PROSTAGLANDINLAR VA GISTAMIN O'ZARO TA'SIRI: OSHQOZON SHILLIQ QAVATI FIZIOLOGIYASIDA ULARNING ROLI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 78 PROSTAGLANDINLAR VA GISTAMIN O‘ZARO TA’SIRI: OSHQOZON SHILLIQ QAVATI FIZIOLOGIYASIDA ULARNING ROLI Araboyev Shoxrux Adxamjon o’g’li. Annotatsiya: Ushbu maqolada prostaglandinlar va gistamin o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir hamda ularning oshqozon shilliq qavati fiziologiyasidagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotlar prostaglandinlarning oshqozon shilliq qavatini himoya qilishda, gistamin esa kislotani sekretsiya qilishda muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Prostaglandinlar shilliq va bikarbonat sekretsiyasini kuchaytirib, qon oqimini yaxshilaydi hamda gistamin orqali keltiriladigan H₂ retseptor faolligini qisman tormozlaydi. Natijada ular oshqozon yarasi va eroziyalarning oldini olishda fiziologik muvozanatni ta’minlaydi. Maqolada bu mexanizmlar ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: prostaglandinlar, gistamin, H₂ retseptorlar, oshqozon shilliq qavati, himoya mexanizmi. Kirish Prostaglandinlar — bu organizmda araxidon kislotasidan hosil bo‘ladigan biokimyoviy faol moddalar bo‘lib, turli to‘qimalarda fiziologik jarayonlarni boshqaradi. Ular yallig‘lanish, og‘riq, isitma va qon aylanish kabi ko‘plab jarayonlarda ishtirok etadi. Gistamin esa, aminokislotalardan hosil bo‘lgan biogen amin bo‘lib, oshqozon bezlarida H₂ retseptorlar orqali xlorid kislotasi sekretsiyasini rag‘batlantiradi. Oshqozon shilliq qavati sog‘lom bo‘lishi uchun kislotani ishlab chiqarish va uni neytrallashtiruvchi himoya mexanizmlari o‘rtasida muvozanat zarur. Shu jarayonda prostaglandinlar va gistaminlarning o‘zaro ta’siri muhim ahamiyatga ega. Materiallar va usullar Mavzuga oid adabiyotlar O‘zbekiston, Rossiya va xalqaro manbalardan tahlil qilindi. Tahlil jarayonida eksperimental va klinik tadqiqotlar natijalari, ayniqsa prostaglandin E₂ (PGE₂) ning oshqozon fiziologiyasiga ta’siri va gistamin vositasida H₂ retseptorlar orqali kislota sekretsiyasini boshqarish mexanizmlari solishtirildi. Natijalar Tahlillar shuni ko‘rsatdiki: - Prostaglandinlar (ayniqsa PGE₂ va PGI₂) oshqozon shilliq qavatining qon ta’minotini yaxshilaydi. - Ular shilliq va bikarbonat ishlab chiqarilishini kuchaytirib, kislotaning shilliq qavatga zarar yetkazishini kamaytiradi. - Gistamin esa H₂ retseptorlar orqali pariyetal hujayralarda HCl sekretsiyasini oshiradi. - Prostaglandinlar gistamin ta’sirini tormozlab, H₂ retseptorlarni bilvosita bloklaydi yoki ularning faolligini kamaytiradi. Natijada oshqozon shilliq qavati kislotali muhitdan himoyalanadi va yarali jarayonlar rivojlanish xavfi kamayadi. Muhokama Ko‘plab tadqiqotlarda, xususan J. Black (1972) tomonidan kashf etilgan H₂ retseptorlar nazariyasiga ko‘ra, gistamin oshqozon bezlarida kuchli sekretor ta’sirga ega. Biroq prostaglandinlar bu jarayonni fiziologik tarzda muvozanatlashtiradi. Prostaglandinlarning sintezini tormozlovchi dorilar — masalan, NSAIDlar (ibuprofen, diklofenak) — oshqozon yarasining asosiy sabablaridan biridir. Bu esa ularning himoya mexanizmini isbotlab beradi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 79 Shuningdek, klinik tadqiqotlarda prostaglandin analoglari (masalan, misoprostol) oshqozon yarasi profilaktikasida samarali ekani aniqlangan. Xulosa Prostaglandinlar va gistaminlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir oshqozon shilliq qavati fiziologiyasida muhim muvozanatni ta’minlaydi. Gistamin kislota sekretsiyasini faollashtirsa, prostaglandinlar himoya mexanizmlarini kuchaytiradi. Ularning o‘zaro muvozanati oshqozon shilliq qavatining yaxlitligi va sog‘lom faoliyatini saqlab turadi. Shu bois, prostaglandinlar sintezini tormozlovchi preparatlar qo‘llanganda oshqozonni himoya qiluvchi vositalar bilan birga ishlatish tavsiya etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Black J.W., Duncan W.A.M., Durant C.J. “Definition and antagonism of histamine H₂receptors.” Nature, 1972. 2. Vane J.R. “Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirin-like drugs.” Nature, 1971. 3. Rang H.P., Dale M.M. Pharmacology, 8th edition, Elsevier, 2022. 4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi ma’lumotlari, 2023. 5. Karimov A., Xayrullaev I. Farmakologiya asoslari, Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2022. 6. Shakhrukhbek, Aroboyev, and Abdisalomov Diyorbek. "ATHLETES'DIET." Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research 10.11 (2023): 469-471. 7. Shokhrukhbek, Araboyev. "CULTURAL AND HYGIENE OF PRESCHOOL CHILDREN FORMATION OF QUALIFICATIONS." International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING 5.1 (2024): 221-222. 8. Shoxruxbek A. THE REPLICATION MECHANISM OF HIV: MOLECULAR INSIGHTS, HOST CELL TARGETS, AND THERAPEUTIC INTERVENTIONS //Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations. – 2025. – Т. 1. – №. 2. – С. 911-915. 1. Usmanova G.K. OILA TIBBIYOTI YURAK-QON TOMIR VA BOSHQA YUQUMLI BO'LMAGAN KASALLIKLARNING OLDINI OLISH UCHUN ENG YAXSHI YONDASHUV // Экономика и социум. 2023. №9 (112). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/oila-tibbiyoti-yurak-qon-tomir-va-boshqa-yuqumlibolmagan-kasalliklarning-oldini-olish-uchun-eng-yaxshi-yondashuv (дата обращения: 28.12.2024). 2. Usmanova G. K., Jumanova L. A. BOLALAR VA O'SMIRLAR SALOMATLIGINING SHAKLLANISHI, ULARNING TA’LIM FAOLIYATI GIGIYENASI //Евразийский журнал права, финансов и прикладных наук. – 2022. – Т. 2. – №. 1. – С. 13-16. 3. Усманова Г. К., Минаваров А. А., Отажонов И. Т. РОЛЬ АКТИВНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ В ПРОФИЛАКТИКЕ ЗАБОЛЕВАНИЙ //Экономика и социум. – 2022. – №. 3-1 (94). – С. 490-492. 4. Usmanova G. K. THE IMPORTANCE OF HYGIENE IN HUMAN HEALTH //Экономика и социум. – 2022. – №. 2-2 (93). – С. 433-436. 5. Мирзаева М. М. и др. МНЕНИЕ ВРАЧЕЙ СЕЛА ОБ УЛУЧШЕНИИ ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 80 МЕДИКО-САНИТАРНОЙ ПОМОЩИ //апрель-июнь. – 2020. – С. 47. 6. Усманова Г. К. КЛИНИКО-ИММУНОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ГЕПАТИТА" А" НА ФОНЕ ХРОНИЧЕСКОГО ГЕПАТИТА" В" //Новый день в медицине. – 2019. – №. 4. – С. 321-323. 7. Усманова Г. К. ПАТОМОРФОЛОГИЧЕСКИЕ И ИММУННЫЕ СДВИГИ ПРИ ВВЕДЕНИИ АНАЛОГИЧНОГО АНТИГЕНА //Новый день в медицине. – 2020. – №. 1. – С. 427-429. 8. Usmanova G. K. REGIONAL ENVIRONMENTAL PROBLEMS AND THEIR SOLUTIONS //Теория и практика современной науки. – 2019. – №. 2 (44). – С. 82-84. 9. Минаваров А. А., Усманова Г. К. БАРКАМОЛ АВЛОДНИ ТАРБИЯЛАШДА ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ ВА СПОРТНИНГ МУАММО, ЕЧИМЛАРИ" мавзусида Республика илмий-амалий конференцияси материаллари Жиззах-2018 //ВЛИЯНИЕ ДУХОВНОСТИ НА ВОСПИТАНИЕ МОЛОДЕЖИ с. – 2018. – Т. 158. 10. Усманова Г. К. БАРКАМОЛ АВЛОДНИ ТАРБИЯЛАШДА ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ ВА СПОРТНИНГ МУАММО, ЕЧИМЛАРИ" мавзусида Республика илмий-амалий конференцияси материаллари Жиззах-2018.« //МАЪНАВИЙ МЕЪРОСНИ ТАРБИЯ ДАВОМИДА ЁШЛАР ОНГИГА СИНГДИРИШ» с. – 2018. – Т. 146. 11. Minоvarov Adiхam Anvarovich Usmаnova Gulnoraxon Kamoliddinovna 2023. PROVIDING HYGIENE EDUCATION AND TEACHING PRINCIPLES OF HYGIENE TO STUDENTS IN SCHOOLS. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research. 10, 11 (Nov. 2023), 113–116. 12. Usmаnova Gulnoraxon Kamoliddinovna 2023. THE ROLE OF GREEN PLANTS IN COMBATING AIR POLLUTION. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research. 10, 11 (Nov. 2023), 120–122. 13. Usmаnova Gulnoraxon Kamoliddinovna Minоvarov Adiхam Anvarovich 2023. SOLAR RADIATION AND ITS HYGIENE IMPORTANCE. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research. 10, 11 (Nov. 2023), 123–125. 14. Usmаnova Gulnoraxon Kamoliddinovna 2023. MODERN APPROACHES TO THE TREATMENT OF BACTERIAL PNEUMONIA IN CHILDREN. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research. 10, 12 (Dec. 2023), 457–459. 15. Minоvarov Adiхam Anvarovich 2023. ANALYSIS OF THE DYNAMICS OF THE HEALTH STATUS OF CHILDREN AND ADOLESCENTS BASED ON THE RESULTS OF DISPENSARY EXAMINATIONS IN THE ANDIJAN REGION. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research. 10, 12 (Dec. 2023), 453–456. 16. Usmanova Gulnaraхon Kamoliddinovna,Minavarov Adihamjon Anvarovich. (2024). REQUIREMENTS FOR TOYS IN CHILDREN’S INSTITUTIONS. International Multidisciplinary Journal for Research & Development,11(03). Retrieved from https://www.ijmrd.in/index.php/imjrd/article/view/1166 17. Usmanova Gulnoraxon Kamoliddinovna. (2024). PEDAGOGICAL NECESSITY OF DEVELOPING HYGIENIC COMPETENCE IN STUDENTS OF MEDICAL EDUCATIONAL INSTITUTIONS. Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research,11(11), 294–296. Retrieved from https://www.eijmr.org/index.php/eijmr/article/view/2129 18. Усманова Г.К. РЕГИОНАЛЬНЫЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ И ИХ ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 81 РЕШЕНИЯ // Теория и практика современной науки. 2019. №2 (44). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/regional-environmental-problems-and-their-solutions (дата обращения: 27.12.2024). 19. THEORETICAL ASPECTS OF FORMATION OF HYGIENIC COMPETENCE IN STUDENTS OF MEDICAL EDUCATIONAL INSTITUTIONS. (2024). International Journal of Artificial Intelligence,4(10), 856-860. 20. Салиева М. Х., Уракова О., Мирзаева М. М., Юсупов К. М., Усманова Г. К., Халмирзаева С. С., Минаваров А. А., Отажонов И. НАУЧНЫЙ ОБРАЗ АБУ АЛИ ИБН СИНО // Экономика и социум. 2022. №2-2 (93). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nauchnyy-obraz-abu-ali-ibn-sino (дата обращения: 28.12.2024). 21. Усманова Г.К. РЕГИОНАЛЬНЫЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ И ИХ РЕШЕНИЯ // Теория и практика современной науки. 2019. №2 (44). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/regional-environmental-problems-and-their-solutions (дата обращения: 28.12.2024). 22. ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ФОРМИРОВАНИЯ ГИГИЕНИЧЕСКОЙ КОМПЕТЕНТНОСТИ У СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКИХ УЧЕБНЫХ ЗАВЕДЕНИЙ. (2024). Международный журнал искусственного интеллекта ,4(10), 856-860.