SINONIMIK QATLAMDA LEKSIK VA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING QIYOSIY TAHLILI

92 SINONIMIK QATLAMDA LEKSIK VA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING QIYOSIY TAHLILI Ro‘ziyeva Xurshida O‘tkir qizi Qarshi davlat universiteti O‘zbek tilshunosligi kafedrasi tayanch doktoranti [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441224 Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi sinonimik qatlam doirasida leksik va frazeologik birliklarning o‘xshash va farqli jihatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida V. V. Vinogradov, M. I. Fomina, B. A. Larin kabi tilshunos olimlarning nazariy qarashlariga tayangan holda sinonimlarning semantik, uslubiy va kontekstual xususiyatlari izohlanadi. Leksik va frazeologik sinonimlarning umumiyliklari — bir xil tushunchani turlicha ifodalash, nutqni emotsional va stilistik jihatdan boyitishi; farqli tomonlari esa tuzilishi, qo‘llanish sohasi hamda uslubiy bo‘yoqlarda namoyon bo‘lishi ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Tadqiqot natijalari sinonimik birliklarni nazariy va amaliy jihatdan birgalikda o‘rganish tilning semantik imkoniyatlarini chuqur anglash, adabiy nutqning ifoda va ta’sirchanlik qudratini oshirish uchun muhim ekanini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: sinonimiya, leksik sinonimlar, frazeologik sinonimlar, ideografik sinonimlar, uslubiy sinonimlar, kontekstual sinonimlar, semantik maydon, stilistik differensiasiya, emotsional ta’sirchanlik, o‘zbek tili. Abstract: This article analyzes the similarities and differences between lexical and phraseological units within the synonymous layer of the Uzbek language. During the research, based on the theoretical views of linguists such as V. V. Vinogradov, M. I. Fomina, and B. A. Larin, the semantic, stylistic, and contextual features of synonyms are revealed. The common features of lexical and phraseological synonyms include the expression of the same concept in different ways and the enrichment of speech both emotionally and stylistically. The differences, on the other hand, are manifested in their structure, spheres of usage, and stylistic coloring, which are scientifically substantiated in the study. The results of the research show that a combined theoretical and practical study of synonymous units contributes to a deeper understanding of the semantic potential of the language, as well as enhances the expressiveness and persuasive power of literary speech. Keywords: synonymy, lexical synonyms, phraseological synonyms, ideographic synonyms, stylistic synonyms, contextual synonyms, semantic field, stylistic differentiation, emotional expressiveness, Uzbek language. Sinonimlar til tizimining eng muhim qatlamlaridan biri sifatida lug‘aviy boylikning ma’nodagi rang-barangligini ta’minlaydi. Leksik sinonimlar, avvalo, so‘z darajasida ma’no yaqinligini ifodalasa, frazeologik sinonimlar ibora darajasida semantik va stilistik o‘xshashlikni yuzaga keltiradi. Tilshunoslikda bu ikki qatlamni alohida ham, o‘zaro bog‘liq holda ham o‘rganish zaruriyati ko‘p bora ta’kidlangan. Leksik va frazeologik sinonimlarning o‘ziga xosliklari Mezon Leksik sinonimlar Frazeologik sinonimlar Ifoda birligi Alohida so‘zlar (ot, sifat, fe’l va b.) Tayyor iboralar, barqaror birikmalar Mazmun So‘z darajasida ma’no Iboralar darajasida obrazli va 93 yaqinligi emotsional yaqinlik Uslubiy imkoniyatlar Asosan nutqning neytral yoki adabiy qatlamida qo‘llanadi Obrazlilik, xalqona ruh, emotsional ta’sirchanlikni kuchaytiradi Sinonimik qatordagi soni Odatda 2–10 ta so‘zdan iborat Ko‘pincha 2–5 ta iboradan iborat Milliy-madaniy xususiyat Umumiy til birliklariga asoslanadi Xalqona obrazlar, urf-odat va madaniyat bilan bog‘liq Misollar go‘zal ~ chiroyli ~ latofatli boshi osmonga yetmoq ~ ko‘ngli tog‘dek ko‘tarilmoq Eslatma: Jadval M. I. Fominaning qarashlari asosida tuzildi[1]. Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, leksik va frazeologik sinonimlar o‘zaro yaqinlikka ega bo‘lsa-da, ular bir qator jihatlar bilan farqlanadi. Shunday qilib, leksik va frazeologik sinonimlarni uzviy holda tadqiq qilish ularning til tizimidagi o‘rni va stilistik imkoniyatlarini to‘liq yoritib berishga xizmat qiladi. Sinonimlar lug‘aviy boylikning semantik imkoniyatlarini kengaytiruvchi va nutqning ta’sirchanligini oshiruvchi vositalardan biri hisoblanadi. Ular orqali bir xil mazmun turlicha shaklda ifodalanadi, bu esa matnga obrazlilik va uslubiy boylik baxsh etadi. V. V. Vinogradov sinonimlarni tilning eng muhim semantik qatlamlaridan biri sifatida baholab, ular orasidagi asosiy tafovut ma’no ohangi va uslubiy qo‘llanishda namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi[2]. Leksik sinonimlar, avvalo, alohida so‘zlar darajasida ma’no yaqinligini bildiradi. Frazeologik sinonimlar esa barqaror iboralar shaklida bo‘lib, ko‘proq obrazlilik, emotsional rang va xalqona ruhni ifodalaydi. Frazeologik sinonimlar, ayniqsa, milliy-madaniy xususiyatlarni mujassam etishi bilan e’tiborlidir. A. V. Kuninaning qayd etishicha, frazeologizmlar xalq hayoti, urfodatlari va qadriyatlari bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, ularning sinonimik munosabatga kirishi tilning milliy qiyofasini ochib beradi[3]. Masalan, o‘zbek tilida ko‘ngli tog‘dek ko‘tarilmoq va boshi osmonga yetmoq iboralari semantik jihatdan yaqin bo‘lsa-da, obrazlilik darajasi va uslubiy qo‘llanishi bilan farqlanadi. Til strukturasida sinonimlar semantik qatlamning eng muhim unsurlaridan biri bo‘lib, ular bir tushunchani turlicha ifodalash orqali tilning boyligi va taraqqiyot darajasini namoyon etadi. B. A. Larinning ta’kidlashicha, sinonimlar tilning leksik fondini kengaytiradi va nutqqa rang-baranglik, stilistik boylik hamda emotsional ta’sirchanlik baxsh etadi[4]. Uning fikricha, sinonimlarning asosiy xususiyatlaridan biri — stilistik differensiasiyadir. Ya’ni, ular bir xil mazmunni turli uslubiy qatlamlarda ifodalash imkoniyatini beradi. Masalan, o‘zbek tilida yashamoq (neytral), 94 umrguzaronlik qilmoq (kitobiy) va kun kechirmoq (xalqona) birliklari semantik jihatdan yaqin bo‘lsa-da, uslubiy bo‘yoqlari va nutqiy vazifalari turlicha. Shuningdek, Larin sinonimik qatorlarni faqat semantik yaqinlik nuqtayi nazaridan emas, balki matndagi funksional vazifasi asosida ham o‘rganish lozimligini ta’kidlaydi. Masalan, qo‘rqmoq tushunchasining cho‘chimoq, vahimaga tushmoq, dahshatga tushmoq kabi sinonimlari umumiy qo‘rquv holatini ifodalasa-da, ularning ma’no ohangi va uslubiy bo‘yoqlari turlicha: cho‘chimoq — xalqona, yumshoqroq; vahimaga tushmoq — kuchliroq va dramatikroq. Sinonimlarning nutqdagi vazifasi ham beqiyosdir. Larin qayd etishicha, ular takroriylikdan qochish, nutqni boyitish va obrazlilikni kuchaytirish uchun xizmat qiladi[4]. O‘zbek adabiy matnida, xususan Abdulla Oripov ijodida, vatan, yurt, ona diyor kabi sinonimik birliklarning qo‘llanishi matnning emotsional ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. Bunday sinonimik qatorda joylashgan birliklar bir xil semantik maydonga mansub bo‘lsa-da, ularning uslubiy bo‘yoqlari turlicha bo‘lib, bu matnga ekspressivlik va obrazlilik baxsh etadi. Shu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, sinonimlarning nutqiy vazifasi nafaqat takroriylikdan qochishga, balki muallifning individual uslubini namoyon etishga ham xizmat qiladi. Masalan, shoir bir xil tushunchani turli sinonimik shakllarda ifodalash orqali matnga mantiqiy izchillik, badiiy tasvirning boyligi va hissiy rang-baranglik kiritadi. Aynan shunday uslubiy imkoniyatlar sabab sinonimlar badiiy matnning ta’sirchanlik qudratini kuchaytiruvchi muhim vosita sifatida baholanadi. Frazeologik sinonimlar ham adabiy matnda alohida uslubiy vazifani bajaradi. Ularning qo‘llanishi, bir tomondan, nutqning ta’sirchanligini oshirsa, ikkinchi tomondan, milliy-obrazli tafakkurni namoyon etadi. Masalan, o‘zbek tilida og‘ziga qopqoq qo‘ymoq va tilini tiyib turmoq iboralari semantik jihatdan yaqin bo‘lsa-da, uslubiy ohangi va kontekstual qo‘llanishi bilan farqlanadi. Birinchisi ko‘proq xalqona va keskin ifodali bo‘lsa, ikkinchisi neytralroq uslubiy tusga ega. Shunday qilib, leksik va frazeologik sinonimlarni birgalikda tadqiq qilish ularning semantik, stilistik va kommunikativ imkoniyatlarini to‘liq yoritishga yordam beradi. Leksik sinonimlar semantik yaqinlikni bildirsa, frazeologik sinonimlar xalqona obrazlilikni, emotsional ta’sirchanlikni ifodalash orqali matnning badiiy-estetik qudratini oshiradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Фомина, М. И. Классификация фразеологических синонимов // Вопросы языкознания. – Москва,1990. – С. 332. 2. Виноградов, В. В. Основные типы фразеологических единиц русского языка. - Москва,1944. 3. Кунина, А. В. Английская фразеология. – Москва, 1969. 95 4. Ларин, Б. А. История русского литературного языка. – Ленинград, 1977. 5. Rahmatullayev Sh. U. O‘zbek tili frazeologiyasi. – Toshkent, 1978. 6. Shomaqsudov A. Sh. O‘zbek tilida frazeologizmlar. – Toshkent, 1962. 7. Jo‘rayev M. Sinonimlar va ularning badiiy matndagi vazifasi. – Toshkent, 1983.