O'ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MORFOLOGIK SHAKLLARNING SISTEM TADQIQI

119 O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MORFOLOGIK SHAKLLARNING SISTEM TADQIQI Ashurova Mahbuba Qarshi davlat universitеti O‘zbek tilshunosligi kafedrasi 2-kurs tayanch doktoranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17441287 Annotatsiya: Mazkur maqolada o‘zbek tilshunosligida morfologik shakllarning tadqiqi tarixiy va nazariy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Unda jadid davrida Fitrat asarlari bilan boshlangan ilk ilmiy qarashlar, sovet davridagi normativ grammatikalar, Kononov va Azizov ishlari, akademik grammatika hamda mustaqillik davrida korpus va kompyuter lingvistikasi asosida olib borilgan izlanishlar yoritilgan. Morfologik tahlilda qo‘shimchalarning vazifalari, morfema va allomorf tushunchalari, grammatik kategoriyalar paradigmasi keng o‘rganilgan. Shuningdek, zamonaviy morfologik analizatorlar, lemmatizatorlar va elektron korpuslar tilshunoslikda yangi metodologik imkoniyatlarni yuzaga keltirgani qayd etilgan. Kalit so‘zlar: O‘zbek tili, morfologiya, morfema, grammatik kategoriya, korpus lingvistika, finite-state analizator, kompyuter lingvistika. Abstract: This article analyzes the study of morphological forms in Uzbek linguistics from a historical and theoretical point of view. It covers the first scientific views that began with the works of Fitrat in the Jadid period, normative grammar in the Soviet period, the works of Kononov and Azizov, academic grammar, and research conducted on the basis of corpus and computer linguistics in the period of independence. In morphological analysis, the functions of affixes, the concepts of morpheme and allomorph, and the paradigm of grammatical categories are widely studied. It is also noted that modern morphological analyzers, lemmatizers, and electronic corpora have created new methodological possibilities in linguistics. Keywords: Uzbek language, morphology, morpheme, grammatical category, corpus linguistics, finite-state analyzer, computer linguistics. O‘zbek tili – turkiy tillar oilasidagi yirik agglutinativ tillardan biri bo‘lib, unda grammatik ma’no maxsus qo‘shimchalar orqali ifodalanadi 1 . Morfologiya esa aynan shu qo‘shimchalar yordamida so‘z shakllarini yasash va ularning o‘zgarish qoidalarini o‘rganuvchi soha hisoblanadi. Tilshunoslikka oid manbalarda morfologiya “so‘zlarning grammatik o‘zgarishi va so‘z yasalish qonuniyatlarini, shuningdek, so‘z turkumlari va ularning grammatik kategoriyalarini” tadqiq etuvchi bo‘lim sifatida ta’riflanadi 2 . Mazkur maqoladagi asosiy maqsad – adabiy o‘zbek tili morfologik sistemasini (morfemalar inventarini, grammatik kategoriyalar va paradigmalarning tuzilishini, morfofonologik jarayonlarni) yaxlit tizim sifatida ilmiy tahlil qilish va keyingi boblar uchun nazariy-metodik tayanch yaratishdir. O‘zbek tilida morfologiyani o‘rganish tarixi XX asr boshlaridan, jadid davri ilmiy ishlaridan 1 Georg, S. (2006). An Academic Reference Grammar of Modern Literary Uzbek (review). Language. https://doi.org/10.1353/LAN.2006.0196 2 Johanson L., Csato E. (eds.) The Turkic Languages. London: Routledge, 1998. — 44 p. 120 boshlanadi. Ilk bosqichda, asosan, normativ-ta’rifiy grammatikalar va darsliklar yaratilib, morfemik tarkib va so‘z turkumlari tasnifi yuzasidan dastlabki qarashlar shakllandi. Xususan, 1920-yillarda Abdurauf Fitrat tomonidan yozilgan “O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba: Sarf” asari o‘zbek tilining birinchi ilmiy grammatikalaridan biri bo‘ldi 3 . Fitrat o‘zbek tili morfologik tizimini ilmiy nuqtai nazardan yoritib, so‘z turkumlari va ularning grammatik kategoriyalarini belgilashga intilgan. Uning izlanishlari natijasida o‘zbek tilida bir qator grammatik kategoriya va tushunchalar ilk bor fanga kiritildi. Sovet davrida o‘zbek tilining morfologik tuzilishini tizimli o‘rganish izchil davom ettirildi. 1940–50-yillarda o‘zbek tili grammatik normasini belgilovchi fundamental ishlar yaratildi. Jumladan, 1948 yili Toshkentda A. Kononov tahririda o‘zbek tili grammatikasi nashr etildi. Keyinchalik A. Kononovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili grammatikasi” (1960) asari o‘zbek tilining fonetika va morfologiya qismlarini chuqur tahlil qilgan muhim ilmiy manba bo‘ldi 4 . Ushbu asarda o‘zbek tilidagi so‘z turkumlari, ularning grammatik kategoriyalari va qo‘shimchalar tizimi haqida batafsil ma’lumot berilgan. Masalan, Kononov o‘zbek tilida otlarning 6 ta kelishigi borligini, fe’lning esa shaxs-son, zamon, nisbat kabi keng paradigma hosil qilishini ko‘rsatib bergan. 1960-yillarda o‘zbek va rus tillarini qiyosiy o‘rganishga ham e’tibor qaratilib, A. Azizov tomonidan rus va o‘zbek tillari grammatikasining qiyosiy morfologiyasi yuzasidan tadqiqot e’lon qilindi 5 . Bu ish rus tilida ifodalanmagan kategoriyalar (masalan, o‘zbek tilidagi egalik kategoriyasi, fe’l nisbatlari va boshqalar) qiyosiy tahlil orqali aniqlanishiga yordam berdi. 1970-yillarga kelib o‘zbek tilining akademik grammatikasi yaratildi. O‘zSSR Fanlar akademiyasi tilshunos olimlari jamoasi tomonidan tuzilgan ikki jildlik “O‘zbek tili grammatikasi”ning birinchi jildi fonetika va morfologiyaga bag‘ishlandi. Unda o‘zbek tili morfologik qurilishi, so‘z yasovchi va so‘z o‘zgartiruvchi affikslar tizimi, grammatik kategoriyalarning paradigmalari ilk bor to‘liq tizim holatda taqdim etildi. Mazkur fundamental me’yoriy grammatikada keltirilgan qoida va misollar o‘zbek tilida morfologik shakllar tizimini o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Mustaqillik davridan (1991 yildan) keyin o‘zbek tilshunosligida morfologiyani o‘rganishda yangi yo‘nalishlar vujudga keldi. An’anaviy tavsifiy yondashuvlar bilan bir qatorda korpus lingvistikasi va kompyuter lingvistikasiga oid tadqiqotlar rivojlandi. So‘nggi yillarda o‘zbek tilining elektron korpusi yaratish ustida ish 3 Tog‘ayev T. M. “Sarf” va “Nahf” ‒ birinchi o‘zbek tili grammatikasi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2023. – T. 3, № 3. – B. 560–567 4 Abashin S. Kononov A. N. Grammatika sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazyka. – M.; L., 1960. 5 Azizov . A. Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazykov: Morfologiya: Ucheb. posobie dlya filol. fak. un-tov. – 2-e izd., pererab. i dop. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. – 239 s 121 boshlandi, turli uslubiy matnlar jamlanib, ularni morfologik belgilash (teglash) loyihalari amalga oshirilmoqda. Xususan, 2020-yillar davomida o‘zbek tilining dastlabki milliy korpusi konsepsiyasi ishlab chiqilib, korpusning sinov versiyalari internetda ishga tushirildi (masalan, uzbekcorpora.uz sayti orqali). Bunday korpuslar yordamida morfologik birliklarning qo‘llanish chastotasi, variantlarning statistik tarqalishi kabi ko‘plab masalalarni ilmiy tadqiq etish imkoni paydo bo‘lmoqda. Shu bilan birga, morfologik tahlilni avtomatlashtirish yo‘lida dasturiy vositalar yaratilmoqda: o‘zbek tili uchun ilk marta kompyuter orqali so‘zlarni morfologik tahlil qiluvchi dasturlar (analizatorlar) sinovdan o‘tkazildi. Misol uchun, I. Bakaev va R. Bakaeva tomonidan finite-state (cheklangan holatli avtomat) asosida o‘zbek tilining morfologik analizatori yaratilgani va uning yordamida so‘z shakllarini tahlil qilish imkoniyati ko‘rsatilgan 6 . Shuningdek, so‘zlarni stemming usuli bilan asosga qaytaruvchi algoritmlar va lemmatizatorlar taklif qilinmoqda. Mustaqillik davri ilmiy izlanishlarida morfologik shakllar faqat tizimli tavsiflanib qolmay, balki ularning matndagi uslubiy funksiyalari, nutqiy-pragmatik xususiyatlari ham o‘rganila boshlandi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilshunosligida morfologik tadqiqotlar tarixi boy bo‘lib, jadidchilarning ilk qadamlaridan tortib to zamonaviy kompyuter lingvistikasi yutuqlarigacha uzluksiz rivojlanib kelmoqda. Bu bo‘limda ana shu boy ilmiy merosga tayangan holda, o‘zbek tili morfologik tizimi hozirgi davr ilmiy mezonlari asosida izchil tizim sifatida qarab chiqiladi. Affikslar (qo‘shimchalar) funksiyasiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: so‘z yasovchi affikslar – yangi ma’noli so‘z hosil qiladi (masalan, ishla–gich: ishlagich), so‘z o‘zgartiruvchi affikslar esa – yangi so‘z hosil qilmay, grammatik shakl yasaydi (masalan, kitob–lar: kitoblar). Grammatik xususiyatiga ko‘ra affikslar qo‘shilgach hosil bo‘lgan so‘z shakli morfologik forma deb yuritiladi. Har bir mustaqil so‘z ma’lum bir so‘z turkumiga mansub bo‘ladi (ot, fe’l, sifat, son, olmosh, ravish va h.k.). Turli so‘z turkumlarining ichida grammatik ma’no va vazifaga ega bo‘lgan kategoriyalar mavjud – masalan, otlarda son va kelishik kategoriyalari, fe’llarda zamon va nisbat kategoriyalari kabi. Bunday grammatik kategoriyalar odatda qarama-qarshi ma’no shakllarini o‘z ichiga oladi: masalan, son kategoriyasi yakkalik–ko‘plik oppozitsiyasiga ega, nisbat kategoriyasi fe’lda majhul–tusmolli– o‘zlik–o‘zaro–orttirma kabi qarama-qarshi shakllardan iborat bo‘ladi. Mustaqillik yillaridan so‘ng yangi davr boshlanib, morfologiya nafaqat tavsifiy, balki korpus lingvistikasiga asoslangan amaliy yondashuvlar bilan boyidi. 6 Bakaev I. I., Bakaeva R. I. Creation of a morphological analyzer based on finite-state techniques for the Uzbek language // Journal of Physics: Conference Series. – 2021. – T. 1791. – B. 012068. – DOI: 10.1088/17426596/1791/1/012068 122 Elektron korpuslar, morfologik teglash, avtomatik analizatorlar va lemmatizatorlarning yaratilishi o‘zbek morfologiyasini raqamli tadqiqotlar bosqichiga olib kirdi. Finite-state avtomatlar asosida ishlab chiqilgan analizatorlar so‘z shakllarini avtomatik ajratib, lingvistik tadqiqotlarda qo‘llanila boshlandi. Bu esa tilshunoslikni yangi metodologik imkoniyatlar bilan ta’minladi. Shu bilan birga, so‘z shakllarining uslubiy va nutqiy-pragmatik vazifalari ham o‘rganila boshladi, bu esa morfologiyani faqat struktur tizim emas, balki nutqiy jarayonlar bilan bog‘liq hodisa sifatida ham talqin qilishga yo‘l ochdi. Shunday qilib, o‘zbek tilshunosligida morfologik shakllarni o‘rganish jarayoni jadid davridan boshlab sovet davrida mukammallashib, mustaqillik davrida esa zamonaviy korpus va kompyuter lingvistikasining yutuqlari bilan yangilandi. Bu izchil taraqqiyot natijasida o‘zbek tili morfologik tizimi nafaqat tavsifiy jihatdan, balki qo‘llanma, statistik va avtomatlashtirilgan yondashuvlar asosida ham keng tahlil qilinmoqda. Demak, morfologiya o‘zbek tilshunosligida fundamental bo‘lim bo‘lib, u tildagi grammatik ma’no va shakllarni yaxlit tizim sifatida anglash, tilning nazariy va amaliy imkoniyatlarini kengaytirish uchun asosiy tayanch vazifasini bajaradi. Adabiyotlar ro‘yxati: 1. Georg, S. (2006). An Academic Reference Grammar of Modern Literary Uzbek (review). Language. https://doi.org/10.1353/LAN.2006.0196 2. Johanson L., Csato E. (eds.) The Turkic Languages. London: Routledge, 1998. — 44 p. 3. Tog‘ayev T. M. “Sarf” va “Nahf” ‒ birinchi o‘zbek tili grammatikasi. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2023. – T. 3, № 3. – B. 560–567 4. Abashin S. Kononov A. N. Grammatika sovremennogo uzbekskogo literaturnogo yazyka. – M.; L., 1960. 5. Azizov . A. Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazykov: Morfologiya: Ucheb. posobie dlya filol. fak. un-tov. – 2-e izd., pererab. i dop. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983. – 239 s 6. Bakaev I. I., Bakaeva R. I. Creation of a morphological analyzer based on finite-state techniques for the Uzbek language // Journal of Physics: Conference Series. – 2021. – T. 1791. – B. 012068. – DOI: 10.1088/1742-6596/1791/1/012068