SUG'ORISH KANALIDA SUV TAQSIMOTINI OPTIMALLASHTIRISH UCHUN CHIZIQLI DASTURLASH MODELI

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 227 SUG‘ORISH KANALIDA SUV TAQSIMOTINI OPTIMALLASHTIRISH UCHUN CHIZIQLI DASTURLASH MODELI Seytimbetov Dauletyar Mambetyarovich Doctoral student at the Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad al-Khwarizmi, Tashkent, Uzbekistan, [email protected]@gmail.com Annotatsiya: Ushbu tadqiqotning maqsadi — sug‘orish kanal tizimida suv resurslarini optimal taqsimlash uchun chiziqli dasturlash (LP) modelini ishlab chiqish va uning samaradorligini baholashdan iborat. Dolzarblik shundan iboratki, suv tanqisligi va iqlim o‘zgarishi sharoitida mavjud suv resurslarini oqilona boshqarish qishloq xo‘jaligida barqaror hosildorlikni ta’minlash uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Taklif etilgan model suv oqimining taqsimlanishini matematik jihatdan ifodalaydi hamda suv yo‘qotishlarini minimallashtirish, resurslardan maksimal foyda olish va sug‘oriladigan maydonlar bo‘yicha adolatli taqsimotni ta’minlash imkonini beradi. Hisoblash natijalari shuni ko‘rsatdiki, ishlab chiqilgan modelni qo‘llash natijasida kanal tarmog‘ida suv yo‘qotishlari sezilarli darajada kamaygan, suv ta’minoti barqarorlashgan va hosildorlik oshgan. Mazkur yondashuv sug‘orish tizimlarining raqamlashtirilishi va avtomatlashtirilishi jarayonlarida samarali qarorlarni qabul qilish uchun foydali asos yaratadi. Kalit so’zlar: chiziqli dasturlash, suv taqsimoti, optimallashtirish, kanal tizimi, resurs boshqaruvi. So‘nggi yillarda suv resurslarining tanqisligi global va mintaqaviy miqyosda eng dolzarb ekologik-iqtisodiy muammolardan biriga aylandi. Aholi sonining ortishi, qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarining kengayishi hamda iqlim o‘zgarishlari suvga bo‘lgan talabni oshirib, mavjud resurslardan samarali foydalanish zaruratini yanada kuchaytirmoqda. Sug‘orish kanallari qishloq xo‘jaligida asosiy suv ta’minoti infratuzilmasi sifatida muhim rol o‘ynaydi. Biroq amaldagi tizimlarda suv taqsimoti ko‘pincha adolatsiz amalga oshadi, natijada yuqori oqimdagi xo‘jaliklar ko‘proq suv oladi, past oqimdagilarga esa yetarli suv yetib bormaydi. Bundan tashqari, kanal tizimlarida suv yo‘qotishlari (filtratsiya, bug‘lanish, noto‘g‘ri boshqaruv) yuqori bo‘lib, bu umumiy samaradorlikni pasaytiradi[1][2][7]. Ko‘plab sug‘orish tizimlarida suv taqsimoti asosan tajriba va inson qarorlariga tayanadi, bu esa rejalashtirishdagi xatoliklar va resurslardan samarasiz foydalanishga olib keladi. Shuning uchun suv taqsimot jarayonini ilmiy asosda optimallashtirish, ya’ni chiziqli dasturlash kabi matematik modellar orqali boshqarish, mavjud muammolarga yechim topishning eng istiqbolli yo‘llaridan biridir. Sug‘orish tizimlarida suv taqsimotini boshqarish jarayonida mavjud resurslardan samarali foydalanish, suv yo‘qotishlarini kamaytirish va ekin maydonlari o‘rtasida adolatli taqsimotni ta’minlash dolzarb masalalardan biridir. Ushbu muammolarni hal etishda optimallashtirish modellari, xususan chiziqli dasturlash (Linear Programming – LP) usuli muhim ahamiyatga ega. LP yondashuvi murakkab taqsimot jarayonlarini matematik shaklda ifodalash, chegaraviy shartlar va maqsad funksiyasini aniq belgilash orqali eng maqbul yechimni topish imkonini beradi. Tadqiqotda ishlab chiqilgan chiziqli dasturlash modeli orqali suv taqsimoti jarayonini matematik asosda boshqarish, resurslardan maksimal darajada foyda olish va tizim samaradorligini oshirish maqsad qilingan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, ishlab chiqilgan chiziqli dasturlash (LP) modeli birinchi marta haqiqiy sug‘orish kanal tarmog‘i ma’lumotlari asosida verifikatsiya qilindi. Modelda kanalning geometrik xususiyatlari, suv oqimi tezligi, yo‘qotish koeffitsientlari va turli ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 228 uchastkalarning suv talabi haqidagi real o‘lchov ma’lumotlari hisobga olingan. Bu yondashuv orqali nazariy model amaliy sharoitlarga moslashtirildi va uning ishonchliligi hamda qo‘llanish samaradorligi tajriba natijalari bilan tasdiqlandi. Shuningdek, model yordamida suv taqsimotidagi nomutanosibliklar aniqlanib, ularni kamaytirish bo‘yicha optimizatsion tavsiyalar ishlab chiqildi. Natijada, tadqiqot chiziqli dasturlash metodining nafaqat nazariy, balki amaliy qo‘llanish imkoniyatlarini ham kengaytiradi va sug‘orish tizimlarini raqamli boshqaruvga o‘tishda muhim ilmiy asos yaratadi[4][9]. Suv resurslarini ijaraga (taqsimlashga) oid optimallashtirish bo‘yicha klassik va zamonaviy adabiyotlarda chiziqli dasturlash (LP) modellari keng qo‘llanilgani ta’kidlanadi. LP usullari crop–water–economics masalalarida — ya’ni maksimal iqtisodiy foyda yoki hosildorlikni ta’minlab, mavjud suvni samarali taqsimlash uchun samarali vosita sifatida ko‘plab tadqiqotlarda muvaffaqiyatli tatbiq qilingan. Shu sohadagi sharhlar va amaliy ishlanmalar LP modelining oddiyligi va hisoblash jihatidan samaradorligini asosiy afzallik sifatida ko‘rsatadi. Hindistonda va Janubiy Osiyo loyihalarida LP va matematik dasturlash yondashuvlari irrigatsiya rejalarini, cropping pattern va suv taqsimotini optimallashtirish uchun tarixan keng qo‘llanilgan. Mayurakshi va boshqa loyihalarda LP-ga asoslangan intertemporal va chanceconstrained modellardan foydalanilib, rezervuar va maydonlar bo‘yicha optimal siyosat ishlab chiqilgan. Ushbu ishlar LP yondashuvining hududiy infratuzilma va vaqt omillarini hisobga olgan holda ham samarali ishlashini ko‘rsatadi. Misr misolida ham LP modellari qishloq xo‘jaligi uchun suv taqsimotini iqtisodiy jihatdan optimallashtirishda qo‘llangan. Tadqiqotlar daryolar va nappiy tizimlarda suvni iqtisodiy jihatdan maksimal foyda bergan holda taqsimlash, sug‘oriladigan maydonlarning strukturasini o‘zgartirish va suv tejash imkoniyatlarini baholashga qaratilgan. Misr tajribalari siyosat ishlab chiqishda LP asosida tavsiyalar berish imkoniyatini ko‘rsatadi. Xitoyda va boshqa Sharqiy Osiyo hududlarida LP va uning kengaytmalari (stoxastik, fractional, bi-level va boshqalar) suv taqsimoti va sho‘rlanish nazorati bo‘yicha ilg‘or optimallashtirish metodlari bilan birgalikda qo‘llanilmoqda. So‘nggi yillarda Xitoy tadqiqotlarida noaniqliklar (oqimning o‘zgaruvchanligi, iqlim sharoitlari)ni hisobga oluvchi stoxastik yoki interval yondashuvlar modelga qo‘shilib, amaliyechilikni oshirish maqsad qilingan. Markaziy Osiyo, xususan Amudaryo–Sirdaryo havzalari va O‘zbekiston bo‘yicha adabiyotlarda suv taqsimotidagi nomutanosibliklar, yuqori yo‘qotishlar va ijtimoiy-iqtisodiy ta’sirlar keng muhokama qilingan. Khorezm va boshqa mintaqaviy ishlar suv resurslarini boshqarishdagi muammolarni tahlil qilib, optimallashtirish va raqamli rejalashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Mintaqada bir qator izlanmalar water-allocation optimallashtirishiga bag‘ishlangan bo‘lib, so‘nggi yillarda MDPI va boshqa jurnallarda Amudarya havzasi va respublika darajasida optimallashtirish va scenariy tahlillari e’lon qilingan. Biroq, regionda LP modellarini mahalliy kanal tarmog‘i haqiqiy o‘lchov ma’lumotlari bilan to‘liq verifikatsiya qilgan ishlanmalar nisbatan kamroq va odatda stoxastik yoki fraksion metodlar bilan to‘ldiriladi — bu sizning tadqiqotingiz uchun aniq bo‘shliq (research gap) hisoblanadi[12]. Tadqiqot ob’ekti sifatida sug‘orish-kanal tizimi, xususan Amudaryo havzasi bo‘yidagi filial kanal (misol tariqasida – Suenli kanal) tanlab olindi. Ushbu kanal tarmog‘i O‘zbekistonning sug‘oriladigan maydonlariga suv yetkazib beruvchi muhim inshootlardan biri hisoblanadi va u murakkab gidrotexnik infratuzilma tizimini tashkil etadi. Tizimda suv resurslarining taqsimoti bir nechta taqsimot punktlari (distribution nodes) orqali amalga oshiriladi. Har bir punkt ma’lum bir xo‘jalik yoki sug‘oriladigan maydonga xizmat qiladi. Kanal bo‘ylab suv oqimi va sarfi turli omillar — kanalning geometrik xususiyatlari, suv sathi, oqim tezligi, filtratsiya va bug‘lanish yo‘qotishlari kabi parametrlarga bog‘liq holda o‘zgarib turadi[13][19]. Tadqiqotda quyidagi asosiy parametrlar hisobga olingan: suv sathi (H) – kanal bo‘ylab suvning o‘rtacha balandlik darajasi; oqim tezligi (V) – kanal kesimida suvning harakat tezligi (m/s); suv ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 229 sarfi (Q) – vaqt birligi ichida kanal kesimidan o‘tuvchi suv miqdori (m³/s); taqsimot punktlari (N) – kanal tarmog‘idagi suvni bo‘luvchi asosiy nuqtalar; suv talabi (Dᵢ) – har bir xo‘jalik yoki maydonning suv ehtiyoji; yo‘qotish koeffitsienti (Lᵢ) – suvning bug‘lanish va sizilish orqali yo‘qotiladigan qismi. Ushbu parametrlar kanal tarmog‘ining texnik va gidravlik holatini, shuningdek, suv oqimining fazoviy taqsimotini ifodalaydi. Mazkur parametrlar real kuzatuv ma’lumotlari asosida aniqlanib, ularning o‘zaro bog‘liqligi chiziqli dasturlash (LP) modeli uchun kirish ma’lumotlarini shakllantirishda foydalanilgan. Shunday qilib, tadqiqot ob’ekti sifatida tanlangan kanal tizimi suv taqsimotining fizik, texnik va iqtisodiy xususiyatlarini kompleks baholash imkonini beradi hamda modelni amaliy sharoitlarda sinovdan o‘tkazish uchun ishonchli eksperimental baza yaratadi. Sug‘orish kanal tizimidagi suv resurslarini optimal taqsimlash uchun chiziqli dasturlash (Linear Programming – LP) modeli ishlab chiqildi. Modelning asosiy maqsadi — mavjud suv resurslaridan maksimal foyda olish yoki hosildorlikni oshirishdir. Maqsad funksiyasi quyidagicha ifodalanadi: max 1 n i i i Z b x = = bu yerda i x - i-chi maydonga taqsimlanadigan suv miqdori (m3/s), i b - i-chi maydonda suvdan olinadigan foyda yoki hosil qiymati. Modelning cheklovlari esa quyidagi shaklda beriladi: max 1 n i i i a x W = 0, i x i" bu yerda i a - i-chi maydondagi suv iste’mol koeffitsienti, max W - tizimdagi mavjud umumiy suv hajmi (m3/s). Ushbu tenglamalar suv resurslari chegaralangan sharoitda har bir taqsimot nuqtasiga optimal miqdorda suv ajratishni ta’minlaydi. Zarur hollarda modelni integer yoki mixed-integer LP shakliga kengaytirish orqali suv taqsimoti bo‘yicha butun sonli qaror o‘zgaruvchilarni (masalan, nasos yoki suv eshiklarining holati) kiritish mumkin. Bu esa tizimni yanada real amaliy sharoitlarga yaqinlashtiradi va boshqaruv qarorlarini avtomatlashtirish imkonini beradi[21]. Tadqiqotda ishlab chiqilgan chiziqli dasturlash (LP) modeli Python, MATLAB va GAMS muhitlarida tahlil qilindi hamda yechim jarayoni avtomatlashtirildi. Modelni kompyuterda amaliy bajarish uchun ochiq manbali va tijorat yechimlari qo‘llandi. Jumladan, PuLP kutubxonasi (Python muhitida) yordamida chiziqli modelning strukturasi, o‘zgaruvchilari, cheklovlari va maqsad funksiyasi aniqlanib, yechim topildi. Shuningdek, yuqori aniqlik va tezlik talab etilgan hollarda Gurobi yoki IBM ILOG CPLEX kabi professional solverlardan foydalanish imkoniyati mavjud. Kirish ma’lumotlari sifatida suv talabi (Dᵢ), mavjud umumiy suv hajmi (Wₘₐₓ), iste’mol koeffitsientlari (aᵢ) hamda samaradorlik koeffitsientlari (bᵢ) kiritildi. Dasturiy tizim bu parametrlarni qayta ishlaydi va model tenglamalarini avtomatik shakllantiradi. Natijada, har bir taqsimot nuqtasi uchun optimal suv miqdori aniqlanadi. Model natijalari jadval va grafik ko‘rinishida vizuallashtirilib, suv taqsimoti samaradorligining oshgani, resurs yo‘qotishlarining kamaygani hamda tizimning umumiy barqarorligi yaxshilangani aniqlandi. Bu yondashuv real sug‘orish tarmoqlarida qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi raqamli optimallashtirish moduli sifatida qo‘llanishi mumkinligini ko‘rsatdi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 230 Ishlab chiqilgan chiziqli dasturlash modeli sug‘orish kanal tarmog‘ida suv taqsimotining optimal sxemasini aniqlash imkonini berdi. Modellash natijalari shuni ko‘rsatdiki, mavjud suv resurslarini ratsional taqsimlash orqali suv yo‘qotishlari kamaydi va hosildorlik oshdi. Quyidagi jadvalda turli taqsimot punktlari uchun optimal suv hajmlari va ularning samaradorlik ko‘rsatkichlari keltirilgan. 1-jadval: Chiziqli dasturlash modeli asosida sug‘orish kanali bo‘yicha optimal suv taqsimoti natijalari Taqsimot punkti (i) Suv talabi Dᵢ (m³/s) Optimal suv hajmi xᵢ (m³/s) Hosil samaradorligi bᵢ (unit) Yo‘qotish koeff. Lᵢ (%) 1 – Fermer xo‘jaligi A 2.5 2.3 1.15 4.0 2 – Fermer xo‘jaligi B 3.0 2.8 1.20 3.5 3 – Fermer xo‘jaligi C 2.0 1.9 1.10 3.0 4 – Fermer xo‘jaligi D 2.8 2.6 1.18 4.2 Jami / o‘rtacha 10.3 9.6 1.16 3.7 Tahlil natijalariga ko‘ra, model umumiy suv sarfini taxminan 7% ga kamaytirgan, hosildorlik ko‘rsatkichi esa 5–8% gacha oshgan. Bu natijalar chiziqli dasturlash modeli suv taqsimoti samaradorligini oshirishda amaliy ahamiyatga ega ekanini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, model yordamida kanal bo‘ylab suv bosimi va oqim tezligi o‘rtasidagi muvozanat saqlanib, gidravlik barqarorlik ta’minlandi. Shu asosda modelning verifikatsiyasi haqiqiy dala ma’lumotlari bilan solishtirilib, xatolik darajasi ±4% atrofida ekanligi aniqlandi. Bu ko‘rsatkich ishlab chiqilgan yondashuvning yuqori aniqlik va ishonchlilik darajasini namoyon etadi. Quyidagi diagrammada sug‘orish tizimida suv taqsimotining model qo‘llanilishidan oldingi va keyingi holati taqqoslanadi. Diagramma suv miqdorining har bir taqsimot punktida qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi. Model joriy etilgandan so‘ng suv yo‘qotishlari kamaygan, resurslar yanada muvozanatli taqsimlangan va har bir xo‘jalikning ehtiyoji optimal darajada qondirilgan. Natijada umumiy suv sarfi 7–10% gacha qisqargan, hosildorlik esa 5–8% ortgan. Quyidagi bar chart bu farqni vizual tarzda ifodalaydi. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 231 Modelning barqarorligini baholash maqsadida suv resursi kamaytirilgan sharoitlarda (masalan, 10% va 20% kamayish holatlarida) optimallashtirish jarayoni qayta amalga oshirildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, suv resurslari 10% kamayganda umumiy foyda (hosildorlik indeksi) atigi 3% ga pasaygan. 20% kamayish holatida esa foyda 7–8% gacha qisqargan bo‘lsa-da, suv yo‘qotishlarining ulushi deyarli o‘zgarmagan. Bu holat modelning resurs tanqisligiga nisbatan barqaror va moslashuvchan ekanini ko‘rsatadi. Shunday qilib, chiziqli dasturlash asosidagi ishlab chiqilgan model nafaqat optimal taqsimot sharoitida, balki cheklangan suv resurslari mavjud bo‘lgan vaziyatlarda ham yuqori samaradorlikni saqlab qoladi.\ Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, chiziqli dasturlash (LP) modeli sug‘orish kanal tizimida suv resurslarini optimal taqsimlash uchun samarali va amaliy yondashuv hisoblanadi. Uning asosiy ustunliklari — modelning soddaligi, matematik jihatdan aniq formulalarga asoslanishi va hisoblash tezligidir. LP modeli yordamida turli cheklovlar ostida ham qisqa vaqt ichida optimal yechim topish mumkin. Shu bilan birga, bu usul tahlil qilinadigan tizim hajmi kattalashgan hollarda ham samarali ishlaydi, shuning uchun u ko‘plab suv resurslarini boshqarish tizimlarida keng qo‘llaniladi. Biroq, LP modelining ayrim cheklovlari va kamchiliklari ham mavjud. Eng avvalo, model nolinchi qiymatlar muammosiga duch keladi, ya’ni ba’zi taqsimot nuqtalarida suv butunlay ajratilmasligi holatlari kuzatiladi. Bundan tashqari, LP modeli noaniqliklar — masalan, ob-havo o‘zgarishi, kanal sizilishlari yoki foydalanuvchi xatti-harakatlari kabi tasodifiy omillarni hisobga olmaydi. Kelgusida modelni takomillashtirish uchun uni stoxastik yoki dinamik dasturlash modellariga integratsiya qilish, shuningdek, sun’iy intellekt (AI) yondashuvlarini — xususan, mashinaviy o‘rganish (ML), genetik algoritmlar (GA) va zarrachalar to‘dasini optimallashtirish (PSO) usullarini qo‘shish maqsadga muvofiqdir. Bunday integratsiya natijasida modelning prognozlash aniqligi oshib, real vaqt rejimidagi boshqaruv imkoniyatlari kengayadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, ishlab chiqilgan chiziqli dasturlash (LP) modeli sug‘orish kanal tizimida suv resurslarini samarali taqsimlash imkonini beradi. Model suv talabi, mavjud hajm va samaradorlik koeffitsientlarini hisobga olgan holda optimal taqsimot sxemasini aniqlaydi. Natijada, suv yo‘qotishlari 20–30% gacha kamaygan, suvdan foydalanish samaradorligi esa sezilarli darajada oshgan.LP modeli o‘zining soddaligi, tez ishlash xususiyati va aniqligi bilan ajralib turadi hamda amaliy irrigatsiya tizimlarida qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qo‘llanishi mumkin. Kelgusidagi tadqiqotlar modelni real vaqt ma’lumotlari bilan integratsiya qilish, IoT sensor tarmoqlari orqali avtomatik monitoringni joriy etish hamda AI asosidagi bashoratlash va boshqaruv algoritmlarini qo‘shish yo‘nalishida olib boriladi. Bu esa suv resurslarini yanada samarali, barqaror va moslashuvchan boshqarish tizimini yaratish imkonini beradi. Foydalanigan adabiyotlar [1]. Uteuliev N.U., QutlimuratovYu.Q., YadgarovSh.A. Using the methods and optimizing criteria in making the managing decisions of agricultural production // 2019 International Conference on Information Science and Communications Technologies (ICISCT) - 2019. - Pp. 1-4. DOI:10.1109/AICT50176.2020.9368798 [2]. Tkachyev, A.A., Olgarenko, I.V. Urgent problems of water distribution management in main canals of irrigation systems // Scientific journal of Russian Scientific Research Institute of land improvement problems. 2021. Vol. 11, no.2.P. 1-23. [3]. Jiang, Y., Xiong, L., Yao, F., Xu, Z. Optimizing regional irrigation water allocation for multi-stage pumping-water irrigation system based on multilevel optimization-coordination model. // Journal of Hydrology. 2019. № 4. Vol. 100038. 1-13.P. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 232 [4]. Uteuliev N.U., KutlimuratovYu.K. Algorithm of solution of one two–criteria stochastic ecology–economic problems of agricultural production // European science review. – Austria, 2017. – № 9-10. – rr. 141-143. [5]. N.U. Uteuliev , A.J. Seytov, Yu.Q. Qutlimuratov , B.N. Begilov , Z.B. Madreymova , M. Esonturdiyev. Stochastic two-criteria model for optimising the location of agricultural production under conditions of soil saturation / Informational technologies and mathematical modelling (ITMM-2024): Proceedings of the 23rd International Conference named after A. F. Terpugov (2024 October, 20–26). — Tomsk: Tomsk State University Publishing, 2024. — 244 p. [6]. Ajjaz Maqbool Dar, Mushtaq Ahmad Lone. Solving stochastic agricultural production planning problems by using fuzzy goal programming // Skuast Journal of Research Year : 2023, Vol. 25(3). P. 1-8.: 10.5958/2349-297X.2023.00049.1 [7]. Yu. Qutlimuratov, B. Jarilkanov, Z. Madreymova. Ecological and economic model of plant placement based on soil salinity monitoring // AIP Conf. Proc. 3147, 030020 (2024). https://doi.org/10.1063/5.0210750 [8]. Ermolaev, Yu. M. Metodi stoxasticheskogo programmirovaniya / Yu. M. Ermolaev. – M.: Nauka, 1976. – 240 s. [9]. Golshteyn E.G. Vipukloe programmirovanie (elementi teorii). - M.: FIZMATLIT, 2005. - 368 s. [10]. Yudin D.B., Golshteyn E.G. Lineynoeprogrammirovanie (teoriya, metodiiprilojeniya). - Moskva: «Nauka», 1969. [11]. Turaev, R., Seytov, A., K. Hollozov, B., Haydarova, R., Kuldasheva, S. Algorithms for planning water management in irrigation systems. AIP Conference Proceedings, 2024, 3045(1), 040040. [12]. Seytov, A., Abdurakhmanov, O., Kakhkhorov, A., Karimov, D., Abduraimov, D. Modeling of two-dimensional unsteady water of movement in open channels. E3S Web of Conferences, 2024, 486, 01023. [13]. Turaev, R., Seytov, A., Kuldasheva, S., Nortojiev, U. Algorithms for calculating limits in water management in irrigation systems. E3S Web of Conferences, 2023, 401, 02016. [14]. Aybek Seytov; Lyudmila Varlamova; Azam Khudayberdiev; Niyetbay Uteuliev; Sherzod Yadgarov; Dauletyar Seytimbetov. Usage of finite element method for modeling twodimensional unsteady water movement in open channels. AIP Conf. Proc. 3147, 030034 (2024). https://doi.org/10.1063/5.0210332. [15]. Aybek Seytov; Azimjon Khusanov; Azam Khudayberdiev; Niyetbay Uteuliev; Sherzod Yadgarov; Dauletyar Seytimbetov. Development of algorithms for modelling water management processes on main canals. AIP Conf. Proc. 3147, 030032 (2024). https://doi.org/10.1063/5.0210329. [16]. Aybek Seytov; Azimjon Khusanov; Azam Khudayberdiev; Niyetbay Uteuliev; Sherzod Yadgarov; Dauletyar Seytimbetov; Otabek Ergashev; Olim Abduraxmanov. Development of algorithms for solving problems of optimisation of water resource management in irrigation systems. AIP Conf. Proc. 3147, 030033 (2024). https://doi.org/10.1063/5.0210330 [17]. Aybek Seytov; Lyudmila Varlamova; Sayfiddin Bahromov; Yusup Qutlimuratov; Bakhadir Begilov; Seytimbetov Dauletyar. Optimal management of water resources of large main canals with cascades of pumping stations. AIP Conf. Proc. 3147, 030022 (2024). https://doi.org/10.1063/5.0210523 ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 233 [18]. Varlamova Lyudmila, P., Seytov Aybek, J., Bahromov Sayfiddin, A., Shokhjakhon Sh, B., Mirzaolimov Akhmadjon, K. Digital Agricultural Ecosystem: Revolutionary Advancements in Agriculture, 2024, страницы 339–368 [19]. Kabulov, A (Kabulov, Anvar); Normatov, I (Normatov, Ibrokhimali); Seytov, A (Seytov, Aybek); Kudaybergenov, A (Kudaybergenov, Adilbay). 2020 IEEE international iot, electronics and mechatronics conference (IEMTRONICS 2020). Страница187-190 [20]. Rakhimov, S. (Rakhimov, Shavkat); Seytov, A (Seytov, Aybek); Rakhimova, N (Rakhimova, Nasiba) ; Xonimqulov, B (Xonimqulov, Bahrom). Mathematical models of optimal distribution of water in main channels// 2020 IEEE 14th international conference on application of information and communication technologies (AICT2020) DOI:10.1109/AICT50176.2020.9368798 [21]. Khaydar, D., Chen, X., Huang, Y. et al. Investigation of crop evapotranspiration and irrigation water requirement in the lower Amu Darya River Basin, Central Asia. J. Arid Land 13, 23–39 (2021). https://doi.org/10.1007/s40333-021-0054-9.