STOMATOLOGIK KLINIKALARDA INFEKSIYALARDAN HIMOYA VA JAMOAVIY SALOMATLIKNI TA'MINLASH CHORALARI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 191 STOMATOLOGIK KLINIKALARDA INFEKSIYALARDAN HIMOYA VA JAMOAVIY SALOMATLIKNI TAʼMINLASH CHORALARI Imomova Shabnam Faxriddin qizi Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yoʻnalishi 1-kurs talabasi Stomatologik amaliyot jarayonida infeksiyalar yuqish xavfi yuqori bo‘lgan klinik holatlar sirasiga kiradi. Har bir bemor bilan aloqada bo‘lish, qon va so‘lak orqali infeksion kasalliklar tarqalish ehtimolini oshiradi. Shuning uchun stomatologik klinikalarda infeksiya nazorati tizimi qat’iy me’yorlar asosida yo‘lga qo‘yilishi zarur [1]. Infeksiya nazorati tizimi uch bosqichdan iborat: 1. Profilaktika (oldini olish) – bemorlar bilan muloqotda universal ehtiyot choralari, qo‘l gigiyenasi, himoya kiyimlari (niqob, qo‘lqop, himoya ko‘zoynagi)dan foydalanish. 2. Dezinfeksiya va sterilizatsiya – stomatologik asbob-uskunalarni to‘liq mexanik, kimyoviy va issiqlik bilan zararsizlantirish. 3. Monitoring – infeksiya nazorati bo‘yicha doimiy ichki tekshiruv va tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish [2]. Stomatologik klinikalarda aseptika va antiseptika qoidalariga rioya etish tibbiy jarayonlarning har bir bosqichida majburiy hisoblanadi. Har bir asbobning ishlatilgach, sterilizatsiyadan o‘tganligi maxsus jurnalda qayd etilishi kerak. Aseptika – mikroorganizmlarning jarrohlik maydoniga tushishining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasi bo‘lsa, antiseptika – allaqachon tushgan mikroblarni yo‘qotish usullaridir [3]. Zamonaviy stomatologiyada infeksiya nazoratida avtoklav sterilizatsiyasi va ultrabinafsha nurlantirish usullari keng qo‘llanilmoqda. Avtoklav yordamida bosim ostida yuqori haroratda barcha mikroorganizmlar yo‘q qilinadi. Bunda har bir asbob uchun sterilizatsiya muddati, harorat va bosim me’yorlari qat’iy belgilangan. Shaxsiy himoya vositalari (SHHV) – infeksiyalarning yuqish zanjirini uzishda eng muhim omillardan biridir. Qo‘lqop, niqob, ko‘zoynak, himoya xalat, qalpoqcha va steril poyabzal ishlatish orqali tibbiyot xodimi nafaqat o‘zini, balki bemorni ham infeksiyadan himoya qiladi. Ayniqsa, qandli diabet, gepatit B va C, OITS bilan og‘rigan bemorlar bilan ishlaganda universal ehtiyot choralariga rioya etish zarur [4]. Infeksion nazoratning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 2021-yil 14-iyuldagi 191-sonli buyrug‘ida belgilangan. Unda tibbiyot muassasalarida dezinfeksiya, sterilizatsiya, sanitariya-gigiyena normalariga rioya etish tartiblari ko‘rsatilgan [5]. Ushbu me’yorlar stomatologik klinikalarda faoliyat yuritayotgan har bir xodim uchun majburiydir. Shuningdek, infeksiya tarqalish zanjiri to‘rt asosiy bo‘g‘indan iborat: 1. Yuqish manbai (bemor yoki tashuvchi) 2. Yuqtiruvchi omil (asbob, havo, so‘lak, qon) 3. Kirish eshigi (og‘iz shilliq qavati, teri jarohati) 4. Qabul qiluvchi organizm (boshqa bemor yoki tibbiyot xodimi) [6]. Ushbu zanjirni uzish uchun dezinfeksiya, sterilizatsiya, himoya vositalari, xavfsiz igna ishlatish tizimi va chiqindilarni to‘g‘ri utilizatsiya qilish juda muhim. Tibbiy chiqindilarni “A”, “B” va “C” sinflarga ajratish amaliyoti stomatologiyada ham joriy etilgan: A sinf – infektsiyasiz chiqindilar (qog‘oz, oziq-ovqat qoldiqlari); B sinf – infektsiyali chiqindilar (bemor bilan bevosita ishlatilgan materiallar, qo‘lqoplar); C sinf – o‘ta xavfli chiqindilar (qonli asboblar, ignalar) [7]. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 192 Jamoaviy salomatlikni ta’minlash infeksiya nazoratining ajralmas qismidir. Klinikada bir bemorning infeksiyasi boshqa bemorlarga yoki tibbiyot xodimlariga yuqmasligi uchun har bir jarayon qat’iy nazoratda bo‘lishi lozim. Shu bois, stomatologik klinikalarda gigiyenik madaniyatni oshirish, dezinfeksiya vositalarini to‘g‘ri tanlash va xodimlarni muntazam o‘qitish zarur. Yangi texnologiyalar – kontaktlarsiz suv tizimlari, bir martalik asboblar, biotizimlarga asoslangan sterilizatsiya vositalari infeksion xavfni sezilarli kamaytiradi. Shu bilan birga, stomatologik klinikalarda havo muhitining tozaligini saqlash maqsadida ventilyatsiya tizimi va UV-lampalar o‘rnatilishi tavsiya etiladi [8]. Infeksiya nazoratining zamonaviy yondashuvlaridan biri – infektsiya xavfi monitoringi bo‘lib, unda klinika xodimlari muntazam ravishda tibbiy ko‘rikdan o‘tadi, vaktsinatsiya qilinadi (masalan, gepatit B ga qarshi), va sterilizatsiya jarayonining sifatini tekshiruvchi biologik indikatorlar qo‘llanadi [9]. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, infektsiya nazorati qoidalariga qat’iy rioya qilinadigan stomatologik klinikalarda kasbiy kasalliklar, xususan gepatit va OITS yuqish holatlari deyarli uchramaydi. Bunday muassasalarda bemorlar ishonchi oshadi, xizmat sifati yaxshilanadi, hamda jamiyat miqyosida sog‘lomlik madaniyati shakllanadi [10]. Stomatologik klinikalarda infeksiyalardan himoya qilish choralari nafaqat tibbiyot xodimlari xavfsizligini, balki jamoaviy salomatlikni saqlashda ham muhim ahamiyatga ega. Har bir klinika infeksiya nazorati tizimini to‘liq joriy etishi, zamonaviy dezinfeksiya va sterilizatsiya usullaridan foydalanishi zarur. Shuningdek, xodimlar muntazam o‘qitilishi va tibbiy nazoratdan o‘tib turishi kerak. Infeksiya xavfsizligi – bu bemor ishonchi, tibbiyot xodimining kasbiy madaniyati va butun jamiyat sog‘lomligining kafolatidir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Хамидова Ш., Каримова Д. Стоматологияда инфектсия назорати ва шахсий ҳимоя воситалари. – Тошкент: Илм, 2021. 2. World Health Organization. Infection prevention and control in dental settings. Geneva, 2022. 3. Miller C. H., Palenik C. J. Infection Control and Management of Hazardous Materials for the Dental Team. Mosby, 2023. 4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Tibbiyot muassasalarida infektsiya nazoratini tashkil etish to‘g‘risida nizom. 2021-yil 14-iyul, 191-sonli buyruq. 5. CDC (Centers for Disease Control and Prevention). Guidelines for Infection Control in Dental Health-Care Settings. Atlanta, 2021. 6. Rutala W. A., Weber D. J. Healthcare Infection Prevention: Principles and Practice. Springer, 2022. 7. Al-Ahmad A. et al. Biofilm formation in dental unit waterlines: prevention and control. J. Dentistry, 2020. 8. Ostonova D., Qodirova M. Stomatologiyada gigiyenik madaniyat va xavfsizlik qoidalari. – Toshkent, 2023. 9. WHO. Global IPC Annual Report. Geneva, 2024. 10. Azizov U., Mamatqulov N. Stomatologik amaliyotda kasbiy xavfsizlik va infeksiya profilaktikasi. – Samarqand, 2022.