XITOY TASHQI SIYOSATINING TARIXIY BOSQICHLARI VA GLOBAL KUCH MARKAZI SIFATIDA SHAKLLANISHI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 187 XITOY TASHQI SIYOSATINING TARIXIY BOSQICHLARI VA GLOBAL KUCH MARKAZI SIFATIDA SHAKLLANISHI Hamidov Baxtiyor Ilyosovich IIV Buxoro akademik litseyi tarix fani Bosh o'qituvchisi, e-mail: baxtiyorilyas[email protected] tel.:+998933833912 Annotatsiya: Ushbu tezisda Xitoy tashqi siyosatining tarixiy evolyutsiyasi va zamonaviy bosqichlari keng yoritiladi. Mao Szedun, Deng Syaopin va Si Szinpin davridagi tashqi siyosat strategiyalari qiyosiy tahlil qilinib, ularning o‘zaro bog‘liqligi va farqlari ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, Xitoyning global kuch markaziga aylanish jarayonida asosiy paradigmalar — “buyuk davlat diplomatiyasi”, “Xitoy orzusi” va “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi alohida o‘rin tutishi izohlanadi. Xitoyning mintaqaviy siyosati, global xavfsizlikka yondashuvi ва G‘arb davlatlari bilan raqobati bo‘yicha ham tahlillar olib boriladi. Kalit so‘zlar: Xitoy tashqi siyosati, evolyutsiya, global kuch markazi, “Xitoy orzusi”, “Bir kamar, bir yo‘l”, xalqaro tizim, geosiyosiy raqobat. Kirish XXI asr xalqaro munosabatlarida yangi kuch markazlarining shakllanishi dolzarb tendensiyalardan biri hisoblanadi. Sovuq urush tugaganidan keyin AQShning gegemonligi ustuvor bo‘lib kelgan bo‘lsa-da, keyingi o‘n yilliklarda Xitoyning yuksalishi global tizimga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy o‘sish bilan, balki diplomatiya, xavfsizlik va ideologiya sohalaridagi faoliyat bilan ham bog‘liq. Xitoy 1949 yilda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topganidan so‘ng uzoq yillar davomida “o‘rta kuch” sifatida qaralib kelgan bo‘lsa, bugungi kunda uni global kuch markazi sifatida ko‘rish tendensiyasi kuchaymoqda. Mazkur o‘zgarishlarni anglash uchun Xitoy tashqi siyosati tarixiy bosqichlarini tahlil qilish muhim. Asosiy qism Mao Szedun davri (1949–1976): Inqilobiy tashqi siyosat. Mao davri Xitoy tashqi siyosatining inqilobiy xarakteri bilan ajralib turadi. Bu davrda mamlakat xalqaro tizimda yangi aktor sifatida o‘z o‘rnini topishga intildi. Mao tomonidan ishlab chiqilgan “Uch dunyo nazariyasi” dunyoni superkuchlar (AQSH va SSSR), rivojlangan davlatlar va rivojlanayotgan mamlakatlarga ajratdi. Xitoy o‘zini “uchinchi dunyo” yetakchisi sifatida ko‘rsatishga urindi. Shuningdek, Chjou Enlay tomonidan ishlab chiqilgan “Tinchlik bilan birga yashashning besh tamoyili” – hududiy yaxlitlik, suverenitetni hurmat qilish, tajovuz qilmaslik, teng huquqlilik va o‘zaro manfaatdorlik kabi qoidalar xalqaro munosabatlarda yangi diplomatik asos sifatida taklif etildi. Mao davrida Xitoy o‘zini g‘arb va sosialistik lager o‘rtasida mustaqil kuch sifatida ko‘rsatishga harakat qildi. Biroq bu davr ichki qiyinchiliklar, iqtisodiy qoloqlik va Sovet Ittifoqi bilan munosabatlardagi keskinlik bilan ham kechdi. Deng Syaopin davri (1978–1990-yillar): Ehtiyotkorlik va modernizatsiya. 1978 yildan boshlangan islohotlar davrida Xitoy tashqi siyosatida yangi bosqich boshlandi. Deng Syaopinning asosiy shiori — “O‘z imkoniyatlaringni yashir va vaqtni kut” bo‘ldi. Bu siyosat Xitoyning tashqi maydonda past profilda harakat qilib, asosiy e’tiborni ichki modernizatsiyaga qaratdi. Bu davrda Xitoy iqtisodiy o‘sish va global integratsiya uchun sharoit yaratdi. AQSH va Gʻarb mamlakatlari bilan iqtisodiy va ilmiy hamkorlik kengaydi, Xitoy Jahon savdo tashkiloti va mintaqaviy tashkilotlar bilan munosabatlarni kuchaytirdi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 188 Deng davrida Xitoy o‘zini “rivojlanayotgan davlat” sifatida taqdim etib, global tizimda jiddiy raqobatga kirishmaslikka harakat qildi. Ammo shu bilan birga, iqtisodiy o‘sish va modernizatsiya mamlakatning xalqaro maydondagi mavqeini sezilarli darajada kuchaytirdi. Si Szinpin davri (2012–hozir): Faol va qat’iy tashqi siyosat. Si Szinpin rahbarlikka kelganidan so‘ng Xitoy tashqi siyosatida tub burilish ro‘y berdi. Uning asosiy konsepsiyalari quyidagilardan iborat: “Buyuk davlat diplomatiyasi” – Xitoy o‘zini yangi global qoidalarni shakllantiruvchi yetakchi sifatida ko‘rsatmoqda. “Xitoy orzusi” – milliy qayta tiklanish va global maydonda kuchli davlat sifatida tan olinish g‘oyasi. “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi – Osiyo, Yevropa va Afrikani bog‘lovchi global infratuzilma va iqtisodiy hamkorlik dasturi. Bu konsepsiyalar orqali Xitoy o‘zining ta’sir maydonini kengaytirdi. Lekin shu bilan birga, Gʻarb davlatlarida “qarz tuzog‘i diplomatiyasi” va Xitoyning geosiyosiy maqsadlari haqida xavotirlar paydo bo‘ldi. Global xavfsizlik va raqobat Xitoy o‘zini tinch rivojlanish tarafdori sifatida ko‘rsatsa-da, amalda Janubiy va Sharqiy Xitoy dengizi kabi hududiy nizolarda qat’iy pozisiyani egallab kelmoqda. Bu esa qo‘shni davlatlar bilan keskinlikni oshirmoqda. Shu bilan birga, AQSH va Xitoy o‘rtasidagi raqobat global tizimda “Fukidid tuzog‘i” deb ataladigan xavfni yuzaga keltirmoqda. Xitoyning iqtisodiy va harbiy salohiyati o‘sishi xalqaro muvozanatni o‘zgartirib, ko‘p qutbli dunyo tizimini shakllantirmoqda. Mintaqaviy hamkorlik va yumshoq kuch Xitoy nafaqat global darajada, balki mintaqaviy hamkorlikda ham faol. “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi orqali Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo bilan iqtisodiy aloqalar mustahkamlandi. Biroq, bu jarayon ayrim davlatlarda Xitoyning geosiyosiy maqsadlari haqida shubhalarni kuchaytirdi. Shu bois, Xitoy tashqi siyosatining “yumshoq kuch” elementlari (madaniy diplomatiya, iqtisodiy yordam) va “qattiq kuch” vositalari (harbiy-siyosiy bosim) o‘rtasidagi muvozanat hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xulosa Xitoy tashqi siyosati uch asosiy bosqich orqali shakllandi: Mao davridagi inqilobiy tashabbuslar, Deng davridagi ehtiyotkor va iqtisodiy rivojlanishga asoslangan siyosat hamda Si Szinpin davridagi faol va global tashqi siyosat. Bugungi kunda Xitoy nafaqat milliy manfaatlarini himoya qiluvchi, balki xalqaro tizimni qayta shakllantirishga intilayotgan kuch markazi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Shu bois Xitoy tashqi siyosati nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda ham dolzarb masalalardan biridir.