RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TASVIRIY SAN'ATNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 910 RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TASVIRIY SAN’ATNING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI 1Ibragimov Xurshid Xasanovich, 2Islomova Ruxshona Salohiddin qizi, 3Norboboyeva Maftuna Fazliddin qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va dizayn” kafedrasi o‘qituvchisi. 2,3Chirchiq davlat pedagogika universiteti, “Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” yo‘nalishi 3-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17441943 Annotatsiya. XXI asr - bu axborot va raqamli texnologiyalar asri bo‘lib, insoniyat hayotining deyarli barcha jabhalarida, jumladan san’at sohasida ham tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Bugungi kunda tasviriy san’at an’anaviy shakllar bilan bir qatorda raqamli san’at, 3D grafika, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan san’at asarlari kabi yangi yo‘nalishlar bilan boyimoqda. Raqamli texnologiyalar nafaqat ijod jarayonini yengillashtirmoqda, balki san’atni keng ommaga yetkazish va uni global madaniyat maydoniga olib chiqish imkoniyatini bermoqda. АННОТАЦИЯ. XXI ВЕК – ВЕК ИНФОРМАЦИОННЫХ И ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ, ПРИНЁСШИЙ ФУНДАМЕНТАЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ ПРАКТИЧЕСКИ ВО ВСЕ АСПЕКТЫ ЖИЗНИ ЧЕЛОВЕКА, В ТОМ ЧИСЛЕ И В СФЕРУ ИСКУССТВА. СЕГОДНЯ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО, НАРЯДУ С ТРАДИЦИОННЫМИ ФОРМАМИ, ОБОГАЩАЕТСЯ НОВЫМИ НАПРАВЛЕНИЯМИ, ТАКИМИ КАК ЦИФРОВОЕ ИСКУССТВО, 3D-ГРАФИКА И ПРОИЗВЕДЕНИЯ ИСКУССТВА, СОЗДАННЫЕ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА. ЦИФРОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ НЕ ТОЛЬКО ОБЛЕГЧАЮТ ТВОРЧЕСКИЙ ПРОЦЕСС, НО И ПРЕДОСТАВЛЯЮТ ВОЗМОЖНОСТЬ ДОНЕСТИ ИСКУССТВО ДО ШИРОКОЙ АУДИТОРИИ И ВЫВЕСТИ ЕГО НА МИРОВУЮ КУЛЬТУРНУЮ АРЕНУ. ABSTRACT. THE 21ST CENTURY IS THE CENTURY OF INFORMATION AND DIGITAL TECHNOLOGIES, WHICH HAS BROUGHT ABOUT FUNDAMENTAL CHANGES IN ALMOST ALL ASPECTS OF HUMAN LIFE, INCLUDING THE FIELD OF ART. TODAY, ALONG WITH TRADITIONAL FORMS, FINE ARTS ARE ENRICHED WITH NEW DIRECTIONS, SUCH AS DIGITAL ART, 3D GRAPHICS, AND WORKS OF ART CREATED USING ARTIFICIAL INTELLIGENCE. DIGITAL TECHNOLOGIES NOT ONLY FACILITATE THE CREATIVE PROCESS, BUT ALSO PROVIDE AN OPPORTUNITY TO BRING ART TO A WIDE AUDIENCE AND BRING IT TO THE GLOBAL CULTURAL ARENA. Kalit so‘zlar: Axborot, raqamli texnologiya, an’anaviy, 3D grafika, sun’iy intellekt. Ключевые слова: Информация, цифровые технологии, традиционные, 3D-графика, искусственный интеллект. Keywords: Information, digital technology, traditional, 3D graphics, artificial intelligence. Raqamli texnologiyalar tasviriy san’atda yangi bosqichni boshlab berdi. Grafik dizayn, raqamli rasm (digital painting), 3D modellashtirish, animatsiya, virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR) kabi yo‘nalishlar san’atning zamonaviy ko‘rimshlariga aylandi. Masalan, Adobe Photoshop, Procreate, Corel Painter, Blender kabi dasturlar rassomlarga o‘z g‘oyalarini elektron muhitda amalga oshirish imkonini beradi. Natijada ijodkorlar vaqt va material jihatidan tejamkorlikka erishmoqda. So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (AI) yordamida san’at asarlarini INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 911 yaratish yo‘nalishi keng rivojlanmoqda. Midjourney, DALL-E, Stable Diffusion kabi dasturlar yordamida foydalanuvchilar matn orqali suratlar yaratish imkoniyatiga ega. Bu jarayon rassomlik faoliyatining mazmunini kengaytiradi — endi inson va texnologiya hamkorligida yangi estetik shakllar paydo bo‘lmoqda. Shu bilan birga, bunday ijod shakllari san’atda mualliflik, original g‘oya va yaratuvchanlik masalalarini qayta ko‘rib chiqishga undamoqda. Ko‘plab tadqiqotchilar raqamli san’atni an’anaviy san’atning davomchisi sifatida ko‘radi. Chunki unda ham estetik did, rang uyg‘unligi, kompozitsiya, g‘oya va badiiy mahorat asosiy o‘rinda turadi. Farqi shundaki, ijodkor endilikda cho‘tka yoki bo‘yoq emas, balki raqamli vositalar orqali o‘z g‘oyasini ifodalaydi. Bunda san’at asarining raqamli estetikasi shakllanadi — bu texnologik vositalar orqali inson hissiyotlarini, go‘zallik va mazmunni raqamli ifoda shakliga keltirishdir. Bugungi kunda tasviriy san’at ta’limida raqamli texnologiyalardan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Talabalarga grafik dizayn, kompyuter grafikasi, 3D modellash kabi fanlar o‘rgatilmoqda. Bu ularning kreativ fikrlashini, zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, raqamli san’at onlayn platformalar orqali (masalan, Behance, ArtStation, DeviantArt) global miqyosda tanilish imkonini beradi. Bu esa yosh rassomlar uchun katta ijodiy maydon yaratadi. O‘zbekistonda ham raqamli san’atga qiziqish ortib bormoqda. Yosh rassomlar zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirib, milliy madaniyat va qadriyatlarni raqamli ifoda orqali dunyoga namoyon etmoqdalar. Kelajakda raqamli san’at bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlari, raqamli muzeylar, virtual ko‘rgazmalar tashkil etilishi ushbu yo‘nalishning yanada keng rivojlanishiga turtki beradi. Raqamli san’at (digital art) - bu kompyuter, planshet, grafik dasturlar yoki sun’iy intellekt yordamida yaratilgan tasviriy san’at yo‘nalishidir. San’atshunos olim L. Manovich o‘zining “The Language of New Media” (2001) asarida raqamli san’atni “media-madaniyat” mahsuli sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, raqamli san’at - bu inson tafakkuri va texnologiya sintezining mahsuli bo‘lib, an’anaviy san’at chegaralarini kengaytiradi. Raqamli san’atning asosiy xususiyatlari. Interaktivlik - tomoshabin va asar o‘rtasidagi faol o‘zaro ta’sir. Virtual muhit - asar real fazoda emas, balki raqamli makonda mavjud. Ko‘p funksionallik - rasm, video, animatsiya, 3D modellami o‘z ichiga oladi. Immersivlik - tomoshabinni san’at olamiga “sho‘ng‘ituvchi” texnologik ta’sir. Tasviriy san’atda raqamli vositalarning joriy etilishi natijasida yangi ijodiy yo‘nalishlar vujudga keldi. Digital painting (raqamli rasm chizish) - Procreate, Photoshop, Krita kabi dasturlarda elektron cho‘tka yordamida yaratilgan asarlar. 3D modeling va animatsiya - Blender, ZBrush, Maya kabi dasturlar yordamida uch o‘lchamli shakllar va harakatli tasvirlar yaratish. Al-art (sun’iy intellekt san’ati) - Midjourney, DALL-E, Leonardo AI dasturlari orqali so‘z orqali tasvir yaratish. NFT (nonfungible token) - raqamli san’at asarlarini blokcheyn texnologiyasi orqali himoya qilish va sotish tizimi. Bularning barchasi rassomlikni nafaqat ijodiy faoliyat, balki innovatsion iqtisodiyotning bir qismi sifatida shakllantirmoqda. O‘zbekistonda raqamli texnologiyalar asosida san’atni rivojlantirish bo‘yicha dastlabki qadamlarga guvoh bo‘lyapmiz. Yosh rassomlar raqamli rasm chizish, dizayn, 3D animatsiya, grafik vizualizatsiya sohalarida faoliyat yuritmoqda. O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti, ChDPU, TATU, O‘zbekiston Badiiy akademiyasi qoshidagi ta’lim muassasalarida raqamli san’atga oid yo‘nalishlar joriy etilmoqda. Kelajakda raqamli muzeylar, virtual ko‘rgazmalar va NFT galereyalar tashkil etilishi milliy san’atni xalqaro maydonga olib chiqish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Raqamli texnologiyalar tasviriy san’atni yangi bosqichga olib chiqdi. Endilikda san’at nafaqat ko‘rish, balki interaktiv ishtirok, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 912 hissiy tajriba va texnologik ifodaning birligiga aylandi. Raqamli san’at - bu inson tafakkuri, madaniy meros va texnologiyaning sintezi bo‘lib, u kelajakda san’atshunoslikning yetakchi yo‘nalishlaridan biriga aylanishi shubhasiz. Shunday ekan, yosh rassomlar raqamli vositalarni ijodiy o‘zlashtirish orqali nafaqat zamonaviy san’at rivojiga, balki O‘zbekiston madaniy imijining mustahkamlanishiga ham hissa qo‘shadilar.So‘nggi tadqiqotlardan yangi ma’lumotlar. “Generative artificial intelligence, human creativity, and art” — bu maqolada matndan tasvirga avtogen AI vositalarining inson ijodkorligi va yaratuvchanlik salohiyatiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, matn asosida rasm yaratish vositalari rassomlarning ijodiy unumdorligini (productivity) taxminan 25 % ga oshiradi va tomoshabinlar orasida asarning ko‘proq “sevimli” bo‘lish ehtimolini 50 % ga ko‘taradi. Shu bilan birga, mazmun yangiligi (content novelty) bosqichma-bosqich oshsa-da, estetik (visual) yangilik pasayishda bo‘lishi kuzatiladi. Systematic review of empirical research on AI in fine arts — Computers in Human Behavior jurnali maqolasi 44 eksperimental va empirik tadqiqotni ko‘rib chiqadi. Unda aniqlangan asosiy xulosalar: AI vositalari san’at jarayonlarida, san’at tadbirlarida va asarlarni tahlil qilishda keng qoTlanilmoqda; ko‘pchilik odamlar inson tomonidan yaratilgan san’at va AI tomonidan yaratilgan san’at orasidagi farqni tashxis eta olmaydi; ammo ba’zan inson yaratuvchiligi yuqoriroq baholanadi. “The Development Trend of Digital Art in the Age of Artificial Intelligence” — Xitoyda olib borilgan ushbu tadqiqot raqamli san’at va sun’iy intellekt integratsiyasining yana ham kengayishini ko‘rsatadi. Ushbu maqola AI ijodini “intelligent, autonomous va diversified” (aqlli, avtonom va xilma-xil) qilish tendensiyasini ta’kidlaydi. “Digital and AI transformation in the contemporary art industry in China” — Xitoyda digitAI (raqamli + AI) integratsiyasi tahlil qilingan. Ushbu sohada hukumat siyosati, normativ huquqiy me’yorlar va professional amaliyotlar muhim rol o‘ynaydi. 2016-2023 yillar orasida siyosiy rag’batlar kuchayib, AI vositalarining san’at sohasi amaliyotlariga, shuningdek, san’at tashkilotlarida raqamli texnologiyalar integratsiyasiga bo‘lgan talab oshganligi qayd etilgan. “Foregrounding Artist Opinions: A Survey Study on Transparency, Ownership, and Fairness in AI Generative Art” — bu tadqiqot 459 rassom ishtirokida o‘tkazilgan. U rassomlarning AI yordamida san’at yaratishda shaffoflik, mualliflik huquqi va adolat tushunchalari bo‘yicha qanday fikrlarda ekanligini o‘rganadi. Odamlarning ko‘pchiligi AI modelini tayyorlashda ishlatilgan resurslar haqida ma’lumot berilishi zarur deb hisoblaydi va AI chiqargan asarlarning kimga tegishli bo‘lishi (mualliflik, huquqiy egalik) kabi masalalar muhokamada ekanligini ko‘rsatadi. “Advances in 3D Neural Stylization: A Survey” — neural tarmoqlar yordamida 3D obyekt va sahna stilizatsiyasi bo‘yicha so‘nggi metodologiyalar tahlil qilingan. Bu tip texnologiyalar tasviriy san’atda 3D modellash, virtual muhitlar va interaktiv san’at asarlari yaratishda muhim omilga aylanmoqda. O‘zbekiston kontekstidagi tadqiqotlar: “Improving the Digital Management System in Cultural and Art Institutions in Uzbekistan” — mamlakatdagi madaniyat va san’at institutlarida raqamli boshqaruv tizimlarini yaxshilash zarurligi, shaffoflik va moliyaviy samaradorlikka erishish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. “The Role of Street Art as a Language of Innovation in Uzbekistan’s Architectural Practices” — Toshkent va boshqa shaharlar misolida ko‘cha san’ati (street art) va arxitektura bilan integratsiyasi, shahar identiteti, madaniy ko‘rinish va kreativ innovatsiya jihatidan tahlil qilingan. “The Influence of Ikat and Color Palette on Traditions and Modernity in Uzbekistan” — O‘zbekistonda an’anaviy naqsh va rang palitrasi (xususan ikat matolari) zamonaviy arxitektura va dizayn ichida qanday INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 913 o‘zgarishlar, yangicha ifodalar paydo bo‘layotgani tahlil etilgan. 1. Mualliflik huquqi va etik masalalar — AI yordamida yaratilgan san’at asarlarida kim muallif? Rassommi, AI dasturimi? Rassomlarning shaxsiy ijodiy huquqlari, ma’lumotlar bazalaridan foydalanish, dataset yaratishda ijodkorlarning roziligi va foydasi kabi savollar hozirgi paytda muhim ilmiy va huquqiy muhokamalarga sabab. Estetik yangilik va kreativ diversifikatsiya — AI bilan yaratilgan asarlar estetik jihatdan yangicha bo‘lishi mumkinmi? Tadqiqotlar ko‘proq mazmun yangiligi (subject, g‘oya) bo‘yicha o‘sishni ko‘rsatmoqda, lekin ko‘zni tortuvchi, texnik va vizual yangilik (brush stroke, textural detail) jihatidan ba’zida stagnatsiya kuzatiladi. Yuqori tajribali rassomlar AI vositalari bilan ishlaganda bunday yangilikka erishish imkoniyati ko‘proq. Texnologik democratization — AI va raqamli san’at vositalarining ko‘plab rassomlar, ijodkorlar uchun yengillashuvi (arzon, foydalanishga qulay vositalar) butun dunyoda san’atni ommalashtirishga xizmat qilmoqda. Lekin narx, ta’lim, texnik infratuzilma va bilim resurslarining mavjudligi muhim rol o‘ynaydi.Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR/XR) san’at ko‘rgazmalari — COVID-19 pandemiyasidan keyin muzey va galereyalar kabi makonlar raqamli namoyish formatlariga moslashdi. AR/VR ko‘rgazmalarining “joyga bog‘liq” va “joyga bog‘liq bo‘lmagan” turlarini ajratish mumkin; mobil qurilmalar orqali ko‘rinadigan san’at, tashqi makonlarda joylashgan AR san’at kabi formatlar ta’siri kuchli bo‘ladi. Madaniy identitet va an’analar bilan uyg‘unlik - raqamli vositalar va global tendensiyalar O‘zbekistonda an’anaviy san’at shakllari, naqshlar, ranglar va motivlar bilan uyg‘un ishlatilganda yanada boy va o‘ziga xos san’at asarlari yaratiladi. Naqshlar, matolar (ikat), milliy ornamentika, xalq tasvir san’ati elementlari raqamli usullarda qayta ishlanishi va global estetik maydonga chiqarilishi mumkin. QO‘LLANILGAN ADABIYOTLAR 1. Internet manbalari: www.artstation.com.www.behance.net, www.deviantart. com 2. Manovich. L. (2001). The Language of New Media. MIT Press. 3. Paul. C. (2015). Digital Art. Thames & Hudson. 4. Hasanov, B. (2022). Tasviriy san’atda innovatsion texnologiyalar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti. 5. Karimova, D. (2023). Raqamli san’at va zamonaviy estetika. Toshkent: San’at nashriyoti.