3D MODELLASHTIRSH ASOSIDA KO'RGAZMALI VOSITALARNI YARATISH VA ULARNI DARS JARAYONIGA TATBIQ ETISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 724 3D MODELLASHTIRSH ASOSIDA KO‘RGAZMALI VOSITALARNI YARATISH VA ULARNI DARS JARAYONIGA TATBIQ ETISH Xoliqova Ozoda Abdulmajid qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17439414 Annotatsiya. Mazkur maqolada chizmachilik fanini o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan, xususan, 3D modellashtirish imkoniyatlaridan samarali foydalanish masalalari yoritilgan. 3D modellashtirish asosida yaratilgan ko‘rgazmali vositalarning dars jarayonini yanada interfaol va tushunarli qilishdagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, maqolada 3D modellarni yaratish metodikasi, ularni ta’lim jarayoniga tatbiq etish mexanizmlari hamda an’anaviy vositalar bilan qiyosiy tahlil qilinib, ta’lim samaradorligini oshirishdagi nazariy jihatlar yoritilgan. Annotation. This article highlights the issues of effective use of modern information technologies, particularly 3D modeling, in teaching the subject of drawing. It is shown that visual aids created on the basis of 3D modeling contribute to making the learning process more interactive and understandable, and play an important role in developing students’ theoretical knowledge and practical skills. The article also discusses the methodology of creating 3D models, the mechanisms of their application in the educational process, as well as a comparative analysis with traditional teaching tools, scientifically substantiating their role in improving the efficiency of education. Аннотация. В данной статье освещаются вопросы эффективного использования современных информационных технологий, в частности 3D-моделирования, в преподавании черчения. Показано, что наглядные пособия, созданные на основе 3Dмоделирования, способствуют повышению интерактивности и наглядности учебного процесса, играют важную роль в формировании теоретических знаний и практических навыков учащихся. Также в статье рассматривается методика создания 3D-моделей, механизмы их применения в образовательном процессе, а также проводится сравнительный анализ с традиционными средствами обучения, научно обосновывается их роль в повышении эффективности образования. Kalit so‘zlar: 3D modellashtirish, ko‘rgazmali vosita, chizmachilik, ta’lim jarayoni, interfaollik, innovatsion metod, samaradorlik, ta’lim texnologiyalari. Keywords: 3D modeling, visual aid, drawing, educational process, interactivity, innovative method, efficiency, educational technologies. Ключевые слова: 3D-моделирование, наглядное пособие, черчение, учебный процесс, интерактивность, инновационный метод, эффективность, образовательные технологии. Globallashuv va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi zamonda ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, o‘quv jarayoniga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) keng joriy etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, texnik INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 725 tafakkurni shakllantirish, fazoviy tasavvurni rivojlantirish va amaliy ko‘nikmalarni hosil qilishda muhim o‘rin tutadigan chizmachilik fanining o‘qitilishi zamonaviy talablarga javob berishi lozim. Ilmiy nuqtai nazardan qaralganda, chizmachilik fani muhandislik, arxitektura, dizayn va boshqa texnik sohalarning nazariy asosini tashkil etadi. U fazodagi ob’ektlarning shakli, o‘lchami va o‘zaro joylashuvi haqida aniq tasavvur hosil qilishga xizmat qiladi. Shu sababli, bu fandagi bilimlar amaliy faoliyatda qo‘llaniladigan real loyihalash ishlarining ilmiy asosidir. Metodik jihatdan olganda, chizmachilikni o‘qitishda an’anaviy vositalar (doska, qalam, sirkul, chizg‘ich va h.k.) o‘quvchilarga asosiy bilim va ko‘nikmalarni berishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, ba’zi murakkab mavzular, ayniqsa, proektsiyalash, kesimlar, izometrik tasvirlar kabi masalalarni tushuntirishda faqat an’anaviy metodlar yetarli samara bermaydi. Shu bois, 3Dmodellashtirish dasturlaridan, interaktiv darsliklardan, virtual laboratoriyalardan va grafik simulyatsiyalardan foydalanish chizmachilikni o‘rgatishda yuqori natijalarga erishishga imkon beradi. Pedagogik nuqtai nazardan esa, darslarda innovatsion texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshiradi, ularning fanga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi va mustaqil fikrlash, ijodkorlik hamda texnik tafakkurni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ta’lim jarayonini vizuallashtirish orqali har bir o‘quvchi mavzuni o‘ziga mos usulda tushunish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Zamonaviy ta’lim jarayonida raqamli texnologiyalar, xususan, 3D modellashtirish vositalari fanlarni o‘qitishda yangi bosqichni boshlab berdi. Ayniqsa, chizmachilik fanini o‘qitishda bu texnologiyalar o‘quvchilarda fazoviy tafakkurni shakllantirish, nazariy bilimlarni mustahkamlash va ularni real amaliyot bilan bog‘lashda beqiyos ahamiyat kasb etmoqda. Ilmiy nuqtai nazardan 3D modellashtirish — bu geometrik shakllarni raqamli muhitda yaratish va vizualizatsiya qilish jarayonidir. Bu texnologiya muhandislik grafikasi, arxitektura, sanoat dizayni kabi yo‘nalishlarda ilmiy asoslangan loyihalash faoliyatining ajralmas qismidir. Chizmachilik fani orqali o‘rgatiladigan proektsiyalash, kesimlar, geometrik transformatsiyalar kabi nazariy mavzular 3D modellar yordamida aniq va tushunarli tasvirlanadi. Bu esa ilmiy tushunchalarning chuqur o‘zlashtirilishiga xizmat qiladi. Metodik jihatdan olganda, 3D texnologiyalar ta’lim metodikasini tubdan yangilash imkonini beradi. An’anaviy usullar bilan tushunilishi qiyin bo‘lgan mavzularni interaktiv vositalar orqali oson va ravshan ifodalash mumkin. Masalan, Autodesk AutoCAD, SolidWorks yoki SketchUp kabi dasturlar orqali o‘quvchilar o‘zlari 3D modellashuv jarayonida ishtirok etadilar, ob’ektlarni aylantiradilar, kesadilar, tahlil qiladilar. Bunday yondashuv konstruktiv tafakkurni rivojlantirishda juda samarali metod bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, dars rejalariga 3D mashqlarni qo‘shish orqali o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshirish mumkin. Pedagogik jihatdan qaralganda, 3D modellashtirish vositalari o‘quvchining o‘quv jarayonidagi faolligini oshiradi, uni passiv bilim oluvchidan faol ishtirokchiga aylantiradi. O‘quvchi o‘zlashtirayotgan nazariy bilimlarni bevosita amaliy faoliyatda sinab ko‘radi, bu esa bilimning chuqur va barqaror shakllanishiga olib keladi. Bunday jarayonlar ijodiy fikrlash, tanqidiy yondashuv, muammoni yechish ko‘nikmalarini ham rivojlantiradi. Ta’limda individual yondashuvni ta’minlash, har bir o‘quvchining o‘z qobiliyatiga mos tezlikda ishlashi uchun ham bu texnologiyalar qulay sharoit yaratadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 726 3D modellashtirish texnologiyalari ta’lim jarayonida bir nechta asosiy vazifalarni bajaradi: 1. Ko‘rgazmalilikni ta’minlaydi – murakkab obyektlar real shaklda tasavvur qilinadi. 2. Interfaollikni kuchaytiradi – o‘quvchi model bilan bevosita ishlash imkoniga ega bo‘ladi. 3. Ijodiy fikrlashni rivojlantiradi – o‘quvchilar mustaqil model yaratish va uni tahlil qilish jarayoniga jalb qilinadi. Zamonaviy ta’limda o‘quvchilarning darsdagi faolligi, mustaqil fikrlashi va nazariy bilimlarni real hayotiy vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyati muhim kompetensiyalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Dars jarayonida qo‘llanilayotgan ilg‘or pedagogik texnologiyalar, interaktiv usullar hamda axborot-kommunikatsiya vositalari aynan shu maqsadga xizmat qilmoqda. Bu omillar o‘quvchilarning o‘quv faoliyatida bevosita ishtirok etishini rag‘batlantiradi, ularning bilimlarni faqat yodlash emas, balki tahlil qilish va qo‘llash darajasiga o‘tishini ta’minlaydi (1-rasm). 1-rasm Ilmiy jihatdan, bilimning amaliy faoliyatga integratsiyasi konstruktivistik ta’lim nazariyasiga asoslanadi. Bu yondashuvga ko‘ra, o‘quvchilar bilimni tayyor holatda emas, balki o‘z tajribalari asosida mustaqil ravishda “kashf” etishlari lozim. Bunda nazariy bilimlar bevosita amaliy mashg‘ulotlarda, muammoli vazifalar yechimi, modellashtirish, loyihalash faoliyati orqali mustahkamlanadi. Ayniqsa, texnik fanlarda, jumladan chizmachilikda bu yondashuv ayni muddaodir. Metodik jihatdan, o‘quvchilarning darsdagi faolligini oshirish uchun darslar interaktiv metodlar – guruhlarda ishlash, amaliy loyihalar tuzish, “klaster”, “aql hujumi”, “rol o‘ynash”, va AKT vositalaridan foydalangan holda tashkil etilishi lozim. Nazariy qoidalar amaliy topshiriqlar bilan bog‘lab borilganda, o‘quvchilar mavzuni chuqurroq tushunadi va uni real kontekstda qo‘llashga intiladi. Masalan, chizmachilik darsida izometrik chizma qurish nazariyasi dastlab tushuntiriladi, so‘ngra o‘quvchilar o‘zlari 3D modellashtirish dasturida aynan shu chizmalarni yaratib, bilimlarini amalda sinab ko‘radilar. Pedagogik nuqtai nazardan, faol o‘qitish – bu o‘quvchining sub’ekt sifatida dars jarayonida qatnashishini anglatadi. Ya’ni, o‘quvchi bilimni tayyor holatda emas, balki faoliyat orqali o‘zlashtiradi. Bunday yondashuv o‘quvchining motivatsiyasini oshiradi, unga mustaqil fikr yuritish, savollar berish, xatolarni tahlil qilish va ularni tuzatish imkonini beradi. Bundan INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 727 tashqari, faol o‘rganish jarayoni o‘quvchida o‘z-o‘zini baholash va o‘z ustida ishlash madaniyatini shakllantiradi, bu esa uzluksiz ta’lim tamoyiliga uyg‘un keladi. 3D modellashtirish asosida ko‘rgazmali vosita tayyorlash quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Mavzuni tanlash – dars mazmuniga mos obyekt belgilanadi (geometrik jismlar, texnik detallar, arxitektura elementlari). 2. Dasturiy ta’minot tanlash – AutoCAD, SolidWorks, Blender, SketchUp va boshqa dasturlar ichidan maqsadga mos variant aniqlanadi. 3. Model yaratish – ob’ektning geometrik shakli o‘lcham va proyeksiyalarga asoslangan holda modellashtiriladi. 4. Vizualizatsiya – modelga rang, material va tekstura berilib, yanada real ko‘rinishga keltiriladi. 5. Dars jarayoniga moslashtirish – yaratilgan model taqdimot, animatsiya yoki interfaol shaklda foydalanishga tayyorlanadi (2-rasm). 2-rasm Zamonaviy ta’lim tizimida fazoviy tafakkurni shakllantirish va rivojlantirish muhim pedagogik vazifalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Ayniqsa, texnik yo‘nalishdagi fanlar — jumladan, chizmachilikda — o‘quvchilarning murakkab shakl va ob’ektlarni fazoda to‘g‘ri anglay olish qobiliyati ularning kasbiy tayyorgarligi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Shu jihatdan olib qaralganda, ikki o‘lchamli chizmalarga qaraganda 3D modellar asosida ishlash jarayoni o‘quvchilarda murakkab ob’ektlarni fazoda tezroq va chuqurroq anglash ko‘nikmasini rivojlantiradi. Ilmiy nuqtai nazardan, fazoviy tafakkur — bu insonning uch o‘lchovli fazodagi ob’ektlar va ularning nisbiy holatlarini tasavvur qilish, manipulyatsiya qilish va tahlil qilish qobiliyatidir. Bu ko‘nikma geometrik modellashtirish, texnik loyihalash, muhandislik grafikasi kabi ilmiy faoliyatlarda zaruriy intellektual asos bo‘lib xizmat qiladi. 3D texnologiyalar orqali o‘quvchilar ob’ektlarni har xil rakursdan ko‘rish, ularni burish, kesish, bo‘laklash orqali fazodagi munosabatlarni chuqurroq anglaydilar. Bu esa ikki o‘lchamli (2D) chizmalar orqali yetkazilishi qiyin bo‘lgan murakkab tushunchalarni osonroq o‘zlashtirish imkonini beradi. Metodik jihatdan, dars jarayonida 3D vizualizatsiya vositalaridan foydalanish chizmachilikni o‘qitish metodikasiga sezilarli yangilik kiritadi. O‘quvchilar faqat tayyor chizmalarni tahlil qilish bilan cheklanmay, balki o‘zlari ham 3D modellash jarayonida faol ishtirok etadilar. Bu jarayonda ular o‘lchovlarni to‘g‘ri qo‘llash, proektsiyalash tamoyillarini amalda sinash, ob’ekt tuzilishini tahlil qilish imkoniga ega bo‘ladilar. Ushbu metodik yondashuv INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 728 bilimlarni faqat nazariy darajada emas, balki amaliy faoliyat orqali ham o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Pedagogik nuqtai nazardan, 3D modellashtirish o‘quvchilarning kognitiv rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Vizual-audio vositalar bilan boyitilgan darslar orqali o‘quvchilarda o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha aniq tasavvur hosil bo‘ladi. Bu esa ularning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, faolligini kuchaytiradi va o‘z fikrini erkin ifodalashga undaydi. 3D muhitda ishlash shuningdek, o‘quvchilarning muammoli vaziyatlarni mustaqil hal qilish, analitik tafakkur yuritish, xatolardan saboq olish kabi kompetensiyalarini ham shakllantiradi. Dars jarayonida qo‘llash imkoniyatlari 3D ko‘rgazmali vositalar chizmachilik fanida bir necha yo‘nalishda samarali qo‘llanishi mumkin: Nazariy mashg‘ulotlarda murakkab mavzularni tushuntirish, ob’ektlarning tuzilishini fazoda ko‘rsatish. Amaliy mashg‘ulotlarda o‘quvchilarga mustaqil topshiriqlar berish, masalan, 3D model asosida proyeksiyalarni chizish. Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda ta’limning shakli, mazmuni va metodlari tubdan o‘zgarib bormoqda. Xususan, masofaviy ta’lim turining keng joriy etilishi o‘qituvchilardan o‘quvchilarning e’tiborini jalb etish va saqlab qolish, darslarni interaktiv tashkil etish bo‘yicha yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Ayniqsa, VR (virtual haqiqat) va AR (kengaytirilgan haqiqat) texnologiyalaridan foydalanish orqali ta’lim jarayonini jonlantirish, murakkab ob’ektlarni fazoviy tasvirlash va o‘quvchilarning mavzuga bo‘lgan qiziqishini oshirish imkoniyati kengaymoqda. Ilmiy jihatdan, VR va AR texnologiyalari real hayotdagi ob’ektlar va jarayonlarning raqamli muhitda simulyatsiya qilinishi va ularning interfaol ko‘rinishda taqdim etilishi orqali o‘quvchilarning fazoviy tafakkuri, idrok faoliyati va kreativ fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, texnik fanlarda, chizmachilik, biologiya, fizika yoki geografiya kabi sohalarda murakkab tuzilishdagi ob’ektlarni 3D formatda ko‘rish, ularni har xil burchaklardan tahlil qilish o‘quvchilarning ilmiy tasavvurini boyitadi va mavzuni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Metodik nuqtai nazardan, masofaviy ta’limda AR/VR texnologiyalarini dars jarayoniga integratsiya qilish o‘quv materiallarini taqdim etish usullarini yangilaydi. Darslar matn, rasm yoki video bilan cheklanmay, interfaol 3D muhitda o‘tkaziladi. Masalan, chizmachilik darsida 3D chizmalarni VR yordamida fazoda aylantirib ko‘rish yoki fizika darsida AR orqali mexanik modellarni telefon ekranida jonlantirish o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini oshiradi. Bunday metodik yondashuvlar o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini faollashtiradi, ularni mavzuga bevosita jalb etadi va mustahkam bilim olishga zamin yaratadi. Pedagogik jihatdan, VR/AR texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarda ta’limga nisbatan ichki motivatsiyani kuchaytiradi. Chunki o‘quvchilar o‘zlarini mavzuga bevosita “ichki ishtirokchi” sifatida his qiladilar, bu esa darsni passiv emas, faol ishtirok bilan o‘tishiga olib keladi. Shu bilan birga, har bir o‘quvchi o‘zining individual tezligida, o‘ziga qulay usulda o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni ta’minlaydi va har bir o‘quvchining salohiyatini to‘liq ochishga xizmat qiladi. Metodik yondashuv INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 729 3D modellashtirish asosida darslarni tashkil etish metodikasi uch bosqichda ko‘rib chiqilishi mumkin: 1. Dars mazmuniga mos modelni tanlash va yaratish. 2. Modeldan foydalanish usullarini ishlab chiqish (prezentatsiya, animatsiya, interfaol topshiriqlar). 3. O‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini nazariy asosda baholash. Bu metodika orqali dars jarayonining samaradorligi oshadi, o‘quvchilar nazariy bilimni amaliy ko‘nikma bilan uyg‘unlashtiradilar. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abduraxmonov Q., To‘xtasinov A. Chizmachilik va muhandislik grafikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. 2. Karimov N. Ta’lim jarayonida innovatsion texnologiyalar. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 3. Xodjayev M. Pedagogik texnologiyalar va interfaol metodlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2019. 4. AutoDesk. AutoCAD User Guide. – USA: Autodesk Press, 2021. 5. Blender Foundation. Blender 3D Modelling Manual. – Netherlands, 2022. 6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli ta’lim tizimini rivojlantirish choratadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, 2021-yil. 7. Xolmatov A. Texnik ijodiyot va fazoviy tafakkurni rivojlantirish metodlari. – Toshkent: Fan, 2017.