scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

MAHALLIY TEXNOLOGIK VOSITALAR ASOSIDA QORAKO'L JUNINI SANOAT MIQYOSIDA YUMSHATISH USULLARI

MAHALLIY TEXNOLOGIK VOSITALAR ASOSIDA QORAKO'L JUNINI SANOAT MIQYOSIDA YUMSHATISH USULLARI

Abstract

Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston iqlim sharoitida qorako‘l zotli qo‘y juniga yangi texnologik yondashuv asosida ishlov berish jarayonlari yoritilgan. Eksperimentlar natijasida jun tarkibidagi keratin tuzilmasi yumshoq muhitda fizik-kimyoviy ta’sir orqali qayta tashkil etildi. Taklif etilgan innovatsion metod yordamida jun tolalarining egiluvchanligi ortdi, ularning sirt tuzilmasida bir tekislik va mayinlik hosil bo‘ldi. Jarayonda ishlatilgan uskuna dizayni ham takomillashtirilib, energiya tejamkorligi ta’minlandi

Full text

ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 279 MAHALLIY TEXNOLOGIK VOSITALAR ASOSIDA QORAKO‘L JUNINI SANOAT MIQYOSIDA YUMSHATISH USULLARI Nodirova Mexriniso Ne’matovna1, Hamrayeva Sanovar Atoyevna 2, 1Buxoro Davlat texnika universiteti doktoranti, 2Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti professori, texnika fanlari doktori [email protected],samovar-x[email protected] Anatation. Ushbu ilmiy maqolada O‘zbekiston iqlim sharoitida qorako‘l zotli qo‘y juniga yangi texnologik yondashuv asosida ishlov berish jarayonlari yoritilgan. Eksperimentlar natijasida jun tarkibidagi keratin tuzilmasi yumshoq muhitda fizik-kimyoviy ta’sir orqali qayta tashkil etildi. Taklif etilgan innovatsion metod yordamida jun tolalarining egiluvchanligi ortdi, ularning sirt tuzilmasida bir tekislik va mayinlik hosil bo‘ldi. Jarayonda ishlatilgan uskuna dizayni ham takomillashtirilib, energiya tejamkorligi ta’minlandi Kalit so‘zlar: qorako‘l zotli qo‘y, yumshoq muhit, fizik-kimyoviy ishlov, keratin strukturasi, tolaviy elastiklik, uskuna, sirt mayinligi, eksport imkoniyati. МЕТОДЫ ПРОМЫШЛЕННОГО СМЯГЧЕНИЯ КАРАКУЛЬСКОЙ ШЕРСТИ НА ОСНОВЕ МЕСТНЫХ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СРЕДСТВ Аннотация. В данной научной статье представлены процессы обработки шерсти овец каракульской породы в климатических условиях Узбекистана на основе нового технологического подхода. В результате экспериментов структура кератина в составе шерсти была реорганизована под воздействием физико-химических факторов в мягкой среде. Предложенный инновационный метод способствовал увеличению гибкости волокон, обеспечив их равномерную и мягкую поверхность. Конструкция используемого оборудования была усовершенствована, что обеспечило энергосбережение. Ключевые слова: овцы каракульской породы, мягкая среда, физико-химическая обработка, структура кератина, эластичность волокон, оборудование, мягкость поверхности, экспортный потенциал INNOVATIVE MODEL OF KARAKUL WOOL SOFTENING TECHNOLOGY IN UZBEKISTAN Abstract. This scientific article presents the processsing methods of Karakul sheep wool under the climatic conditions of Uzbekistan using a novel technological approach. As a result of the experiments, the keratin structure within the wool was reorganized through physico-chemical effects in a soft environment. The proposed innovative method increased the flexibility of the fibers, creating a uniform and soft surface texture. The design of the equipment used in the process was improved, ensuring energy efficiency. Keywords: Karakul sheep, soft environment, physico-chemical treatment, keratin structure, fiber elasticity, equipment, surface softness, export potential Мамлакатимизда етиштириладиган қоракўл қўй жун толалари ярим дағал ва ўта дағаллиги барча тўқимачилик саноати мутахассисларига мълум бўлиб, ундан тўқимачилик ўрта чизиқли зичликдаги иплар олиш ва сифатли тайёр матолар ишлаб чиқариш муаммоси ҳалигача тўлиқ ечимга эга эмас. Шунинг учун бу илмий тадқиқот ишида белгиланган вазифани бажариш учун аввалги бобда келтириб ўтилган ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 280 компонентлар ёрдамида маҳаллий қўй жун толаларини юмшатиш билан бирга уни қайта ишлаш заруратини кўзлаб жунни қайта ишлаш учун жиҳоз ишлаб чиқишни тақозо этди. Ишимизда кўриб чиқиб таҳлил қилинган манбалар ва услублардан фойдаланилган ҳолда маҳаллий қўй жун толаларини юмшатиш учун жиҳоз яратилди ва технологияси ишлаб чиқилди (1.1-расм). Бу технология икки босқичдан иброат бўлиб, дастлабки боқичда маҳаллий қоракўл қўй жун толалари мавсумларга биноан йиғилган ва ювиб тозаланган жун толлари дастлабки қайта ишланди. Асосий босқичда жун толалари яратилган жиҳоз ёрдамида барча чиқиндилардан тозаланиб, қўшимча эмульциялаш асосида юмшатилди ва 24 соат давомида қоронғу шароитда ва ёпинган ҳолда сақланди. Ужараён жуда муҳим бўлиб, қўлланган кимёвий моддалар вақт орасида фаоллашади, тола тузилишида тиниқ таъсир кўрсатади. Очиқ ёруғлик (айниқса ультрабинафша нурлари) кимёвий моддаларни парчалаши мумкин. Бу моддалар ўз таъсирини йўқотади. Ёпиқ ҳолатда тола қуриб қолмаслиги, эмульсиянинг суюқлиги йўқолмаслиги ва ҳаводаги кислород таъсири чекланиши учун ёпиқ муҳит талаб этилади. Техник жиҳатдан эса, толалар герметик контейнерлар ёки полиэтилен халталарда ҳарорат 20–25°C оралиғида сақланади. Агар муҳитдаги намлик юқори бўлса, тола янада самарали юмшайди. тола эластиклашади, кератин боғлари эгилади, толанинг узишга чидамлилиги камаяди, аммо ишлов беришга яроқлилиги ортади, кутикула плиткалари бўшашади, бу эса ёғли моддаларнинг ички қатламларга киришини осонлаштиради, энергия сарфи камаяди-кейинги босқичларда толани тарқатиш, бўяш, бўйаш ва тўқишда осонлик яратилади. Хулоса қилиб айтганда, ушбу босқич — жунни юмшатишда ҳал қилувчи босқичлардан бири ҳисобланади. Бунда жун тозаланади ва ҳар бир тола юмшоқликка тайёр ҳолга келади, эмульсиялар ёрдамида ички структурадаги боғлар сусайади, қоронғу ва ёпиқ муҳитда сақлаш орқали моддаларнинг максимал таъсири таъминланади. 1.1-расмда маҳаллий қўй жун толаларини қайта ишлаш технологиясининг кетма-кетлиги келтирилган. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 281 1.1-расммаҳаллий қўй жун толаларини қайта ишлаш технологиясининг кетмакетлиги Маҳаллий қўй жун толаларини дастлабки босқичда қайта ишлаш технологияси. Маҳаллий қўй жун толаларини дастлабки босқичда қайта ишлаш жараёни аввалги бобда кўриб чиқилган ва таҳлил қилинган натижаларга кўра белгиланган рецепт асосида кузги ва баҳорги мавсумда қирқилган толалари қайта ишланди. Бунда 1.1-жадвалда жун толаларини дастлабки қайта ишлаш учун мочевина (карбамид)дан фойдаланиб мавсумга мос равишда 1000 кг жунга 100 литр эритма тайёрлаш учун рецепт ишлаб чиқилди ва шу асосда тажриба ишлари олиб борилди. 1.1-жадвал Кузги ва баҳорги мавсумда қирқилган 100кг жун толасини дастлабки қайта ишлаш Эритма таркиби, литр Баҳорги жун учун, кг Кузги жун учун, кг 1В 2В 3В 1В 2В 3В Мочевина (карбамид), кг 0,25 0,30 0,35 0,20 0,25 0,30 100литр эритма учун тоза сув, литр 99,85 99,7 99,65 99,8 99,75 99,7 1.1-жадвалда белгиланган рецепт дозасидан фойдаланиб дастлабки қайта ишлаш қуйидагича амалга оширилди. 200 литрли ваннага 100 литр эритма тайёрлашда 40оС ҳароратдаги дистилланган тоза сувга мачевина (карбамид) эритилиб, 100 кг тозаланган жун толалари солиб, 30 минутга ивитиб қўйилди. Сўнг 60оС гача қиздирилиб, 2 соат давомида дам берилиб, тоза сувда чайиб қуритилди. Дастлабки қайта ишлашдан сўнг толаларнинг йўғонлиги тажриба йўли билан аниқланди. Тажриба натижалари 3.2-жадвалда келтирилган. 1.2-жадвал Кузги ва баҳорги мавсумда қирқилган 100кг жун толасини дастлабки қайта ишлаш Тола кўрсаткичи Баҳорги жун учун, кг Кузги жун учун, кг 1В 2В 3В 1В 2В 3В Толанинг бошланғич диаметри, мкм 35 35 35 28 28 28 Толанинг ишлов берилгандан сўнг диаметри, мкм 33,3 32,5 31,9 26,6 25,9 25,2 Толанинг эластиклиги, % 28 30 31 35 38 42 Толанинг гидратацияси, % 12 13,5 14 15 16 17 100 кг тола эвазидаги ишловдан сўнгги массаси, кг 106 106,5 108 108 110 113 1.2-жадвалда келтирилган натижалардан маълум бўлдики, баҳорги жунга нисбатан кузги толанинг бошланғич диаметри барча вариантларда 20%га кам, толани ишлов берилгандан сўнгги диаметри 1вариантда 20,12%га, 2 вариантда 20,4%га, 3 вариантда 21%га кам эканлиги аниқланди. Баҳорги жун толага нисбатан кузги толанинг эластиклиги 1 вариантда 7%га, 2 вариантда 8%га, 9%га кўп, толанинг нам сингдириши (гидратацияси) 1 вариантда 3%га, 2 вариантда 2,5%га, 3%га кўп, 100 кг тола эвазидаги ишловдан сўнгги массаси 1 вариантда 10,2%га, 2 вариантда 10,33%га, 10,5%га ошганлиги аниқланди. Жун толаларига дастлабки ишлов бериш натижаларини яққол тасвири 2.1-расмларда келтирилган. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 282 2.2-расм. Жунга дастлабки ишлов бериш натижасида толаларнинг эластиклик хусусиятини ўзгариши. 2.3-расм. Жунга дастлабки ишлов бериш натижасида толаларнинг гидратациясини ўзгариши. 2.4-расм. 100 кг тола эвазидаги ишловдан сўнгги массасининг ўзгариши. Бу кўрсаткичлар шундан далолат берадики, баҳорги ҳамда кузги мавсумда қирқиб олинган 3 вариантда ишлов берилган жун толалари бошқа вариантларга нисбатан барча кўрсаткичлари яхши бўлиб, кузги жун баҳоргига нисбатан ингичка ва навбатда юқори эластикликка эга, намни сингдириш қобилияти юмшатиш жараёнига боғлиқ бўлиб, кузги жунда юқори эканлигии кузатилди. Дастлабки ишлов берилган жун толалари асосий ишлов беришга тайёрланди. Бунда дастлабки ишловдан сўнг толалар нормал ҳарортда ва намликда сақланиб янги яратилган ишлов бериш жиҳозига йўналтирилди. Янги яратилган ишлов бериш жиҳози қуйидаги 3.-расмда келтирилган бўлиб, унда жун толалари юмшатиш жараёнидан ўтади ва унинг ишлаш принципи қуйида намоён этилган. ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 283 1-конвейер, 2қабул қилувчи валлар, 3-4-қозикли барабанлар, 5паррак , 6бак, 7суюқлик трубкаси, 8-чиқиш шахтаси. 3-расм. Жун толаларини асосий босқичда юмшатиш жиҳозининг технологик схемаси. Асосий босқичда жун толалари яратилган янги қайта ишлаш жиҳозининг 1-конвейерга узатилади ва унда ярим дағал жун маҳсулотини тенг тақсимлаб махсус резина қопланган роликлар орқали 2-қабул қилувчи валларга йўналтириб беради. Қабул қилувчи валлар иккита бўлиб улар бир бирига параллел жойлашган бўлиб, қарама-қарши йўналишда айланма ҳаракат қилиб, конвейрдан келаётган жун толаларини сиққан ҳолда камера ичига шунингдек 3-4-қозиқли барабанларга йўналтиради. 3-қозиқли барабан айланиш тезлиги марказида маҳкамланган тишли узатмадан ҳарактни олиб двигателдан келаётган тасма орқали 700 айл/мин тезликда ҳаракатланиб, толани 4-қозиқли барабанга йўналтиради толаларни у двигатель билан бир хил, яъни 800 айл/мин тезликда ҳаракатланиб толалар титилади ва ортиқча чиқиндилардан тозаланади. Чиқиндилар қозиқли барабанлар остида жойлашган чиқинди бункерига тушади. Тозалаб титилган толалар 5-вентилятор парракларига йўналтиради. Парраклар ёрдамида 6-бакдан 7эритма трубкаси орқали узатиладиган юмшатувчи суюқликни толаларга сингдиради ва жунни кучли ҳаво босими билан винтеляция деворларига зарб билан уриб саваш вазифасини бажарган ҳолда юмшатилган жун тоалларини 8-чиқиш шахтасига қараб йўналтиради. Бакда махсус суюқлик бўлиб, у суюқлик юмшатувчи восита бўлиб, таркибида сув, Ciba Sapamine ОC ва Триамон бўлиб, дағал жунни юмшатиш ва электор токини сўндиришга ёрдам берувчи восита ҳисобланиб, жуннинг винтелятор паррагидан шкастланмасдан олиб чиқишга ҳаракат қилади. Юмшатилган жун толалари шахтадан махсус ёруғлик тушмайдиган хонага келиб тушади, бу хонада 65% намлик ва 22оС ҳарорат билан таъминланган ҳолда толалар 24 соат усти ёпинган шароитда сақланади ва кейинги йигириш жараёнларига узатилади. Асосий босқичда жун толалари яратилган янги қайта ишлаш жиҳозида юмшатилгандан сўнг унинг сифат кўрсаткичлари Толали экинлар илмий тадқиқот институти ДМ ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI OKTABR ANDIJON,2025 284 лабораториясидаги “FIBROTEST” асбобида аниқланди. Натижалари 3.3-жадвалларда келтирилган. “FIBROTEST” асбобида пахта толасига мўлжалланганлиги сабабли, жун толалари микроиқлим шариоитида 24 соат сақланиб, жун толалари штапелланган ҳолатда кўрсаткичлари аниқланди. “FIBROTEST” асбобидан олинган натижалар иловада келтирилган. 1.3-жадвал Кузги ва баҳорги мавсумда қирқилган 100кг жун толасини асосий босқичда қайта ишлаш Тола кўрсаткичи Баҳорги жун учун, кг Кузги жун учун, кг 1В 2В 3В 1В 2В 3В Толанинг ишлов берилгандан сўнг диаметри, мкм 32,3 31,8 31,2 25,6 25,3 24,9 Толанинг мустаҳкамлиги cH/мтекс 3,2 3,5 4,5 3,66 4,71 5,47 Толанинг эластиклиги, % 37,3 39,5 41,9 46,0 55,9 62,5 Толанинг узишдаги узайиши, % 2,8 3,0 3,1 3,5 3,8 4,2 Бир хиллик нисбати 46,2 49,3 54,0 51,95 55,75 60,56 Толанинг ўртача узунлиги,мм 55,6 56,5 53,08 54,18 53,8 54,22 Adabiyotlar. 1.Islamova Zulaykho Shukhratovna, Matkarimova Dilnoza Bakhadirovna, Allakulova Gulziyo Kodirjon qizi, Bobokulova Marjona Begimkul qizi – “Exploring the Possibilities of Softening Coarse Wool Fibers” // The 5th International Scientific Conference, 2024, maxsus son, 154–158-betlar. https://sci-conf.com.ua/v-mizhnarodna-naukovo-praktichnakonferentsiya-scientific-research-modern-challenges-and-future-prospects-16-18-12-2024myunhen-nimechchina-arhiv/ 2.Yu H., Hurren C., Liu X. & Wang X. – “Tensile Properties of Australian Soft Rolling Skin Wool and Conventional Merino Wool” // Journal of Natural Fibers, 2022, 19son, 14620–14633-betlar. https://doi.org/10.1080/15440478.2022.2068173 3. 55. Islamova Z.S., Matkarimova D.B., Allakulova G.K. & Bobokulova M.B. – “Exploring the Possibilities of Softening Coarse Wool Fibers” // Tashkent Institute of Textile and Light Industry Conference Proceeding, 2025 https://sci-conf.com.ua/wpcontent/uploads/2024/12/scientific-research-modern-challenges-and-future-prospects-1618.12.24.pdf#page=154 4. 63. CN102251392 B – “Fluffy softening treatment method for wool” https://patents.google.com/patent/CN102251392B/en 5. 65. CN209227216 U – “Basolan wool-top continuous line with softening unit”https://patents.google.com/patent/CN209227216U/zh 6. 66. CN107119332 B – “Wool washing equipment with integrated heating-stirring for better softness”https://patents.google.com/patent/CN107119332B/zh