O'ZBEK TILIDAGI XUSHMUOMALALIK NUTQINING PRAGMATIK TAHLILI

59 O‘ZBEK TILIDAGI XUSHMUOMALALIK NUTQINING PRAGMATIK TAHLILI D.Maxmudova Turon universiteti magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441143 Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek nutqida xushmuomalalikning ifodalanish vositalari, ularning leksik, grammatik, stilistik xususiyatlari, shuningdek, madaniy-ma'naviy ildizlari chuqur tahlil qilingan. Tayanch so‘zlar: xushmuomalalik, pragmalingvistika, muomala madaniyati, axloqiy me’yor. Abstract: This article provides an in-depth analysis of the means of expressing politeness in Uzbek speech, examining their lexical, grammatical, and stylistic characteristics, as well as their cultural and spiritual roots. Keywords: politeness, pragmalinguistics, communication culture, ethical norm. Til-insonlar o‘rtasidagi muloqotni ta’minlaydigan asosiy vositadir. Har bir millatning tili o‘ziga xos bo‘lib, uning tarixiy taraqqiyoti, madaniyati, tafakkur tarzi va axloqiy mezonlarini o‘zida aks ettiradi. Xususan, o‘zbek tili o‘zining boy lug‘at boyligi, ma’nodoshlik darajasi, iboraviy boyligi bilan ajralib turadi. Ammo tilning boyligi faqatgina so‘zlar sonida emas, balki u orqali amalga oshiriladigan muloqot madaniyatida, nutqdagi odob va muomala shakllarida ham namoyon bo‘ladi. Bugungi globallashuv davrida xalqaro muloqot, turli madaniyat vakillarining o‘zaro aloqasi kuchayib borayotgan bir paytda, har bir xalq, jumladan o‘zbek xalqining nutqiy madaniyatidagi xushmuomalalik mezonlarini chuqur o‘rganish va targ‘ib qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Chunki til faqat aloqa vositasi bo‘lib qolmay, balki millatning madaniyati va ma'naviyati darajasini ifodalovchi mezondir. O‘zbek xalqining qadimiy tarixiy ildizlariga asoslangan muomala madaniyati, ayniqsa, hurmat, odob, kattalarga ehtirom, yoshlarni tarbiyalashda muomala vositalarining ahamiyati singari jihatlar milliy nutq uslubida chuqur aks etgan. Bu jihatlar tilshunoslikda pragmalingvistika, kommunikativ strategiyalar, madaniyatlararo kommunikatsiya doirasida o‘rganilishi lozim bo‘lgan muhim yo‘nalishlardan biridir. Shu bois ushbu maqolada o‘zbek nutqida xushmuomalalikning ifodalanish vositalari, ularning leksik, grammatik, stilistik xususiyatlari, shuningdek, madaniyma'naviy ildizlari chuqur tahlil qilinadi. Maqsad — o‘zbek tilida muloqotda xushmuomalalikni ta’minlovchi uslublarni aniqlash, ularning zamonaviy kommunikatsiyadagi o‘rni va ahamiyatini yoritishdir. 60 Xushmuomalalik uslubi insoniy muloqotda hurmat, odob, ehtirom va insof mezonlariga asoslangan holda nutqni tashkil etadi. O‘zbek adabiy tilida bu uslub turli vositalar bilan ifodalanadi: leksik (so‘z tanlovi), grammatik (ko‘plik shakli, so‘z tartibi), stilistik (iboralash, tashbeh, kinoya) va pragmatik (vaziyatga moslashgan ifoda) vositalar orqali. Xususan, o‘zbek badiiy adabiyotida xushmuomalalik ko‘proq o‘z aksini topgan bo‘lib, bu orqali mualliflar obrazlararo munosabatni chuqur yoritadilar. Pragmalingvistik jihatlar: Xushmuomalalik – har doim vaziyatga mos bo‘lishi kerak. Adabiy asarlarda bu ayniqsa, suhbatdoshlar o‘rtasidagi ijtimoiy tabaqalanish, yosh farqi, maqom, jins va madaniyat bilan bog‘liq holda ifodalanadi. Masalan, ustoz va shogird, ota va bola, amaldor va oddiy xalq o‘rtasidagi nutqda buni yaqqol ko‘rish mumkin. Misol: Asqad Muxtorning “Chinor” qissasida: “Sizga gapirsam bo‘ladimi, ustoz?” Bu jumlada: – “sizga” – hurmat, – “gapirsam bo‘ladimi” – izn so‘rash, – “ustoz” – maqom bildiruvchi murojaat, barchasi birgalikda xushmuomalalikning pragmatik ifodasini beradi. Milliy qadriyatlar bilan bog‘liqligi Xushmuomalalik o‘zbek badiiy matnlarida faqat til vositasi sifatida emas, balki milliy axloqiy qadriyatlarning ifodachisi sifatida ham namoyon bo‘ladi. Ko‘plab asarlarda ota-onaga hurmat, mehmonni izzat qilish, keksalarni e’zozlash kabi mavzular xushmuomalalik asosida ifodalanadi. Misol: O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” asarida ona obrazi orqali til madaniyati va muomala odobi o‘ziga xos tarzda yoritiladi: “Ona har doim bir og‘iz salomni, bir kosa ovqatni, bir og‘iz iltifotni har qanday boylikdan ustun qo‘yar edi.” Bu jumla orqali muallif xalqning ma’naviy merosidagi muomala madaniyatini badiiy ifoda bilan yetkazadi. Xushmuomalalik – insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy-madaniy munosabatlarning, axloqiy me’yorlarning va madaniy tafakkurning tilda ifodalanishidir. O‘zbek xalqining qadimiy tarixiy ildizlari, an’analari, axloqiy me’yorlari va ijtimoiy urfodatlari uning nutqiy muomalasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi, badiiy adabiyot, hikmatli so‘zlar, maqollar va atamalar orqali xushmuomalalik tilda chuqur ildiz otgan. 61 Ushbu maqolada ko‘rib chiqilganidek, o‘zbek nutqida xushmuomalalik uslubi ko‘plab til vositalari – leksik, grammatik, stilistik va pragmatik darajalarda ifodalanadi. Xususan, “Siz” zamirining qo‘llanilishi, hurmat bildiruvchi affikslar (lar, -miz), bilvosita ifoda shakllari (iltimos, marhamat, agar xohlasangiz...), yumshoqlashtiruvchi iboralar (uzr, kechirasiz, e’tiroz bildirsam...) nutqning nozikligini, e’tiborli va madaniyatli muloqotni ta’minlaydi. O‘zbek adabiyoti bu jihatdan boy va ibratli tajribaga ega. Abdulla Qodiriy, Said Ahmad, Pirimqul Qodirov, O‘tkir Hoshimov, Asqad Muxtor kabi yozuvchilarning asarlarida xushmuomalalik nafaqat muomala vositasi sifatida, balki obrazlararo munosabatlarni ifodalovchi, milliy mentalitetni ochib beruvchi badiiy element sifatida ham namoyon bo‘ladi. Obrazlar nutqidagi xushmuomalalik o‘quvchiga obrazga nisbatan iliqlik, hurmat, ehtirom, tushuncha uyg‘otadi. Bu orqali adiblar o‘zbek xalqining milliy odob-axloq kodeksini, ichki madaniyatini targ‘ib qilganlar. Zamonaviy dunyoda muloqot madaniyatiga bo‘lgan talab tobora ortib bormoqda. Global kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi, madaniyatlararo muloqotning kuchayishi til vositalaridan ehtiyotkorlik bilan foydalanish, o‘z fikrini odob bilan yetkazish, o‘zgani xafa qilmaslik madaniyatini har qachongidan ko‘ra muhimroq qilib qo‘ymoqda. Bu jarayonda ona tilimizdagi xushmuomalalik uslubini chuqur o‘rganish, targ‘ib etish va uni har bir fuqaroning nutqiy faoliyatiga joriy qilish dolzarb masalalardan biridir. Xulosa qilib aytganda, xushmuomalalik o‘zbek tili va madaniyatining ajralmas bir qismi bo‘lib, u nafaqat go‘zal muloqotni ta’minlaydi, balki ijtimoiy barqarorlik, hurmat, bag‘rikenglik kabi qadriyatlarni qaror toptirishga xizmat qiladi. Bunday nutqiy uslubning badiiy adabiyotda ifodalanishi esa, uning estetik va tarbiyaviy qiymatini yanada oshiradi. Shu boisdan, xushmuomalalik uslubini tilshunoslik, adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik kesimida izchil o‘rganish, uni yosh avlodga o‘rgatish, jamiyatda nutq madaniyatini yuksaltirish yo‘lida muhim qadamlardan biri sanaladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тилининг систем лексикология асослари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995. – Б. 129. 2. Гадоева М. И. Инглиз ва ўзбек тилларида соматизмларнинг семантик-прагматик тадқиқи (фольклорнинг кичик жанрлари мисолида): филол. фан. докт. ... дисс. автореф. – Бухоро, 2022. – Б. 13. 3. Жўраев Б. Бош сўзининг маънолари // Ўзбек тили ва адабиёти, 1982. –№3. –Б. 46. 4. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. "Ўзбекистон миллий энциклопедияси" Давлат илмий нашриёти. 5 томлик. I жилд. А – Д. 2006. – Б. 332. 5. Раҳматуллаев Ш. Ўзбек тилининг этимологик луғати. – Тошкент: Университeт, 2000. – Б. 61. 62 6. Бафоева Н. Ўзбек тилида маъновий муносабатлар (гипонимия, градуонимия ва партонимия асосида). – Бухоро, 2011. – Б. 9. 7. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдлик. Учинчи жилд. Шукрона – Ҳ. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2007. Н – Тартибли. – Б. 89.