MUHANDISLIK GRAFIKASI ASOSIDA MILLIY ME'MORIY YODGORLIKLARNI QAYTA TIKLASH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 867 MUHANDISLIK GRAFIKASI ASOSIDA MILLIY ME’MORIY YODGORLIKLARNI QAYTA TIKLASH Y.O‘.Zaripova Urganch davlat pedagogika instituti Muhandislik grafikasi va dizayn nazariyasi mutaxassisligi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17440987 Annotatsiya. Ushbu maqolada muhandislik grafikasi fanining milliy me’moriy yodgorliklarni qayta tiklashdagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Qadimiy inshootlarni zamonaviy grafik texnologiyalar, 3D modellashtirish, lazerli skanerlash va raqamli rekonstruksiya usullari asosida tiklash metodlari bayon etiladi. Shuningdek, muhandislik grafikasi fani orqali me’moriy merosni saqlash va yosh avlodga yetkazish imkoniyatlari haqida so‘z yuritiladi. Kalit so‘zlar: muhandislik grafikasi, me’moriy yodgorlik, rekonstruksiya, 3D modellashtirish, raqamli texnologiya, meros, CAD tizimi. O‘zbekiston boy me’moriy merosga ega davlatlardan biridir. Xiva, Buxoro, Samarqand va Toshkent kabi qadimiy shaharlarimizdagi tarixiy obidalar xalqimizning bebaho boyligi hisoblanadi. Samarqanddagi Registon majmuasi, Buxorodagi Ark qal’asi, Xivadagi Ichan Qal’a, Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi kabi yodgorliklar xalqimiz tarixiy tafakkurining yuksak namunalaridir. Qadimiy yodgorliklarning shakl, nisbat va kompozitsion tuzilmasini o‘rganish muhandislik grafikasi fani bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu yodgorliklarni saqlash, restavratsiya qilish va ilmiy asosda qayta tiklash jarayonida muhandislik grafikasi fanining o‘rni beqiyosdir. Muhandislik grafikasi — bu fazoviy obyektlarni texnik, me’moriy yoki badiiy shaklda aniq ifodalash imkonini beruvchi fan bo‘lib, u milliy me’morchilik merosini zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida tiklashda muhim nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi. Muhandislik grafikasi va me’moriy yodgorliklar o‘rtasidagi ilmiy bog‘liqlik, obyektning shakli, o‘lchamlari, joylashuvi va konstruktiv tuzilishini geometrik tasvirlar orqali ifodalovchi ilmiy fan. Me’moriy yodgorliklarni qayta tiklash jarayonida u quyidagi vazifalarni bajaradi: yodgorliklarning geometriya va proporsiyalarini aniqlash, inshoot qismlarining o‘lchamlarini chizma orqali tiklash, detallar o‘rtasidagi fazoviy bog‘liqlikni tahlil qilish, arxitektura elementlarini CAD tizimlarida qayta loyihalash. Masalan, Ichan Qal’a, Registon majmuasi yoki Hazrati Imom masjidi kabi yodgorliklarning tiklanishida dastlab aniq chizmachilik asosida geometrik tahlil olib boriladi. Milliy me’moriy yodgorliklarni qayta tiklashda grafik texnologiyalarning o‘rni bugungi kunda muhandislik grafikasi fanida quyidagi zamonaviy texnologiyalar keng qo‘llanilmoqda: 3D modellashtirish dasturlari (AutoCAD, Revit, SketchUp, Blender) — qadimiy binolarning uch o‘lchamli modellarini yaratish uchun, lazerli skanerlash va fotogrammetriya — yodgorliklarni aniqlik bilan o‘lchash va raqamli formatda saqlash uchun, raqamli rekonstruksiya — yo‘qolgan yoki shikastlangan qismlarni tarixiy manbalar asosida tiklash uchun, virtual reallik va kengaytirilgan reallik — foydalanuvchilarga yodgorliklarni virtual tarzda “sayr qilish” imkonini beradi. Bu texnologiyalar muhandislik grafikasi tamoyillariga asoslanadi: chizma, o‘lchov, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 868 masshtab, proeksiya, kesim va shakl analizlari aniq bajarilmasa, raqamli model ham to‘g‘ri chiqmaydi. Milliy yodgorliklarni tahlil qilish va qayta tiklash jarayonida qayta tiklash ishlari bosqichma-bosqich quyidagicha amalga oshiriladi: O‘lchov va hujjatlashtirish – yodgorlikning mavjud holati o‘lchanadi, suratga olinadi, dron yordamida yuqoridan skanerlanadi. Grafik tahlil – muhandislik grafikasi usullari bilan yodgorlik qismlari chizmalari tuziladi: reja, kesim, fasad. 3D modellashtirish – AutoCAD, Revit yoki Blender yordamida uch o‘lchamli model yaratiladi. Raqamli rekonstruksiya – shikastlangan yoki yo‘qolgan qismlar tarixiy rasmlar, eski loyihalar asosida tiklanadi. Tahlil va taqdimot – natijalar virtual tur, 3D animatsiya yoki bosma chizmalar shaklida taqdim etiladi. Bu jarayon orqali tarixiy obidalarni nafaqat saqlash, balki kelajak avlodga ularning asl qiyofasini aniq yetkazish imkoniyati yaratiladi. Muhandislik grafikasi orqali milliy merosni o‘qitishning ilmiy-metodik asoslari ta’lim tizimida muhandislik grafikasi fanini milliy yodgorliklar misolida o‘qitish — talabalar uchun milliy o‘zlikni anglash, badiiy-estetik didni rivojlantirish va texnik tafakkurni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Talabalarga Ko‘hna Xiva, Samarqand Registoni, Buxoro Ark qal’asi kabi yodgorliklar asosida grafik loyihalar tayyorlash topshiriqlari berilishi, ularning fazoviy va estetik tahlilini mustahkamlaydi. Muhandislik grafikasi asosida bajarilgan tiklash ishlari: milliy me’morchilik merosining aniq geometrik nusxasini yaratish, 3D proekt shakllantirish, turizm va ta’lim sohasida interaktiv vizual ekspozitsiyalar tashkil etish imkonini beradi. Natijada, me’moriy yodgorliklar nafaqat fizik shaklda, balki raqamli madaniy meros sifatida ham saqlanadi. Ammo bu yodgorliklarning ko‘pchiligi tabiiy yemirilish, vaqt, iqlim o‘zgarishlari va inson omili tufayli qisman buzilgan. Shu sababli, ularni ilmiy asosda qayta tiklash, ya’ni rekonstruksiya qilish dolzarb vazifalardan biridir. Grafik texnologiyalar tushunchasi va ularning ilmiy ahamiyati — bu fazoviy obyektlarning shaklini, o‘lchamini, joylashuvini va nisbatini grafik tasvirlar yoki raqamli modellar orqali ifodalashga qaratilgan ilmiy-amaliy tizimdir. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Muhandislik grafikasi (chizma, proeksiya, kesimlar), kompyuter grafikasi (AutoCAD, Revit, 3ds Max, SketchUp, Blender dasturlari), 3D modellashtirish (uch o‘lchamli virtual modellar yaratish), lazerli skanerlash va fotogrammetriya (aniq o‘lchovli raqamli nusxalar yaratish), virtual rekonstruksiya (yo‘qolgan qismlarni qayta tiklash). Bu texnologiyalar yordamida yodgorlikning holati aniq o‘lchanadi, geometrik strukturasi o‘rganiladi va ilmiy asosda raqamli model yaratiladi. Milliy me’moriy yodgorliklarning grafik o‘rganilishi har bir yodgorlikning qayta tiklanishidan avval uning geometrik va konstruktiv tahlili amalga oshiriladi. Masalan: Registon majmuasi gumbazlari va peshtoklarining radius, qiya burchak va simmetriya o‘qlari muhandislik grafikasi yordamida aniqlanadi. Ichan Qal’adagi Ark minoralarining silindrik shakllari 3D modellashtirish orqali tiklanadi. Ko‘kaldosh madrasasining ustunlari lazerli skanerlash orqali o‘lchanib, AutoCAD dasturida qayta chiziladi. Bu jarayonlarda grafik tahlil yodgorlikning asl shakli va konstruktiv yechimini tiklash uchun zarur asosni beradi. 3D texnologiyalarning qayta tiklashdagi roli bugungi kunda me’moriy yodgorliklarni restavratsiya qilishda 3D texnologiyalar keng qo‘llanmoqda. Ularning afzalliklari: Yodgorlikning aniq virtual nusxasini yaratadi, yo‘qolgan qismlarni tarixiy manbalar asosida modellashtirish imkonini beradi, rekonstruksiya jarayonini xatoliklarsiz bajaradi, natijani virtual muhitda sinovdan o‘tkazish imkonini beradi. Masalan, Ulug‘bek rasadxonasi 3D modelini yaratishda tarixiy manbalar, arxeologik qoldiqlar va lazerli o‘lchov natijalari birlashtirilib, to‘liq raqamli rekonstruksiya amalga oshirilgan. Fotogrammetriya va lazerli skanerlashning amaliy qo‘llanilishi grafik texnologiyalarning eng INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 869 aniq turlaridan biridir. Bu usullar orqali: Yodgorlikning 3D koordinatalari aniqlanadi, deformatsiya, egilish yoki yoriqlar ilmiy tahlil qilinadi. Rekonstruksiya jarayonida kerakli aniqlik ta’minlanadi. Masalan, Hazrati Imom majmuasidagi me’moriy o‘zgarishlar 2022-yilda lazerli skanerlash orqali o‘lchanib, raqamli arxivga kiritilgan. Grafik texnologiyalar milliy merosni saqlashda quyidagi ilmiy natijalarni beradi: Yodgorliklarning aniq geometrik ma’lumotlarini saqlaydi, raqamli model asosida rekonstruksiya loyihalari ishlab chiqiladi, yosh avlod uchun virtual muzeylar yaratiladi, me’moriy obidalarni virtual haqiqat muhitida ko‘rish imkonini beradi. Shunday qilib, grafik texnologiyalar nafaqat ilmiy, balki madaniy-ma’naviy merosni asrash vositasi sifatida ham xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. R. Abdullayev, Muhandislik grafikasi asoslari, Toshkent, 2021. 2. Sh. G‘aniev, O‘zbekiston me’moriy merosi va rekonstruksiya asoslari, Toshkent, 2020. 3. UNESCO, Cultural Heritage Digitalization Report, Parij, 2023. 4. Autodesk Inc., AutoCAD Architecture User Guide, 2023. 5. I. Raximov, Me’moriy obidalarni raqamli rekonstruksiya qilish metodikasi, Samarqand, 2022. 6. G‘aniyev R. Muhandislik grafikasi asoslari, Toshkent, 2022. 7. J. Karimov. Me’morchilikda 3D rekonstruksiya metodlari, Toshkent, 2022.