SUN'IY INTELLEKTNING TA'LIMDAGI O'RNI: IMKONIYATLARI VA XAVFLARI

83 SUN’IY INTELLEKTNING TA’LIMDAGI O‘RNI: IMKONIYATLARI VA XAVFLARI Xujanova Nilufar Do‘smat qizi Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441204 Annotatsiya: Bugungi kunda ta’lim jarayonini modernizatsiya qilishda sun’iy intellekt muhim rol oʻynamoqda. U nafaqat o'quv jarayonini yengillashtiradi, balki o'qituvchi va talaba o'rtasidagi o'zaro aloqani yangi bosqichga olib chiqadi. Shu sababli, sun’iy intellektning ta'limdagi ijobiy va salbiy jihatlarini ilmiy asosda oʻrganish dolzarb hisoblanadi. Sun’iy intellekt yordamida o'quv jarayonini individuallashtirish, talabalarning ehtiyojlariga moslashtirilgan o'qitish tizimlarini yaratish, baholash jarayonlarini avtomatlashtirish va o'qituvchilarning yuklamasini kamaytirish kabi imkoniyatlari mavjud. Ushbu maqolada sun’iy intellektdan foydalanishning foyda va zararlari haqida soʻz boradi. Kalit soʻzlar: sun’iy intellekt, texnologiyalar, savodxonlik, tanqidiy fikrlash, malaka oshirish. Abstract: Today, artificial intelligence is playing an important role in the modernization of the educational process. It not only facilitates the learning process, but also takes the interaction between the teacher and the student to a new level. Therefore, it is relevant to study the positive and negative aspects of artificial intelligence in education on a scientific basis. With the help of artificial intelligence, there are opportunities such as individualizing the educational process, creating teaching systems tailored to the needs of students, automating assessment processes, and reducing the workload of teachers. This article discusses the benefits and harms of using artificial intelligence. Keywords: artificial intelligence, technology, literacy, critical thinking, professional development. Zamonaviy ta’lim jarayonida sun’iy intellekt texnologiyalarining ahamiyati ortib bormoqda. O‘quv jarayonini avtomatlashtirish imkoniyati tufayli sun’iy intellekt asosidagi dasturlar nafaqat o‘qituvchilar, balki talabalar uchun ham qulayliklar yaratmoqda. Dunyo miqyosida taʼlim sohasida yuz berayotgan o‘zgarishlar, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal surʼatda rivojlanishi, o‘quv jarayonini avtomatlashtirish, individuallashtirish va interaktivlashtirish ehtiyojini keltirib chiqarmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, sunʼiy intellekt vositalaridan foydalanish nafaqat o‘qituvchilar uchun metodik yordamchi sifatida, balki talabalar uchun mustaqil o‘rganish va bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiluvchi samarali vosita sifatida ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellektning ta’lim jarayonidagi foydali tomonlari Sun’iy intellekt asosidagi tizimlar talabalarning individual ehtiyojlari, qiziqishlari va qobiliyatlariga qarab o‘qitish imkonini beradi. Kelleher va Tierney (2018) ta’kidlaganidek, sun’iy intellekt yordamida shaxsiylashtirilgan o‘quv dasturlarini yaratish orqali har bir o‘quvchiga mos yondashuvni amalga oshirish mumkin. Bunday yondashuv ta’lim natijalarini yaxshilaydi, o‘quvchilarning faolligini 84 oshiradi hamda o‘qish motivatsiyasini kuchaytiradi. Bundan tashqari, sun’iy intellekt vositalari o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi haqida ma’lumot to‘plash, natijalarni tahlil qilish va o‘qituvchiga teskari aloqa berish imkonini yaratadi (Baker & Siemens, 2014). Natijada, o‘qituvchi individual yondashuv asosida kamchiliklarni aniqlab, samarali metodlarni tanlay oladi. Sun’iy intellekt yordamida avtomatlashtirilgan baholash tizimlari ishlab chiqilmoqda. Ular o‘quvchilar ishini tez va xolisona baholash imkonini beradi. Shuningdek, tahlil natijalariga asoslanib o‘quv dasturlarini yangilash, kamchiliklarni aniqlash va ta’lim sifatini oshirish mumkin. Sun’iy intellektning ta’lim jarayonidagi xavflari Kavale va Forness (2019) fikricha, sun’iy intellekt o‘quv topshiriqlarini avtomatik tahlil qilish orqali o‘qituvchilarning vaqtini tejaydi, lekin bu jarayon insoniy nazoratdan butunlay voz kechish emas, balki uni to‘ldiruvchi mexanizm sifatida qaralishi kerak. Biroq, sun’iy intellektning ta’limda qo‘llanilishi bilan bog‘liq muammolar ham mavjud. Talabalarga oid ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llanilishi yoki o‘g‘irlanishi xavfi mavjud. Shuningdek, algoritmik tarafkashlik natijasida ayrim o‘quvchilar adolatsiz baholanishi mumkin. Bundan tashqari, sun’iy intellekt o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi insoniy muloqotni kamaytiradi. Sun’iy intellekt ta’limni rivojlantirishda katta imkoniyatlar yaratgan bo‘lsa-da, o‘qituvchilar bu texnologiyaning salbiy oqibatlarini ham hisobga olishlari zarur. Shuning uchun, ta’lim jarayonida insoniy ko‘nikmalar — tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, muammolarni hal qilish, hamkorlikda ishlash kabi jihatlar birinchi o‘rinda bo‘lishi kerak (Gee, 2018). Jahon iqtisodiy forumi (2018) hisobotida ta’kidlanishicha, XXI asrda eng zarur ko‘nikmalardan biri — bu ijodkorlikdir. O‘qituvchilar sun’iy intelllekt vositalaridan foydalanish bilan bir qatorda, talabalarda mustaqil fikrlash va muammolarni noodatiy yo‘llar bilan hal etish qobiliyatini shakllantirishlari zarur. Masalan, loyiha asosidagi ta’lim, dizayn fikrlash yoki “brainstorming” (fikrlar almashuvi) usullari orqali ijodiy yondashuvni rivojlantirish mumkin. Ta’lim jarayoni tobora texnologiyalashgan sari, o‘quvchilarda ijtimoiy ko‘nikmalar va tanqidiy fikrlashning pasayishi xavfi mavjud (Kulkarni va boshq., 2015). Shu bois, o‘qituvchilar SI vositalaridan foydalanishda insoniy yondashuvni saqlab qolishlari zarur. Sun’iy intellektdan ta’lim jarayonida foydalanishning samarali usullari Sun’iy intellekt texnologiyalarini samarali joriy etish uchun o‘qituvchilarning sun’iy intellekt savodxonligini oshirish zarur. Ular yangi texnologiyalar bilan ishlash, ularning imkoniyatlarini tushunish va dars jarayoniga integratsiya qilish bo‘yicha malaka oshirishlari kerak (Mather & Yuan, 2019). Sun’iy intellekt ta’limda muvaffaqiyatli qo‘llanilishi uchun o‘qituvchilar nafaqat texnologiyani bilishlari, balki 85 insoniy munosabatlarni rivojlantirishni ham davom ettirishlari zarur. Shuningdek, sun’iy intellekt savodxonligini o‘quv dasturlariga kiritish orqali talabalar kelajak kasblariga tayyorlanadi. Lopez-Pérez va boshqalar (2020) qayd etganidek, sun’iy intellekt vositalaridan to‘g‘ri foydalanish o‘qituvchilarga o‘quvchilarning o‘zlashtirishini chuqur tahlil qilish va dars sifatini oshirishga yordam beradi. Xulosa Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishi bilan ta’limda yangi imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda. Biroq, bu jarayon ilmiy asosda o‘rganilmasa, u salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bois, kelgusida sun’iy intellektning pedagogik samaradorligini, uning axloqiy va ijtimoiy ta’sirini chuqur tahlil qilish muhimdir. Olimlar sun’iy intellektni ta’limga joriy etishda muvozanatni saqlash, ya’ni texnologiya va inson omilini uyg‘unlashtirish zarurligini ta’kidlashmoqda. Adabiyotlar: 1. Gee. J. P. (2018), What video games must teach us about learning and literacy. Palgrave Macmillan. 2. Kavale, K. A., & Forness, S. R. (2019). Cheating and plagiarism in schools and colleges. Psychology Press. 3. Kelleher, C., & Tierney, B. (2018). Artificial intelligence in education: Applications and prospects. AI Magazine, 39(3), 45–49. 4. Kulkarni, C., Cambre, J., Kotturi, Y., Bernstein, M., & Klemmer, S. (2015). Peer selfassessment in massive online classes. ACM Transactions on Computer-Human Interaction, 22(2), 1–30. 5. Liao, Y., Huang, R., Sun, C., & Li, X. (2021). Artificial intelligence in education: Opportunities and challenges. Frontiers in Education, 6, 1–7. 6. López-Pérez, M.V., Pérez-Rodríguez, M.A., & Gutiérrez-Santuste, E. (2020). Artificial intelligence in education: A review. Frontiers in Psychology, 11. 7. Mather, R., & You, J. Y. (2019), Artificial intelligence education: Implications for teaching and learning. Educational Research Review, 27, 233-247. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2019.03.003