MAKTABGACHA TA'LIM TIZIMIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV VA SAMARADORLIKNI OSHIRISH

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 87 MAKTABGACHA TA’LIM TIZIMIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV VA SAMARADORLIKNI OSHIRISH Boltayev Axmadjon Rustamjonovich Moliya-iqtisod departamenti direktori Kirish Bugungi globallashuv davrida ta’lim tizimi mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ta’limning ilk bosqichi — maktabgacha ta’lim tizimi bolalarning intellektual, ma’naviy va jismoniy rivojlanishi, shuningdek, ularning keyingi ta’lim bosqichlariga puxta tayyorlanishida asosiy poydevor vazifasini bajaradi. Shu bois ushbu tizimni modernizatsiya qilish va moliyaviy boshqaruv mexanizmlarini samarali yo‘lga qo‘yish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish, davlat-xususiy sheriklik asosida yangi muassasalarni tashkil etish hamda mavjud muassasalarni moddiy-texnik jihatdan mustahkamlashga katta e’tibor qaratilmoqda. Prezident farmonlari va hukumat qarorlari bilan bu sohada moliyalashtirish manbalari diversifikatsiya qilinmoqda, zamonaviy boshqaruv mexanizmlari joriy etilmoqda. Biroq mavjud resurslardan samarali foydalanish, moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish va natijaga yo‘naltirilgan moliyalashtirish tizimini shakllantirish hozirgi kunning dolzarb masalalaridan bo‘lib qolmoqda. Maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruvning samaradorligini oshirish, bir tomondan, resurslarning to‘g‘ri rejalashtirilishi va taqsimlanishini ta’minlasa, ikkinchi tomondan, ta’lim sifatini yuksaltirish, bolalarning rivojlanishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, mazkur maqolada maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruvning amaldagi holati, samaradorlikka ta’sir etuvchi omillar hamda xorijiy tajribalarni o‘rganish orqali muammoni hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv ta’lim muassasalarining iqtisodiy faoliyatini samarali tashkil etish, mavjud resurslardan oqilona foydalanish va ularni belgilangan maqsadlarga yo‘naltirish jarayonidir. Uning mohiyati moliyaviy resurslarni shakllantirish, taqsimlash hamda ulardan foydalanishning ilmiy asoslangan mexanizmlarini ishlab chiqishga asoslanadi. Bunday boshqaruvning nazariy poydevori qonuniylik va shaffoflik, maqsadga yo‘naltirilganlik, oqilona rejalashtirish, samaradorlik va natijaga yo‘naltirilganlik tamoyillariga tayangan holda shakllanadi. Moliyaviy boshqaruv jarayonida barcha harakatlar amaldagi qonunchilik asosida olib borilishi, moliyaviy hisobdorlik ochiqligi ta’minlanishi lozim. Mablag‘lar faqat ta’lim jarayonini rivojlantirish, pedagog kadrlar malakasini oshirish va bolalarning ta’lim-tarbiya sharoitlarini yaxshilashga yo‘naltirilishi kerak. Rejalashtirishda uzoq muddatli strategik maqsadlar bilan qisqa muddatli ehtiyojlar o‘rtasida muvozanatni ta’minlash muhim hisoblanadi. Resurslardan foydalanishda esa maksimal natija olish, keraksiz xarajatlarni kamaytirish, mablag‘larni natija va samaraga yo‘naltirish zarur. Ta’lim sohasida moliyaviy boshqaruv umumiy iqtisodiy tamoyillarga asoslangan bo‘lsa-da, uning o‘ziga xos jihatlari mavjud. Chunonchi, moliyaviy resurslar manbalari turlicha bo‘lib, ular davlat byudjeti, otaonalar to‘lovlari, xususiy sektor investitsiyalari va xalqaro grantlardan iboratdir. Xarajatlarning ustuvor yo‘nalishlari bolalarning ta’lim-tarbiya sharoitlarini yaxshilash, pedagoglarni rag‘batlantirish va moddiy-texnik bazani mustahkamlashga qaratiladi. Shu bilan birga, davlatxususiy sheriklik asosida faoliyat yurituvchi maktabgacha ta’lim muassasalari ko‘pligi bois, moliyaviy boshqaruvda hamkorlik mexanizmlariga ham alohida e’tibor qaratiladi. Umuman olganda, maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruvning nazariy asoslari samarali ta’lim muhitini yaratishda asosiy iqtisodiy ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 88 vosita sifatida qaraladi. U resurslarni oqilona rejalashtirish va to‘g‘ri yo‘naltirish orqali nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki tizimning barqaror rivojlanishini ham ta’minlaydi. O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv asosan davlat byudjeti mablag‘lari, mahalliy hokimiyat resurslari, otaonalar to‘lovlari hamda xususiy sektor investitsiyalari hisobidan amalga oshiriladi. So‘nggi yillarda davlat tomonidan maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirish hajmi bosqichma-bosqich oshirilmoqda, turli subsidiyalar va grantlar ajratilmoqda, shuningdek, xususiy tadbirkorlar uchun keng imkoniyatlar yaratilib, ularning ta’lim sohasiga kiritayotgan investitsiyalari rag‘batlantirilmoqda. Davlat-xususiy sheriklik asosida ko‘plab nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari tashkil etilayotgani ham ushbu sohada moliyaviy boshqaruv tizimining rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, mavjud resurslardan foydalanishda qator ijobiy natijalar bilan birga muammolar ham uchramoqda. Bir tomondan, maktabgacha ta’lim muassasalarini moliyalashtirish manbalarining ko‘pligi ta’lim sifatini oshirish, moddiy-texnik bazani mustahkamlash va pedagoglar mehnatini rag‘batlantirish imkonini bermoqda. Ikkinchi tomondan esa, ayrim hududlarda mablag‘larni taqsimlashda nomutanosiblik kuzatilmoqda, ayrim muassasalarda moliyaviy monitoring va audit tizimlari yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Bundan tashqari, ota-onalar to‘lovlariga haddan tashqari tayanish holatlari mavjud bo‘lib, bu esa ijtimoiy tenglikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuningdek, xususiy sektor ishtiroki mamlakatning barcha hududlarida bir xil darajada rivojlanmagan. Aholi soni ko‘p bo‘lgan shahar markazlarida xususiy maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyati keng rivojlangan bo‘lsa, qishloq joylarda bu jarayon sust kechmoqda. Bu esa moliyaviy boshqaruv mexanizmlarini yanada mukammallashtirish, resurslarni hududlar kesimida adolatli taqsimlash va samarali nazorat tizimini yaratishni talab etadi. Umuman olganda, maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv amaliyoti ijobiy rivojlanish bosqichida bo‘lib, davlat siyosati hamda xususiy sektor hamkorligi asosida yangi imkoniyatlar yuzaga kelmoqda. Shu bilan birga, samaradorlikni ta’minlash uchun mavjud muammolarni bartaraf etish, moliyaviy oqimlarni nazorat qilish va natijaga yo‘naltirilgan moliyalashtirish tizimini yanada kengroq joriy etish zarurdir. Maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish davlat, xususiy sektor va jamoatchilikning hamkorligiga tayangan holda amalga oshirilishi zarur. Bu borada quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega: 1. Resurslardan oqilona foydalanish Moliyaviy mablag‘lar taqsimotida shaffoflikni ta’minlash, ortiqcha xarajatlarni qisqartirish, byudjet mablag‘larini ustuvor ehtiyojlarga yo‘naltirish samaradorlikni oshirishning muhim sharti hisoblanadi. 2. Davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish Xususiy sektorni jalb qilish orqali qo‘shimcha investitsiyalarni maktabgacha ta’lim tizimiga yo‘naltirish, yangi nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari tashkil etish va mavjudlarini modernizatsiya qilish imkoniyatini beradi. 3. Moliyalashtirishning muqobil manbalarini joriy etish Xalqaro grantlar, homiylik mablag‘lari, korporativ ijtimoiy mas’uliyat doirasidagi loyihalarni tizimga jalb qilish orqali moliyaviy barqarorlikka erishish mumkin. 4. Raqamli texnologiyalarni qo‘llash Moliyaviy hisob-kitoblarni elektron tizimga o‘tkazish, monitoring va audit jarayonlarida raqamli nazorat vositalaridan foydalanish mablag‘larning maqsadli sarflanishini ta’minlaydi. 5. Xodimlar malakasini oshirish Moliyaviy boshqaruv sohasida ishlaydigan mutaxassislarning bilim va ko‘nikmalarini doimiy ravishda rivojlantirish samaradorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 89 6. Natijaga yo‘naltirilgan moliyaviy boshqaruv Har bir ajratilgan mablag‘ning natijaviylik ko‘rsatkichlari asosida baholanishi va monitoring qilinishi samaradorlikni oshirishda muhimdir. Umuman olganda, maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish strategik yondashuv, resurslardan oqilona foydalanish va innovatsion mexanizmlarni joriy etishni talab etadi. Shu orqali ta’lim sifati va qamrovi yanada kengayadi. Maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv va samaradorlikni ta’minlash borasida xorijiy mamlakatlar tajribasi bir qator ilg‘or yondashuvlarni o‘zida mujassam etgan. Ularni o‘rganish O‘zbekistonda moliyaviy mexanizmlarni takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Finlyandiyada maktabgacha ta’lim tizimi asosan davlat byudjeti hisobidan moliyalashtiriladi. Bunda har bir bola uchun ajratiladigan mablag‘ belgilangan normativ asosida taqsimlanadi. Shu bilan birga, xususiy MTTlar ham faoliyat yuritib, davlat tomonidan moliyaviy qo‘llab-quvvatlanadi. Bu tizim orqali ta’limning sifatini oshirish va teng imkoniyatlarni yaratish ta’minlanadi. AQShda maktabgacha ta’limni moliyalashtirish ko‘p manbali mexanizm asosida olib boriladi: federal va shtat byudjeti, nodavlat tashkilotlar, homiylar hamda ota-onalar badallari. Moliyaviy boshqaruvda samaradorlikni oshirish uchun grant tizimi, kupon dasturlari va natijaga yo‘naltirilgan moliyalashtirish usullari keng qo‘llanadi. Koreyada maktabgacha ta’lim tizimida davlat va xususiy sektor o‘rtasida samarali sheriklik mavjud. Davlat barcha bolalarni maktabgacha ta’lim bilan qamrab olishni maqsad qilib qo‘ygan va shu yo‘lda subsidiya, kredit va soliq imtiyozlari orqali xususiy muassasalarni qo‘llab-quvvatlaydi. Natijada, qisqa vaqt ichida qamrov darajasi sezilarli oshirilgan. Germaniyada maktabgacha ta’lim tizimi federativ boshqaruvga asoslangan bo‘lib, mablag‘lar hududiy byudjetlar orqali taqsimlanadi. Shu bilan birga, jamoatchilik, xususiy tashkilotlar va diniy muassasalar maktabgacha ta’limda faol ishtirok etadi. Moliyaviy boshqaruvning samaradorligi shaffoflik, qat’iy hisobot va mustaqil audit orqali ta’minlanadi. Yaponiya maktabgacha ta’lim tizimida “bolaga investitsiya – kelajakka investitsiya” tamoyili amal qiladi. Davlat bolalar bog‘chalarining moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va pedagoglarni malaka oshirish uchun katta hajmdagi subsidiya ajratadi. Moliyaviy boshqaruvda raqamli texnologiyalar va natijaga yo‘naltirilgan monitoring tizimi keng qo‘llaniladi. Xulosa qilib aytganda, xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirishning eng muhim omillari: ko‘p manbali moliyalashtirish, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, subsidiya va grant tizimlarini kengaytirish hamda shaffoflikni ta’minlashdir. Xulosa Maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv va samaradorlikni oshirish — ta’lim sifatini ta’minlash, bolalarni qamrab olish darajasini kengaytirish hamda tizimning barqaror rivojlanishini kafolatlashda eng muhim omillardan biridir. Moliyaviy boshqaruvning nazariy asoslari va amaliy tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mablag‘larni oqilona taqsimlash, shaffoflikni ta’minlash va natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv mexanizmlarini joriy etish samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Xorijiy mamlakatlar tajribasi ham moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish, subsidiya va grant tizimlaridan samarali foydalanish orqali katta yutuqlarga erishish mumkinligini tasdiqlaydi. O‘zbekiston sharoitida esa moliyaviy boshqaruvning zamonaviy mexanizmlarini tatbiq etish, raqamli texnologiyalar asosida monitoring va audit tizimlarini kuchaytirish, pedagog kadrlarning moliyaviy ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 90 savodxonligini oshirish hamda investitsiyalarni jalb etish muhim strategik vazifalar hisoblanadi. Demak, maktabgacha ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish orqali nafaqat ta’limning moddiy-texnik bazasi yaxshilanadi, balki bolalarning har tomonlama rivojlanishi va sifatli ta’lim olish imkoniyatlari ham kengayadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2017). 2017–2021 yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida PF–5198-sonli Farmon. 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2017). Maktabgacha ta’lim tizimini boshqarishni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida PQ–2707-son Qaror. 3. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi rasmiy sayti – https://www.preschool.uz 4. UNICEF. (2019). Early Childhood Education in Uzbekistan: Analysis and Recommendations. New York: UNICEF. 5. World Bank. (2020). Improving Early Childhood Development and Education in Uzbekistan. Washington, DC: World Bank Group. 6. OECD. (2017). Starting Strong V: Transitions from Early Childhood Education and Care to Primary Education. Paris: OECD Publishing. 7. Barnett, W. S. (2011). Effectiveness of Early Childhood Education Programs: A Review of the Evidence. Education Policy Brief, 2(1). 8. UNESCO. (2021). Early Childhood Care and Education: Global Report. Paris: UNESCO Publishing. 9. Финляндия Таълим вазирлиги. (2020). Early Childhood Education and Care in Finland. Helsinki. 10. National Institute for Early Education Research (NIEER). (2022). The State of Preschool 2022. Rutgers University.