VATAN KONSEPTINI IFODALOVCHI LEKSIK BIRLIKLAR

109 VATAN KONSEPTINI IFODALOVCHI LEKSIK BIRLIKLAR G.Rahmanova Turon universiteti Lingvistika (o‘zbek tili) yo‘nalishi magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441260 Annotatsiya: Mazkur maqolada “vatan” konsepti lingvokognitiv yondashuv asosida tahlil qilinadi, ya’ni bu tushuncha o‘zbek tilidagi leksik birliklar, frazeologizmlar, metaforik ifodalar orqali qanday namoyon bo‘lishi ko‘rib chiqilgan. Tayanch so‘zlar: konsept, vatan, mentalitet, lingvokognitiv yondashuv, frazeologizm, metaforik ifoda. Abstract: In this article, the concept of "fatherland" is analyzed on the basis of a linguocognitive approach, that is, it is considered how this concept is manifested through lexical units, phraseological units, and metaphorical expressions in the Uzbek language. Keywords: concept, parenthesis, mentality, linguocognitive approach, phraseologism, metaphorical expression. Ma’lumki, Vatan bu - kishilarning tug’ilib o‘sgan joyi, yurti, mamlakati; tarixan muayyan xalqqa tegishli hudud hamda uning tabiati, aholisi, o‘ziga xos taraqqiyoti, tili, madaniyati, turmushi va urf-odatlari majmui. Vatan ona kabi yagona, muqaddas. Vatan oldidagi qarzdorlik tuyg’usi, mas’uliyati har bir yetuk insonga xos xususiyatdir. Vatanni sevish vatanparvarlikda namoyon bo‘ladi; Bu so‘z hamma xalqlar uchun juda aziz. Kurrai zaminimiz unda yashayotgan 7,5 milliardga yaqin aholi uchun Vatandir. Har bir xalq uchun esa taqdiran va tarixan ato etilgan hamda chegaralangan hudud ona-Vatandir. "Vatan" atamasi arabcha so‘z bo‘lib, ona yurt ma’nosini bildiradi. Alisher Navoiy Vatan tushunchasini ona yurt, tug’ilib o‘sgan joy, maskan, manzil ma’nolarida ishlatiladi. Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki xalqning tarixiy xotirasi, dunyoqarashi, mentaliteti, qadriyatlari va madaniyatini o‘zida aks ettiruvchi ijtimoiy hodisadir. So‘zlar orqali inson o‘z his-tuyg‘ularini, munosabatini, fikrini ifodalaydi. Shu nuqtai nazardan, "vatan" so‘zi va uning atrofidagi konseptlar tilshunoslikda alohida tahlilni talab qiladi. Zero, vatan degan tushuncha har bir xalq va har bir shaxs ongida muhim ma'naviy-mafkuraviy yuklamaga ega bo‘lib, u til birliklarida o‘z aksini topadi. Mazkur maqolada "vatan" konsepti lingvokognitiv nuqtai nazardan tahlil qilinadi va uning til birligidagi ifodalanish xususiyatlari yoritiladi. Ushbu yo‘nalishlar doirasida xalqning ongida shakllangan muhim tushunchalarni – ya’ni konseptlarni o‘rganish til vositasida xalq tafakkurining ifodasini tahlil qilishga imkon beradi. Bunday konseptlar sirasiga vatan, ona yurt, tuproq, millat, erkinlik, sadoqat kabi xalq ruhiyatida chuqur ildiz otgan tushunchalarni kiritish mumkin. Ayniqsa, "vatan" konsepti o‘zbek xalqining tarixiy 110 o‘tmishi, mustaqillik uchun kurashi, madaniy qadriyatlari va zamonaviy ongida alohida o‘rin egallaydi. Bugungi globallashuv sharoitida milliy ong, vatanparvarlik, o‘zlikni anglash masalalari yana-da dolzarblashgan. Bunday sharoitda "vatan" tushunchasining tildagi ifodalanish shakllarini, semantik maydonini, emotsional va ma'naviy yuklamasini tahlil qilish muhim ilmiy va ijtimoiy ahamiyatga ega. "Vatan" tushunchasi til birliklarida, ayniqsa, badiiy matnlarda, publitsistik nutq, maqollar, iboralar, shiorlarda boy va rang-barang ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Mazkur maqola doirasida “vatan” konsepti lingvokognitiv yondashuv asosida tahlil qilinadi, ya’ni bu tushuncha o‘zbek tilidagi leksik birliklar, frazeologizmlar, metaforik ifodalar orqali qanday namoyon bo‘lishi ko‘rib chiqiladi. "Vatan" konseptining til birliklarida ifodalanishi O‘zbek tilida "vatan" konsepti quyidagi shakllarda namoyon bo‘ladi: Leksik birliklar orqali: vatan, ona yurt, jonajon yurt, tug‘ilgan zamin. Frazeologizmlar: vatan tuprog‘ini o‘pmoq, vatan uchun jon fido, vatan parvar o‘g‘il. She’riyat va badiiy adabiyotda: "Vatan, sening baxting – mening orzum, mening eng yuksak armonim", deb yozadi Abdulla Oripov. Bu ifodalar orqali vatan konsepti faqat geografik joy emas, balki emotsional va ruhiy holat, sadoqat manbai sifatida tushuniladi. “Vatan” konseptining leksik va frazeologik ifodalari O‘zbek tilida “vatan” tushunchasi ko‘plab so‘z, ibora, atama va frazeologik birliklar orqali ifodalanadi. Ushbu birliklar xalq tafakkuridagi vatan haqidagi tasavvurni til vositasida mustahkamlab boradi. a) Leksik birliklar orqali Vatan – asosiy leksik yadrosi. Ona yurt – vatan obrazini ona timsoli bilan uyg‘unlashtirish. Jonajon diyor, tug‘ilgan zamin, muqaddas tuproq – emotsional jihatdan kuchli obrazlar. “Men o‘sha tuproqni sevaman – u mening ona yurtim, u yerda mening ajdodlarim suyaklari yotibdi.” b) Frazeologizmlar orqali Vatan uchun jon fido qilish – vatan yo‘lida hayotini qurbon qilishga tayyorlik. Vatan tuprog‘ini o‘pmoq – ona yurtdan faxrlanish, unga mehr Vatanparvar bo‘lmoq – vatanga sadoqatli bo‘lish. “Yigit kishining eng oliy burchi – vatan burchini ado etish.” “U uzoq yillardan keyin kelib, vatan tuprog‘ini o‘pdi.” 111 She’riyat va badiiy adabiyotda: Ey Vatan, ostonangdan yurib o‘tar shamollar, Sen uchun yuragimda doim yondi alamlar. Qalbimda aytilmagan nechun dardli g‘azallar, Sen uchun, ey Vatanim, sen uchundir, sen uchun! (Erkin Vohidov) Bu misralar vatan haqida yurakdan chiqayotgan dard va muhabbatni obrazli tarzda ifodalaydi. Shukrki, bor yurting, bor Ona diyor, Tuproqqa mehring bor, suvingga g‘urur. Sen unda yashaysan, u esa senga, Jonin bag‘ishlaydi ming bora yorug‘. (Zulfiya) Shoira vatanni tiriklik manbai, mehr va fidoyilik asosiga qo‘yadi. O‘zbekiston – yurtim mening, bag‘ri keng, Sen bor joyda iymonim ham beg‘ubor. Garchi uzoqlarda yursam yillar, Senni sog‘inaveraman, yurtim bor. (Muhammad Yusuf) Muhammad Yusuf she’riyatida vatan – muhabbat va sog‘inch manbai sifatida tilga olinadi. Men o‘zbekman — vatanim bor, yurtim bor, Tug‘ilgan tuprog‘im – pokiza diyor. Har sochimday g‘amim bo‘lsa ham agar, Baribir bu tuproq mangu biznikidir. (G‘afur G‘ulom) Shoirning bu to‘rtligi vatanga nisbatan sadoqat va g‘urur tuyg‘usini yuksak ifoda etadi. Shuni ta’kidlash mumkinki, “vatan” konsepti o‘zbek tilida faqatgina geografik tushuncha emas, balki ijtimoiy-mafkuraviy, emotsional-ruhiy va axloqiy-axloqiy hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun bunday konseptlarni o‘rganish tilning ichki mazmun qatlamlarini, xalqning tafakkur olamini va milliy o‘zlikni anglashga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘ulom G‘. She’rlar va dostonlar. – Toshkent: O‘zbekiston, 1987. – 280 b. 2. Sultonova M. Lingvokulturologiya asoslari. – Toshkent: Turon-Iqbol, 2020. – 200 b. 3. Hayitova D. “Linguistic and Cultural Analysis of the Concept of ‘Homeland’ in German and Uzbek Languages” // Scienceweb Academic Journal, 2021.https://scienceweb.uz/publication/28670 4. Зулфия. She’rlar to‘plami. – Toshkent: O‘zbekiston, 1983. – 180 b. 5. Usmonov M. Til va tafakkur: kognitiv yondashuvlar. – Samarqand: SamDU, 2022. – 150 b. 6. O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi matni (rasmiy manba). 7. https://lex.uz/docs/-787835