CHIRCHIQ SHAHAR TARIXI MUZEYIDA AMALIY BEZAK SAN'ATI NAMUNALARINING INSTITUTSIONAL BOSHQARUVI VA KONSERVATSIYASI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 821 CHIRCHIQ SHAHAR TARIXI MUZEYIDA AMALIY BEZAK SAN’ATI NAMUNALARINING INSTITUTSIONAL BOSHQARUVI VA KONSERVATSIYASI 1Arziyeva Umida Abdurazzakovna, 2Ibragimova Aziza Xasan qizi 1Chirchiq shahar tarixi muzeyi Tabiat bo’limi mudiri, 2Chirchiq shahar tarixi muzeyi Tarix bo’limi mudiri https://doi.org/10.5281/zenodo.17440017 Annotatsiya. Mazkur tadqiqot Chirchiq shahar tarixi muzeyidagi amaliy bezak san’ati namunalari ilmiy qiymati hamda muzeyshunoslik maqomini oʻrganishga qaratilgan. Ishning asosiy maqsadi – Amaliy bezak san’ati asarlarining madaniy merosni institutsional saqlashdagi oʻrni va ahamiyatini yoritish hamda ularning ta’limi va kommunikatsion salohiyatini kuchaytirishdan iborat. Amaliy bezak san’ati buyumlarining murakkab material bazasi va amaliy funksiyasi ularni Tasviriy san’at fondlaridan ajratgan holda, alohida ilmiy boshqaruv tizimini talab qilishi asoslanadi. Tadqiqotda funksiya va qiymatni taqqoslash metodi qoʻllanilib, organik materiallarning turgʻunlik xususiyatlarini hisobga oluvchi koʻp qirrali hujjatlashtirish tizimini joriy etish zaruriyati koʻrsatiladi. Аннотация. Данное исследование посвящено изучению научной ценности и музейного статуса образцов прикладного декоративного искусства в музее истории города Чирчика. Основная цель работы заключается в освещении роли и значения произведений прикладного декоративного искусства в институциональном сохранении культурного наследия, а также в укреплении их образовательного и коммуникативного потенциала. Обосновывается, что сложная материальная база и практическая функция предметов прикладного декоративного искусства требуют отдельной научной системы управления, отличной от фондов изобразительного искусства. В исследовании применяется метод сопоставления функции и ценности, показывается необходимость внедрения многоаспектной системы документации, учитывающей устойчивые свойства органических материалов. Annotation. This study is focused on examining the scientific value and museological status of samples of applied decorative art in the Chirchiq City History Museum. The main objective of the work is to highlight the role and significance of applied decorative art objects in the institutional preservation of cultural heritage, as well as to enhance their educational and communicative potential. It is substantiated that the complex material base and practical function of applied decorative art objects require a separate scientific management system, distinct from the fine art collections. The study applies the method of comparing function and value, demonstrating the necessity of introducing a multifaceted documentation system that takes into account the durability characteristics of organic materials. Kalit so‘zlar: Amaliy bezak san’ati, Muzey, Konservatsiya, Institutsional boshqaruv, Ta’lim salohiyat, Texnologik kod, Chirchiq. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 822 Kirish Muzeylar insoniyat sivilizatsiyasining madaniy-tarixiy diskursini saqlovchi va uni avlodlarga uzatuvchi eng muhim ijtimoiy-madaniy maskan sifatida e’tirof etiladi. Globallashuv sharoitida har qanday milliy madaniyat siyosatining ustuvor strategik yoʻnalishlaridan biri milliy identiklikning uzluksizligini taʼminlash va madaniy genofondni asrab-avaylashdan iboratdir. Mintaqaviy zaxiradagi muzeylar, jumladan, Chirchiq shahar tarixi muzeyi, mahalliy tarixiy makonning oʻziga xos badiiy-memorial qatlamini saqlash va tizimli targʻib etish boʻyicha strategik missiyani amalga oshiradi. Mazkur tadqiqot aynan Chirchiq shahar tarixi muzeyidagi amaliy bezak san’ati namunalari ilmiy qiymati hamda muzeyshunoslik maqomini oʻrganishga qaratilgan. Ishning asosiy maqsadi – ushbu san’at shakllarining madaniy merosni institutsional saqlashdagi oʻrni va ahamiyatini yoritish hamda ularning ta’lim va kommunikatsion salohiyatini kuchaytirishdan iboratdir. San’at asarlari ekspozitsiyaning emotsional-estetik idrokini kuchaytirib, muzeyni ob'ektlarning oddiy passiv omboridan faol kommunikatsiya platformasiga transformatsiya qiladi. Shu nuqtai nazardan, Chirchiq muzeyi fondlaridagi Amaliy bezak san’ati kolleksiyalarini zamonaviy muzeyshunoslik talablariga muvofiq ilmiy boshqarish, uzoq muddatli saqlanishini taʼminlash va zamonaviy namoyish etish boʻyicha samarali yondashuvlarni ishlab chiqish oʻta dolzarb ilmiy ahamiyat kasb etadi. Amaliy bezak san’ati buyumlari, jumladan, yogʻoch oʻymakorligi va toʻqimachilik namunalari, badiiy idrokni amaliy maqsad bilan sintez qilgan hodisalardir. Bu ularning Tasviriy san’at namunalaridan funksional jihatdan tub farqini belgilaydi. Amaliy bezak san’ati asari oʻlkashunoslik nuqtai nazaridan, nafaqat estetik obyekt, balki "ijtimoiy-madaniy mexanizm sifatida" koʻriladi; ya’ni ular muayyan davrning kundalik turmush tarzi va texnologik madaniyatining bevosita guvohi sifatida xizmat qiladi. Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi Tadqiqotning nazariy negizi Funksiyasi va qiymatini taqqoslash usuliga asoslanadi, bunda Amaliy bezak san’ati asarlari ularning amaliy, badiiy va ijtimoiy ahamiyatlari boʻyicha sistematik taqqoslanadi. Bu usul Amaliy bezak san’ati kolleksiyalari uchun buyumning ijtimoiymadaniy konteksti, ishlatilgan texnologiya va materiallarning barqarorlik xususiyatlari asosiy qiymat mezonlari boʻlishini aniqlashga xizmat qiladi, bu Tasviriy sanʼat uchun zarur boʻlgan mualliflik atributsiyasi va davrlashtirish talablaridan farq qiladi. Amaliy bezak san’ati kolleksiyasining murakkab tabiati uni an’anaviy kataloglash tizimidan uzoqlashtirgan holda, yangi, chuqurlashtirilgan yondashuvni talab qiladi. Strategik maqsad san’at buyumlarining estetik, amaliy va ijtimoiy-madaniy qiymatlarini aniq aks ettiruvchi koʻp qirrali hujjatlashtirish tizimini joriy etishdir. Bu tizim nafaqat muallif va davrni, balki texnologik jarayonni, material manbasini va kundalik foydalanish kontekstini ham qamrab olishi kerak, chunki bu buyumning toʻliq ilmiy qiymatini aks ettiradi. Muhimi, muzey fondlarining ilmiy hujjatlashtirilishi Amaliy bezak san’ati uchun organik materiallarning turg‘unlik xususiyatlarini hisobga olishni majburiy talab qiladi. Bu organik va anorganik komponentlarga ega boʻlgan yogʻoch oʻymakorligi va toʻqimachilik namunalari saqlanishini taʼminlash uchun zaruriy mikroiqlim parametrlarini, yorugʻlik rejimlarini va biozararkunandalardan himoya choralarini aks ettirishi lozim. Xalqaro muzeylar kengashining etika kodeksiga qat’iy rioya etilishiga bevosita bogʻliq boʻlib, yangi kolleksiyalarni toʻplash jarayonida shaffoflik va legalizm tamoyillarini taʼminlovchi ichki nazorat mexanizmlarini joriy qilish strategik maqsad hisoblanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 823 Institutsional barqarorlikni taʼminlashda, muzey xodimlarining Amaliy bezak san’ati saqlanishi va ekspertizasi boʻyicha malakasini muntazam oshirib borish ustuvor strategik vazifadir. Muhokama va natijalar Amaliy bezak san’ati buyumlarini saqlash Tasviriy san’at namunalarini saqlashdan tubdan farq qiladi, chunki Amaliy bezak san’ati materiallari organik va anorganik komponentlarni oʻz ichiga olgan murakkab strukturaga ega. Yogʻoch va toʻqimachilik kabi organik materiallarning namlik, harorat oʻzgarishlari va biozararkunandalarga juda sezgirligi sababli, turli xil materiallarga ega boʻlgan aralash fondlarni yagona saqlash tizimida boshqarish amaliyotidan voz kechish kerak. Har bir buyumning saqlanishini taʼminlash uchun, avvalo, yogʻoch va toʻqimachilik kabi organik materiallar uchun optimal mikroiqlimni nazorat qilish, yorugʻlik (ultrabinafsha) taʼsiriga moyil boʻlgan toʻqimachilik buyumlari uchun past intensivlikdagi yorug‘lik rejimi va biopestlar keltiradigan zararlardan himoya choralarini oʻz ichiga olgan maxsus saqlash protokollarini ishlab chiqish zarur. Ushbu protokollarni ishlab chiqishda, faqat xalqaro me’yorlarga tayanmasdan, balki yurtimizning hunarmandchilik maktablari (naqqoshlik, ganchkorlik) bo‘yicha mavjud ilmiy manbalar va muzey nazariyalari sintez qilinishi muhim. Shuningdek, Amaliy bezak san’ati buyumlarining uzoq muddatli saqlanishini taʼminlash uchun ilmiy asoslangan va xatarlarni boshqarishga asoslangan konservatsiya loyihalarini moliyalashtirish orqali muzey budjetini himoya qilish metodologiyasini joriy etish tavsiya etiladi. Chirchiq shahar tarixi muzeyi mintaqaviy oʻquv maskanlari bilan hududiy yaqinligi tufayli kuchli ta'lim missiyasini bajarishga majburdir. Muzeyning kelajakdagi samarali funksiyasi uning yuqori ta’lim muassasalari bilan mustahkam institutsional hamkorligiga bevosita bogʻliqdir. Amaliy bezak san’ati kolleksiyalarining qiymati nafaqat madaniy merosni saqlanishini taʼminlash bilan, balki yosh avlodga mahalliy badiiy an’analarni amaliy oʻrgatishning yuqori ta'lim salohiyati bilan belgilanadi. Ushbu maqsadda, ekspozitsiya maydonida maxsus "Amaliy koʻnikmalar zonasi"ni tashkil etish taklif qilinadi. Amaliy koʻnikmalar zonasi tashkil etilishi Amaliy bezak san’atining oʻziga xos texnologik kodini yoshlarga bevosita uzatishga xizmat qiladi. Bu esa muzeyni ob'ektlarning oddiy passiv omboridan OTMlar uchun malaka oshirish kurslari, diplom ishlari va amaliy mashgʻulotlarni oʻtkazish uchun rasmiy maydon boʻlgan faol kommunikatsiya platformasiga transformatsiya qiladi. Xulosa Chirchiq shahar tarixi muzeyidagi amaliy bezak san’ati kolleksiyalarining qiymati nafaqat madaniy merosni saqlanishini taʼminlash bilan, balki yosh avlodga mahalliy badiiy an’analarni amaliy oʻrgatishning yuqori ta'lim salohiyati bilan belgilanadi. Amaliy bezak san’atining ijtimoiy-madaniy mexanizm sifatidagi funksiyasi va uning texnologik madaniyatning bevosita guvohi ekanligi uning alohida institutsional e’tiborni talab qilishini asoslaydi. Muzeyning kelajakdagi samarali funksiyasi uning yuqori ta’lim muassasalari bilan mustahkam institutsional hamkorligiga va zamonaviy muzeyshunoslik metodologiyasi talablarini kompleks implementatsiya qilishiga bevosita bogʻliqdir. Amaliy bezak san’ati kolleksiyalarining ilmiy qiymatini oshirish, saqlanishini taʼminlash va pedagogik salohiyatini toʻliq ishga solish uchun san’at buyumlarining estetik, amaliy va ijtimoiy-madaniy qiymatlarini aniq aks ettiruvchi koʻp qirrali hujjatlashtirish tizimini joriy etish; turli xil materiallarga ega boʻlgan aralash fondlarni yagona saqlash tizimida boshqarish amaliyotidan voz kechish; Amaliy bezak san’ati INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 824 saqlanishi hamda ekspertizasi boʻyicha muzey xodimlarining malakasini muntazam oshirib borish; va ta’lim kommunikatsiya salohiyatini kuchaytirish maqsadida ekspozitsiya maydonida "Amaliy koʻnikmalar zonasi"ni rivojlantirish zarur. Ushbu transformatsiya modern muzeyshunoslikning asosiy talabi boʻlib, Chirchiq muzeyini mahalliy hunarmandchilik anʼanalarini saqlovchi va ularni kelajak avlodga amaliy oʻrgatuvchi ilmiy-pedagogik markazga aylantirishni kafolatlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Muhamedova M. va boshqalar. Muzeylar va madaniy merosni saqlashning nazariy asoslari. 2. Xalqaro muzeylar kengashining Etika kodeksi. 3. Baxriyev I.S. Rangshunoslikning bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining manzara kompozitsiyasini tuzish va tasvirlashdagi ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati // Kasb-hunar ta’limi = Профессиональное образование = Professional education: ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal. – 2025. – № 6.1. – С. 198–206. 4. Baxriyev I.S. Future figurative art to their teachers landscape composition to compose and to describe to teach creative competencies develop methodology EDUVISION: Journal of Innovations in Pedagogy and Educational Advancements. – 2025. – Vol. 01, Issue 06. – June. – ISSN (E): 3061-6972. 5. Baxriyev I.S. Tasviriy san’at o‘qituvchilarini pedagogik faoliyatga tayyorlashda manzara kompozitsiyasining o‘rni // Journal of IQRO – Журнал Иқро – IQRO jurnali. – 2024. – Vol. 13, Issue 01. – ISSN: 2181-4341. – С. 7–11.