IKKINCHI TARTIBLI SIRTLAR VA ULARNING O'QUV JARAYONIDA 3D MODELLAR ORQALI DARS SAMARADORLIGINI OSHIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 838 IKKINCHI TARTIBLI SIRTLAR VA ULARNING O‘QUV JARAYONIDA 3D MODELLAR ORQALI DARS SAMARADORLIGINI OSHIRISH 1Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich, 2Olimova Sevinchoy Umidbek qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti “San’atshunoslik” fakulteti.p.f.f.d., (PhD) v/b/ dotsent, 2Talaba https://doi.org/10.5281/zenodo.17440055 Annotatsiya. Ushbu maqolada zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), xususan, 3D modellashtirish va simulyatsiyalarning kasbiy ta’limdagi o‘rni hamda ularning o‘quv jarayoniga integratsiya qilinishi masalalari yoritilgan. Maqolada 3D texnologiyalaridan foydalanish orqali murakkab texnik jarayonlarni vizuallashtirish, xavfli holatlarni xavfsiz simulyatsiya qilish, mustaqil va jamoaviy faoliyatlarni uyg‘unlashtirish kabi ko‘plab amaliy imkoniyatlar tahlil qilingan. Shu bilan birga, malakaga asoslangan yondashuv doirasida innovatsion metodlarning joriy etilishi, talabalarda kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishdagi o‘rni alohida ta’kidlangan. Annotation: This article explores the role of modern information and communication technologies (ICT), particularly 3D modeling and simulations, in vocational education, and analyzes their integration into the learning process. The study highlights the practical opportunities offered by the use of 3D technologies, such as the visualization of complex technical processes, safe simulation of hazardous situations, and the combination of individual and collaborative learning activities. Furthermore, the article emphasizes the importance of introducing innovative methods within the framework of a competency-based approach. It underlines how 3D technologies contribute to the development of professional competencies among students by bridging theoretical knowledge with practical skills. The pedagogical relevance of these technologies lies in enhancing learning efficiency, fostering critical thinking, and preparing students for real-world professional challenges. Аннотация: В данной статье освещается роль современных информационнокоммуникационных технологий (ИКТ), в частности 3D-моделирования и симуляций, в системе профессионального образования, а также вопросы их интеграции в образовательный процесс. В статье проанализированы практические возможности применения 3D-технологий, такие как визуализация сложных технических процессов, безопасное моделирование опасных ситуаций, а также сочетание индивидуальной и групповой деятельности обучающихся. Особое внимание уделено внедрению инновационных методов в рамках компетентностного подхода и их роли в формировании профессиональных компетенций у студентов. Подчеркивается, что применение 3Dтехнологий способствует повышению эффективности обучения, развитию критического мышления и подготовке студентов к профессиональной деятельности в реальных условиях. Kalit so'zlar; Axborot texnologiyalari, 3D modellashtirish, Simulyatsiya, Kasbiy ta’lim, Innovatsiya, Integratsiya, Vizuallashtirish, Mustaqil ish, Kompetensiya, Ta’lim samaradorligi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 839 Keywords: Information Technology, 3D Modeling, Simulation, Vocational Education, Innovation, Integration, Visualization, Independent Work, Competency, Educational Effectiveness Ключевые слова: Информационные технологии, 3D моделирование, Симуляция, Профессиональное образование, Инновации, Интеграция, Визуализация, Самостоятельная работа, Компетенция, Эффективность обучения Hozirgi kunda o‘quv jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalangan holda kasbiy faoliyatlarning o‘z vakolatiga asoslangan holda yondashuvlarini amalga oshirish imkoniyatlari ko‘rib chiqish juda muhimdir. Buning uchun quyidagilarni ko‘rib chiqamiz: • Zamonaviy kompyuter dasturlaridan foydalanish orqali o‘quv jarayonini takomillashtirish; • Innovatsion loyihalarni 3D modellardan foydalangan holda o‘quv jarayoniga joriy etish; • Talabaning mustaqil ishlashi uchun materiallar bazasini takomillashtirish. Zamonaviy jamiyatni axborot texnologiyasiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Bugungi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari jamiyatdagi axborot oqimlarining tarqalishini, global axborot maydonini shakllantirishni ta‘minlaydigan inson faoliyatining barcha sohalariga kirib bordi. Ushbu jarayonlarning ajralmas qismi innovatsion ta‘limdir. Ko‘pgina hollarda o‘qituvchi faoliyatining natijasi ma‘lumotni uzatish jarayoni qanchalik bilimli va qiziqarli ekanligi, uning bilimlari qanchalik zarur ekanligini va bilimlarini chuqurlashtirishga yo‘naltirilganligi qanchalik muhimligiga bog‘liqdir. Kompyuter texnologiyasini ishlab chiqish va ekranda eng murakkab texnologik jarayonlarni aks ettiradigan kuchli grafik protsessorlarning paydo bo‘lishi bilan, ta‘limda uch o‘lchovli modellardan foydalanish orqali ta‘lim jarayonini takomillashtirishning yangi yo‘nalishi paydo bo‘ldi. O‘quv jarayonida uch o‘lchovli modellardan foydalanish favqulodda vaziyatlar va boshqa texnik hamda harbiy oliy o‘quv yurtlarida yong‘indan ogohlantirish, muhandislik, texnik va favqulodda vaziyatlarni qutqarish ishlarini tashkil qilish bilan bog‘liq masalalarni o‘rganishda interaktiv usulda darslar o‘tkazishga va ko‘nikma malakalarni rivojlantirishga yordam beradi. Davom etayotgan professional kasbiy ta‘limning bir qismi sifatida bu ayniqsa muhimdir. Ma‘lumki, kasbiy ta‘lim sohasida malakaga asoslangan yondashuvning maqsadi mehnat bozori bilan o‘zaro munosabatlarni takomillashtirish, ta‘lim muassasalarining bitiruvchilarining raqobatbardoshligini oshirish, tarkibni, metodologiyani va tegishli o‘quv muhitini yangilashdan iborat. Malakaga asoslangan yondashuv ta‘lim maqsadlari, o‘quv jarayonining mazmuni, shuningdek, o‘quv jarayonining boshqa tarkibiy qismlari - ta‘lim texnologiyalarini ishlab chiqishda nafaqat o‘z talablarini qo‘yadi balki bunday yondashuv 3D loyihalar asosida o‘qitish ya‘ni innovatsion ta‘lim hisoblanadi. 3D loyihalar asosida o‘qitish tadqiqotining asosini 3D modellar tashkil etadi. O‘quv jarayonida, masalan, olovni tahlil qilishda uch o‘lchovli modellardan foydalanish, o‘quvchilarga taqdim etilgan materiallarni samarali idrok qilish imkonini beradi va ularning ob‘ekt haqidagi fikrini rivojlantirishga yordam beradi. Virtual modelda siz yong‘inni ishlab chiqish va so‘ndirish uchun bir nechta senariylarni ishlab chiqishingiz va mumkin bo‘lgan yong‘in sharoitida uni so‘ndirishga harakat qilishning yo‘llari haqida batafsil yechimlar berishingiz mumkin, bu esa o‘rganish jarayonini yanada yorqin va qiziqarli qilish imkonini beradi va materiallarni yanada esda qolarli qiladi. Auditoriyada ishlatiladigan loyiha treninglari doirasida 3D modellarni qo‘llash orqali talabalar loyiha bo‘yicha o‘zlarining natijalarini tasavvur qilishlari mumkin, loyihada barcha INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 840 kerakli ma‘lumotlar qamrab olinadi - grafika, audio va video fayllarni iloji boricha interaktiv qilib tayyorlash kerak. Keyin original shaklda uni simulyatsiya qilingan favqulodda shaklda darsga topshiriladi. Sahnalashtirilgan loyiha vositalarini qo‘llash orqali talabalar tadqiqot bo‘yicha hisobotni tayyorlashi, o‘rganilgan mavzudagi taqdimotga 3D grafikalar qo‘shib, ijodiy ishni amaliyotda yoki kasbiy mashqlarni bajarib ko‘rishi mumkin. Bino yoki boshqa ob‘ektlarning uch o‘lchovli virtual modeli misolida mutaxassislarni tayyorlashda har xil favqulotda vaziyatlarni simulyatsiya qilish, mumkin bo‘lgan zararni baholash, profilaktika choralarini ishlab chiqish va muayyan ob‘ekt uchun favqulodda vaziyatni boshqarish rejasini ishlab chiqish oson. 3D-modellardan foydalanish talabalar va talabalar uchun o‘quv mashg‘ulotlarida zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lish uchun samarali vosita hisoblanadi. Amaliyot shuni ko‘rsatdiki, ushbu yondashuvdan foydalanish bir nechta afzalliklarga ega: • ta‘lim sifatini oshirish; • talabalarning professional malakalarini shakllantirish; • turtki; • loyihali o‘qitishni yo‘lga qo‘yish; • talabalarning darsdan tashqari mustaqil ishlashini samarali ta‘minlash; • o‘rganish samaradorligi yuqorililigi; • innovatsion ta‘lim(loyihali o‘qitish)ni joriy etish imkoniyati. Shunday qilib, innovatsion loyihalarni 3D modellardan foydalangan holda o‘quv jarayoniga joriy etish kasbiy yo‘naltirilgan faoliyatning talablarga asoslangan yondashuvini amalga oshirish imkonini beradi va natijada ta‘lim jarayonining barcha ishtirokchilari uchun samarali natijalarni olib keladi. Hozirgi kunda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) barcha sohalarda tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa ta’lim sohasida bu texnologiyalarni qo‘llash, o‘quv jarayonini interaktiv, ko‘rgazmali, mustaqil fikrlashga yo‘naltirilgan va kasbiy ko‘nikmalarni shakllantirishga xizmat qiladigan tizimga aylantirmoqda. Shu nuqtai nazardan, 3D modellashtirish, virtual haqiqat (VR), kengaytirilgan haqiqat (AR) texnologiyalari orqali ta’lim samaradorligini oshirish dolzarb ahamiyat kasb etadi. 3D modellar yordamida kasbiy ta’limda kompetensiyalarni rivojlantirish. Kasbiy ta’limning asosiy vazifasi – o‘quvchilarni mehnat bozori talablariga javob beradigan malakali mutaxassis sifatida tayyorlashdir. Bunda nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar bilan mustahkamlash zarur. 3D modellar asosida o‘quv jarayonini tashkil etish quyidagi afzalliklarni beradi: • Murakkab texnik jarayonlarni vizuallashtirish: masalan, yong‘in xavfsizligi, elektrotexnika, mexanika kabi fanlarda real holatlarni model yordamida ko‘rsatish osonlashadi. • Simulyatsiya orqali amaliyot o‘tkazish: talaba og‘ir va xavfli holatlarni (yong‘in, portlash, qisqa tutashuv va boshqalar) real xavf-xatarsiz o‘rganadi. • Tahlil va muammolarni yechish ko‘nikmasini shakllantirish: virtual loyihalarda talaba turli vaziyatlarni sinab ko‘radi, yechim topishga urinadi. • Mustaqil va jamoaviy faoliyatni uyg‘unlashtirish: talabalar loyihalarni yakka tartibda yoki guruh bo‘lib ishlab chiqishlari mumkin, bu esa ular o‘rtasida hamkorlik va mas’uliyat tuyg‘usini kuchaytiradi. AKT va 3D texnologiyalarining o‘quv jarayonidagi integratsiyasi. Axborotkommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitilgan o‘quv jarayonida quyidagilar amalga oshiriladi: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 841 • Didaktik materiallar bazasining takomillashtirilishi: 3D modellar, simulyatsiya darslari, videodarslar, interaktiv topshiriqlar asosida boyitilgan platformalar. • Zamonaviy kompyuter dasturlaridan foydalanish: AutoCAD, SolidWorks, SketchUp, Blender, Unity3D kabi dasturlar texnik va muhandislik fanlari uchun muhim vositadir. • Virtual amaliyotlar: laboratoriya ishlari, texnik o‘rnatmalarni yig‘ish/yechish, xavfsizlik texnikasi va boshqa ko‘nikmalar simulyatsiya vositasida o‘rgatiladi. • Baholash jarayonining zamonaviylashuvi: loyiha ishlarini taqdim etish, 3D prezentatsiyalar, ijodiy ishlardan foydalanish orqali an’anaviy test va yozma ishlar o‘rniga ko‘proq real faoliyatga yaqin baholash tizimi shakllanadi. Malakaga asoslangan yondashuv va innovatsion metodlar. Malakaga asoslangan yondashuv (Competency-Based Approach) nafaqat o‘rgatish, balki o‘rganganini real hayotda qo‘llay olishga e’tibor beradi. Bu yondashuvda: • Har bir fan va kursning yakunida talaba ma’lum kompetensiyalarni egallagan bo‘lishi kerak. • Ta’lim jarayoni “bilim berish” emas, “faoliyatga tayyorlash”ga qaratiladi. • 3D modellashtirishda ishtirok etish orqali talaba nafaqat bilim oladi, balki muammoni ko‘ra oladi, yechim topadi, taqdimot qiladi va o‘z loyihasini himoya qiladi. • Bu yondashuv ijodkorlik, tanqidiy fikrlash, texnologik savodxonlik, axborot bilan ishlay olish kabi zamonaviy kompetensiyalarni shakllantirishda yordam beradi. Amaliyotda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan misollar. Quyidagi amaliy misollar orqali 3D texnologiyalarni darsga tatbiq etish ko‘rsatib o‘tiladi: O‘qituvchilar va o‘quvchilar uchun foyda. 1. Darsni ko‘rgazmali va qiziqarli tashkil etish imkoniyati; 2. Amaliy vazifalarni yaratish uchun yangi metodik vositalar; 3. Talabaning qiziqishini oshirish orqali dars samaradorligini ko‘paytirish. Talaba uchun: 4. Nazariy bilimni real amaliyotga bog‘lash; 5. Texnik tafakkurni rivojlantirish; 6. Loyiha asosida ishlash ko‘nikmasi; 7. Mustaqil izlanish va taqdimot qilishga tayyor bo‘lish. Zamonaviy ta’lim tizimi oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri – o‘quv jarayonini innovatsion texnologiyalar bilan boyitish, xususan, 3D modellar asosida o‘qitishni keng joriy etishdir. Ushbu yondashuv: • Ta’lim samaradorligini oshiradi; • Talabalarni amaliy faoliyatga tayyorlaydi; • Mustaqil va tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi; • Mehnat bozoriga tayyor, raqobatbardosh mutaxassislar yetishtirish imkonini yaratadi. Shu boisdan, 3D texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etish va bu bo‘yicha pedagoglarning malakasini oshirish – ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 842 1. Boburmirzo, Kukiev., Achilov, Nurbek, Norboy o‘g‘li & Bekqulov, Qudrat, Shaydulloyevich. (2019). Technology for creating images in autocad. European Journal of Research and Reflection in Educational Science. 7 (12), 49-54-220. 2. Shaydulloyevich, B. K. (2020). Increasing students’ graphic literacy through teaching the sciences of drafting and descriptive geometry. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (4), Part II, 75-78. 3. Achilov Nurbek Norboy o‘g‘li, Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich, Ko‘kiyev Boburmirzo Baxodir o‘g‘li & Jumayev Isroil Omandovlat o‘g‘li (2020). Methods of developing creative abilities in children. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences, 8 (10), Part II, 151-153. 4. Bekqulov Qudrat Shaydulloyevich., Kukiyev Boburmirzo Bahodir ugli., Avazova Guzal Rustambek qizi. (2020). The works in the framework of five initiatives at chirchik state pedagogical institute in tashkent region. EPRA International Journal of Research and Development, 5 (3), p. 411-412. 5. Boizaqova, S. A., Bekqulov Q.Sh. (2021). Ko‘rinishlar mavzusni tushuntirishda detal modelini o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyat. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 2(3), 96-101. 6. Ko‘kiyev, J. S., Bekqulov Q.Sh. (2021). MUHANDISLIK GRAFIKASI FANLARINI BOSHQA FANLAR BILAN BOG'LIQLIGI. ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES, 2(3), 34-39. 7. Boizaqova Sh.A., Bekqulov Q.Sh. Ko‘rinishlar mavzusni tushuntrishda detal modelini o‘ziga qarab o‘rganishning ahamiyati. Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў, № 3, 117-120.