. Shu munosabat bilan davlat rahbari yagona hisobotlar tizimini joriy qilish bo‘yicha topshiriq berdi. Tadbirkorlarga qo‘yiladigan majburiy talablarni qisqartirish maqsadida 16 turdagi litsenziya va ruxsatnomalarni bekor qilish zarurligi belgilandi. Tadbirkorlarni sohadagi yangiliklardan xabardor qilish, ularning takliflarini doimiy o‘rganib, statistik hisobotlarni maqbullashtirib borish vazifasi qo‘yildi. Ishsizlikni kamaytirish uchun bir necha yechimlarni misol qilib keltrishimiz mumkun: Ta'lim tizimini modernizatsiya qilish Ta'lim tizimi va mehnat bozori o‘rtasidagi uzilishlarni bartaraf etish juda muhimdir. Yoshlarga amaliy ko‘nikmalar va kasbiy malakalar berishga e'tibor qaratish, shuningdek, yangi va raqobatbardosh kasblar bo‘yicha ta'lim berish zarur. Bugungi kunda yuqori talabga ega bo‘lgan kasblar, masalan, axborot texnologiyalari, muhandislik, raqamli marketing, sun'iy intellekt va boshqa sohalarda ta'lim olish yoshlarni bo‘sh ish o‘rinlariga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Kasbiy tayyorgarlik va amaliy kurslar Kasbiy tayyorgarlik dasturlari va amaliy ko‘nikmalarni oshirish uchun maxsus kurslar tashkil etish zarur. Yoshlar uchun amaliy o‘quv dasturlarini kengaytirish va stajirovkalar orqali real ish tajribasini olish imkoniyatini yaratish kerak. Bu ular uchun raqobatbardoshligini oshiradi va mehnat bozoriga integratsiyasini tezlashtiradi. Startaplar va tadbirkorlikni rivojlantirish Yoshlarni tadbirkorlikka jalb qilish va ularga biznes boshlashda yordam berish kerak. O‘z biznesini boshlash uchun yoshlar moliyaviy resurslarga, maslahat xizmatlariga va treninglarga muhtoj. Startaplar uchun yordam dasturlari, grantlar va imtiyozli kreditlar yoshlarni ish yaratishga undaydi. Yani ta`lim tizimimizda yuqori talabga ega bo`lgan kasiblarga ko`proq e`tib berishimz kerak masalan: Axborot Texnologiyalari (IT): Axborot texnologiyalari sohasida dasturchi, tizim administratorlari, ma'lumotlar bazasi mutaxassislari va kiberxavfsizlik bo‘yicha ekspertlar kabi kasblar mavjud. Ushbu sohalar nafaqat mamlakat ichidagi, balki global bozorga ham zarur bo‘lib, yuqori darajada malakali mutaxassislarni talab qiladi. Yoshlarni IT sohasiga yo‘naltirish va ularni zamonaviy texnologiyalarni o‘rganishga undash, bo‘sh ish o‘rinlariga tayyorlash uchun ta'lim dasturlarini joriy etish zarur. Muhandislik So‘halari: Muhandislik, ayniqsa, energiya, qurilish, mexanika, va elektr muhandisligi kabi sohalarda malakali mutaxassislar kerak. Texnik kasblar o‘sayotgan iqtisodiyotlar uchun juda muhim. Muhandislik sohasida ta'lim olish yoshlarni ilg‘or sanoat va ishlab chiqarish tizimlariga tayyorlaydi. Raqamli Marketing: Raqamli marketing sohasida SEO (Search Engine Optimization), SMM (Social Media Marketing), va kontent yaratish bo‘yicha mutaxassislar talab etilmoqda. Bugungi kunda kompaniyalar raqamli platformalar orqali o‘z mahsulotlarini reklama qilishga katta e'tibor bermoqda. Bu soha yoshlar uchun katta imkoniyatlarni taqdim etadi. Sun'iy Intellekt (AI): Sun'iy intellekt va mashina o‘rganish (machine learning) sohalari dunyo bo‘ylab eng yuqori talabga ega bo‘lgan kasblar qatoriga kiradi. Bu sohada mutaxassislar nafaqat dasturiy ta'minot ishlab chiqarishda, balki avtomatizatsiya, tibbiyot, moliya, va ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 17 marketing kabi tarmoqlarda ham faoliyat yuritmoqda. Sun'iy intellekt bo‘yicha ta'lim olish yoshlarni kelajakdagi texnologik inqilobga tayyorlaydi. Biotexnologiya va Tibbiyot So‘halari: Biotexnologiya, tibbiy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlar sohalari ham zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismidir. Ushbu sohalarda yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash yoshlarga sog‘liqni saqlash va ilm-fan sohalarida faoliyat yuritish imkonini beradi. Xulosa Xulosa qilib aytadiga bo`lsak, ishsizlikni kamaytirish uchun ta'lim tizimini modernizatsiya qilish, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish, yangi kasblarga tayyorlash va mehnat bozori talablariga mos ta'lim dasturlarini joriy etish zarur. Yoshlarning malakasini oshirish, ularni raqobatbardosh kasblarga tayyorlash, shuningdek, yangi ish o‘rinlarini yaratish orqali bandlikni ta'minlash mumkin. Bandlikni oshirish uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasida samarali hamkorlik, iqtisodiy rivojlanishni rag‘batlantiruvchi chora-tadbirlar, shu jumladan, yangi sanoat tarmoqlarini rivojlantirish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash kerak. Shuningdek, yoshlarni ijtimoiy va iqtisodiy hayotga integratsiya qilish, ularning ishga joylashish imkoniyatlarini oshirish va ularni ish bozorida faollashtirish muhim ahamiyatga ega. Ishsizlik va bandlik masalasini hal qilish, butun jamiyat va iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Agar bu muammo samarali hal qilinsa, nafaqat yoshlar, balki jamiyatning barcha qatlamlari uchun iqtisodiy va ijtimoiy farovonlikni ta'minlashga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar; https://www.ilo.org/ https://www.gazeta.uz/oz/2024/01/08/employment/ stat.uz Sputnik O‘zbekiston https://www.jpolrisk.com/youth-employment-in-uzbekistan-challenges-and-opportunities/