IQLIM XAVFI VA MOLIYAVIY BARQARORLIK

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 18 IQLIM XAVFI VA MOLIYAVIY BARQARORLIK Xo`jamberdiyev Behruz Alfraganus Universiteti Iqtisod fakulteti 1-kurs talabasi Kirish: So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi moliyaviy tizim uchun yangi va jiddiy xavf manbaiga aylanganligi haqidagi xabardorlik sezilarli darajada ortmoqda. Iqlim xavfi nafaqat atrofmuhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki moliyaviy barqarorlikka ham bevosita tahdid solmoqda. Shu bilan birga, iqlim xavfining moliyaviy barqarorlikka ta’sirini mamlakatlararo empirik jihatdan baholash bo‘yicha yetarli darajada ilmiy asoslangan dalillar mavjud emas.Ushbu tadqiqot 2007 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan davrni qamrab olgan va 53 ta mamlakatning panel ma’lumotlaridan foydalanib, iqlim xavfining moliyaviy barqarorlikka qanday ta’sir qilishini empirik tahlil qilmoqda. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqlim xavfi moliyaviy barqarorlikka sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, bu ta’sir mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanish darajasi, moliyaviy tizimning shakllanishi hamda bozordagi raqobat darajalariga qarab farqlanadi.Tadqiqotda shuningdek, makroprudensial siyosatning iqlim xavfi ta’sirini kamaytirishda samarali vosita ekanligi aniqlangan. Makroprudensial siyosat moliyaviy tizimning barqarorligini ta’minlashda iqlim o‘zgarishidan kelib chiqadigan xavflarni boshqarish uchun muhim mexanizm sifatida xizmat qiladi. Biroq, mazkur siyosatning qarz oluvchilarga nisbatan qo‘llaniladigan choralari balansga asoslangan va buferga asoslangan vositalardan farq qiladi. Bu esa siyosat samaradorligini oshirish uchun yangi yondashuvlarni ishlab chiqishni talab qiladi.Shuningdek, milliy boshqaruv sifatining yuqori bo‘lishi iqlim xavfining moliyaviy barqarorlikka ta’sirini kamaytirishda muhim omil hisoblanadi. Siyosiy barqarorlik mustahkamlash,hukumatning samaradorligini oshirish, nazorat va huquqiy tizimlarni mustahkamlash, korrupsiyaga qarshi kurashish hamda fuqarolarning so‘zlash huquqi va javobgarligini kuchaytirish mamlakatlarning moliyaviy barqarorligini turli darajada saqlab qolish imkonini beradi. Kalit so`zlar: Iqlim xavfi, moliyaviy barqarorlik, makroprudensial siyosat, empirik tahlil, panel ma’lumotlar, iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy tizim, bozor raqobati, milliy boshqaruv sifati, siyosiy barqarorlik. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi nafaqat ekologik muammo, balki global iqtisodiy va moliyaviy tizimlar uchun ham jiddiy xavf manbaiga aylanmoqda. Ayni paytda ko‘plab davlatlar va xalqaro moliya institutlari bu xavflarning moliyaviy barqarorlikka bo‘lgan ta’sirini tahlil qilish, baholash va uni kamaytirishga qaratilgan strategiyalarni ishlab chiqishga kirishgan. Iqlim xavfi moliyaviy sektor uchun bevosita va bilvosita xavflar tug‘diradi, bu esa banklar, sug‘urta kompaniyalari, investitsiya fondlari va davlat moliyaviy siyosati uchun muhim tahdidga aylangan. Iqlim xavflari odatda ikki toifaga bo‘linadi: jismoniy xavflar va o‘tish xavflari. Jismoniy xavflarga to‘fon, qurg‘oqchilik, o‘rmon yong‘inlari, suv toshqinlari kabi iqlim hodisalari kiradi. Bu kabi ofatlar ishlab chiqarish tarmoqlari, mulk qiymati va infratuzilmaga zarar yetkazadi, bu esa moliyaviy tizimga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. O‘tish xavflari esa uglerod solig‘i, ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 19 ekologik tartibga solish, yashil texnologiyalarga o‘tish kabi siyosiy va texnologik o‘zgarishlarni o‘z ichiga oladi. Ular korxona qiymatining pasayishi, investitsiyaviy risklarning oshishi va aktivlarning qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotlar ko‘rsatmoqda-ki, iqlim xavfi moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 2007–2023 yillar oralig‘ida 53 ta mamlakat ma’lumotlarini o‘rgangan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, iqlim xavfi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda bank tizimi zaiflashgan, kreditlash kamaygan va investitsiyaviy oqimlar beqaror bo‘lgan. Biroq, bu ta’sir mamlakatlar kesimida farq qiladi — yuqori boshqaruv sifati, rivojlangan moliyaviy tizim va kuchli siyosiy barqarorlik mavjud bo‘lgan davlatlarda iqlim xavfining moliyaviy barqarorlikka ta’siri nisbatan past bo‘ladi [1]. Moliyaviy tizimda iqlim xavfini kamaytirish yo‘lida makroprudensial siyosat muhim o‘rin tutadi. Markaziy banklar iqlim xavfini moliyaviy barqarorlik strategiyalariga integratsiya qilmoqda. Xususan, "iqlim stress-testlari", "uglerod kapitallari bo‘yicha ehtiyojlar", "yashil moliyalashtirish ko‘rsatkichlari" kabi vositalar ishlab chiqilmoqda [2]. Bundan tashqari, hukumatlar ham faol choralar ko‘rmoqda. Yevropa Ittifoqi "Yashil Bitim" (Green Deal) siyosati orqali moliyaviy tizimni ekologik jihatdan moslashtirishga kirishgan. Xalqaro miqyosda esa Parij kelishuvi davlatlarni iqlim xavfini inobatga olgan iqtisodiy siyosat yuritishga undagan. Ayrim markaziy banklar — jumladan, Angliya, Fransiya va Yaponiya markaziy banklari — iqlim xavfini pul-kredit siyosatining ajralmas qismi sifatida ko‘rmoqda [3]. Milliy boshqaruv sifati ham bu borada muhim omil hisoblanadi. Boshqaruvning samaradorligi, korrupsiyaga qarshi kurash, huquqiy tizimning mustahkamligi va fuqarolik jamiyatining faoliyati iqlim xavfini moliyaviy tizimga kamroq ta’sir qiladigan holga keltiradi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki va boshqa tashkilotlar bu borada davlatlarga texnik yordam ko‘rsatmoqda [4]. Xulosa So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi global moliyaviy barqarorlik uchun yangi va murakkab xavf manbaiga aylanib bormoqda. Iqlim xavfi ikki asosiy shaklda — jismoniy xavflar (tabiiy ofatlar) va o‘tish xavflari (siyosiy va texnologik o‘zgarishlar) ko‘rinishida moliyaviy tizimga ta’sir qiladi. Ushbu xavflar nafaqat moliyaviy institutlar faoliyatiga, balki umumiy iqtisodiy rivojlanishga, investitsiya oqimlariga va davlat siyosatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 2007–2023 yillar oralig‘ida olib borilgan empirik tadqiqotlar iqlim xavfi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda banklar va moliyaviy sektor zaiflashganini, investitsiyalar pasayganini va moliyaviy beqarorlik kuchayganini ko‘rsatmoqda. Biroq, bu ta’sir bir xil emas: rivojlangan, yaxshi boshqaruv tizimiga ega, siyosiy jihatdan barqaror davlatlarda iqlim xavfining moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’siri nisbatan past bo‘ladi. Bu borada makroprudensial siyosat, xususan markaziy banklarning “iqlim stress-testlari”, “yashil moliyalashtirish” kabi choralar orqali xavflarni baholashga bo‘lgan yondashuvi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, milliy boshqaruv sifati — korrupsiyaga qarshi kurash, huquqiy tizim mustahkamligi va fuqarolik jamiyatining faolligi — iqlim xavfini boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xalqaro darajada Parij kelishuvi, Yevropa Ittifoqining “Yashil Bitim” strategiyasi, shuningdek, xalqaro moliya institutlarining texnik yordami iqlim xavfi va moliyaviy barqarorlik o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni yumshatishga xizmat qilmoqda. Kelajakda iqlim xavfiga qarshi ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 20 kurashish bo‘yicha ko‘proq integratsiyalashgan, barqaror va huquqiy asoslangan siyosatlarning shakllanishi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Shu jumladan, O‘zbekiston ham iqlim xavfi va moliyaviy barqarorlikni boshqarishda o‘z tajribasini shakllantirmoqda. Mamlakatda yashil iqtisodiyotga o‘tish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va moliyaviy tizimni iqlim xavfiga qarshi mustahkamlash bo‘yicha bir qator tashabbuslar amalga oshirilmoqda. Biroq, iqlim xavfi va moliyaviy barqarorlikni boshqarishda makroprudensial siyosatni kuchaytirish, milliy boshqaruv sifatini yaxshilash va xalqaro tajribalarni o‘rganish zarur. Foydalanilgan manbalar : 1. ScienceDirect – Impact of Climate Risk on Financial Stability 2. European Central Bank – Climate Risk and Macroprudential Policy 3. European Commission – Climate and Financial Stability 4. IMF – What Can Central Banks Do About Climate Risks?