RANGTASVIR TA'LIMINI MODERNIZATSIYALASHNING ILMIY-METODIK ASOSLARI HAMDA KOLORIT VA TONALLIK ORQALI KASBIY KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 930 RANGTASVIR TA’LIMINI MODERNIZATSIYALASHNING ILMIY-METODIK ASOSLARI HAMDA KOLORIT VA TONALLIK ORQALI KASBIY KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH 1Baxriyev Ilhomjon Saidazimovich, 2Jabborova Gulsevar Hamza qizi, 3Kenjayeva Ruxshona Ulug’bek qizi 1Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va dizayn kafedrasi katta oʻqituvchisi 2,3Chirchiq davlat pedagogika universiteti San’atshunoslik fakulteti Tasviriy san’at va muhandistlik grafikasi yoʻnalishi 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17442046 Annotatsiya. Ushbu maqola O‘zbekiston tasviriy san’at pedagoglarini kasbiy tayyorlash tizimida rangtasvir fanini modernizatsiyalashning ilmiy-metodik asoslarini tadqiq etishga bag‘ishlangan. Tadqiqot natijasida an’anaviy, faqat klassik asarlar tahliliga asoslangan ta’lim modelining zamonaviy kasbiy kompetensiya talablariga mos kelmasligi asoslanadi. Muallif mazkur ta’lim modelini kompetensiyaga asoslangan va loyihaga asoslangan ta’lim metodologiyalari bilan integratsiyalashni taklif qiladi. Maqolada koloristik qobiliyat va tanqidiy tafakkur kabi asosiy kompetensiyalarni rivojlantirish uchun tatbiq etish mexanizmlari, shuningdek, baholash tizimini yakuniy natijadan ijodiy jarayon va rang-ton munosabatlarining tahliliga o‘tkazish usullari tahlil etiladi. Аннотация. Данная статья посвящена исследованию научно-методических основ модернизации преподавания дисциплины «Живопись» в системе профессиональной подготовки педагогов изобразительного искусства Узбекистана. В результате исследования обосновано, что традиционная модель обучения, основанная исключительно на анализе классических произведений, не соответствует современным требованиям профессиональных компетенций. Автор предлагает интеграцию данной модели с компетентностно-ориентированными и проектно-ориентированными методологиями обучения. В статье анализируются механизмы внедрения для развития ключевых компетенций, таких как колористические способности и критическое мышление, а также рассматриваются подходы к переориентации системы оценки с конечного результата на анализ творческого процесса и отношений цвета и тона. Annotation. This article is devoted to studying the scientific and methodological foundations for modernizing the teaching of the “Painting” discipline within the system of professional training of visual arts educators in Uzbekistan. The research substantiates that the traditional model of education, based solely on the analysis of classical artworks, does not meet the requirements of modern professional competencies. The author proposes integrating this model with competency-based and project-based learning methodologies. The article analyzes mechanisms for developing key competencies such as coloristic ability and critical thinking, as well as approaches for shifting the assessment system from evaluating final results to analyzing the creative process and the interrelation of color and tone. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 931 Kalit so‘zlar: Rangtasvir, Nazariya, Kolorit, Tonallik, Loyihalash, Yorug‘lik, Kompozitsiya, Ritm, Kasbiy ko‘nikma, Ta’lim. KIRISH Zamonaviy O‘zbekiston ta’lim tizimida, ayniqsa san’at sohasida, nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar va raqamli mahorat bilan uyg‘unlashtirish hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Mavjud an’anaviy Rangtasvir kurslari asosan klassik asarlar tahliliga asoslangan bo‘lib, bu yondashuv fundamental ahamiyatga ega bo‘lsa-da, bugungi kunda talab qilinadigan mustaqil ijodiy fikrlash, murakkab koloristik muammolarni yechish va vizual kommunikatsiya bo‘yicha kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun yetarli emas. Bu muammoning yechimi Rangtasvir fanini shunchaki ob’ektni tasvirlashdan, kompozitsion asosda rang va tonallikni boshqarish vositasiga o‘tkazishda ko’rinadi. Tadqiqotning maqsadi rangtasvir fanini o‘qitishda amaliy loyihalash modelini E.V. Shoroxovning kompozitsiya tamoyillari bilan uyg‘unlashtirib joriy etishning ilmiy-nazariy asoslarini ishlab chiqish hamda uning bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilari kasbiy ko‘nikmalarini shakllantirishdagi samaradorligini amaliy-metodik jihatdan asoslashdan iborat. Ilmiy yangiligi Rangtasvir fanini kolorit, tonallik va kompozitsion ritm sinteziga asoslangan yagona metodologik ramkada ko‘rib chiqishdir. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI An’anaviy rangtasvir ta’limi G.V. Beda, Ye.V. Sholoxov (Kompozitsiyaning asoslari) kabi olimlarning asarlarida o‘rganilgan bo‘lib, ko‘pincha buyuk rassomlar asarlaridagi yorug‘lik, havo perspektivasi va psixologik kayfiyatning ranglar yordamida ifodasini tahlil qilishga asoslanadi. Jumladan, I.I.Shishkinning manzaralarida tonal massalarning kompozitsiyaviy taqsimoti, V.D.Polenovda esa koloritning nozik munosabatlari va yorug‘lik-muvozanatning o‘ziga xos ritmik tuzilishi muhim sanaladi. Shoroxov o‘zining “Kompozitsiya asoslari” asarida kompozitsiyani rasm tekisligini tartibga solish va uning yaxlitligiga erishish vositasi sifatida ko‘radi. Bu nazariya rangtasvir uchun fundamental ahamiyatga ega, chunki kolorit yechimi faqat ranglar yig‘indisi emas, balki kompozitsiyaviy ritm asosida joylashtirilgan ton dog‘lari va rang massalarining tashkiliy tuzilmasidir. Ayniqsa, Delakrua ijodidagi kabi ritmning kompozitsiyaning butun tekisligini tartibga solish va yaxlitlikka erishishdagi roli rangtasvirda yorqin namoyon bo‘ladi. Akademik yo‘nalishdagi rassomlar ham kompozitsiyada geometrik naqshlar, ohang va rangning xayoliy kontrastlarini jiddiy hisobga olganlar. Shunday qilib, Rangtasvir ta’limini modernizatsiya qilishda Kompozitsiyaning tashkiliy qonuniyatlari, ayniqsa ritm, kolorit munosabatlarini yaratishning asosiy usuli sifatida integratsiyalanishi lozim. Metodologik asos sifatida amaliy loyihalash tanlandi, chunki u rangtasvir mahorati, ijodiy izlanish va rang-ton muammolariga tajribaviy yechim topishni birlashtirib, tanqidiy tafakkurni rivojlantirish uchun eng samarali usul hisoblanadi. MUHOKAMA VA NATIJALARNI MUHOKAMA QILISH Rangtasvir kursining yangi metodologiyasi amaliy loyihalash modeliga asoslanadi. Rangton muammosiga yo‘naltirish metodida talabalarga turli yorug‘lik manbalari (masalan, issiq lampa va sovuq kundan yorug‘lik) ta’sirida bir xil ob’ektning turli koloristik yechimlarini topish vazifasi qo‘yiladi. Bu ularni ob’ektni ko‘rganidek emas, balki uni qanday tonal va koloristik munosabatlar orqali ifodalash mumkinligi haqida mustaqil fikrlashga majbur qiladi. Shuningdek, INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 932 loyihalar doirasida raqamli rangtasvir vositalaridan foydalanib, talabalar yaratilgan asarning tonal tahlili va koloristik gammasini o‘rganishadi. Bu ularga o‘z ishlarida kolorit va tonallikni qanday boshqarayotganini ilmiy tekshirish imkonini beradi, texnik to‘siqni yengib, to‘g‘ridanto‘g‘ri rang muammolariga e’tibor qaratishga yordam beradi. Bundan tashqari, rangtasvirda kolorit va kompozitsiyaviy yaxlitlik sintezi muhimdir. E.V. Shoroxov ta’kidlaganidek, kompozitsiya rasm tekisligini tartibga soladi. Rangtasvirda bu rang massalarining tashkiliy tuzilishini anglatadi. Rangtasvir mashg‘ulotlarida talabalar asosiy koloristik dog‘larni (masalan, yorug‘lik, yarimsoya va soya ranglari) xuddi kompozitsion elementlardek ko‘rib, ularni ritmik tartibda joylashtirishni o‘rganishlari kerak. Bu yondashuv orqali rang munosabatlari, hatto minimal farqlar bilan ham, rasmning tonal va koloristik yaxlitligini ta’minlaydi. Akademik maktabda ko‘rilganidek rangning xayoliy kontrastlarini ritmik asosda tarqatish orqali yorqin va ta’sirchan rangtasvir yechimiga erishiladi. Ushbu metodologiyani mustahkamlash uchun baholash jarayonga asoslanishi lozim. Baholash kolorit yechimlarini izlash, tonal eskizlar, rang sxemalarini yaratish, raqamli tahlil natijalari hamda ijodiy jarayon va eksperimentga qaratilishi lozim. Bu usul talabalarni faqat “chiroyli” nusxa ko‘chirishdan emas, balki rangtasvir muammosini ilmiy-metodik yechishga o‘rgatadi. XULOSA Rangtasvir fanining markaziy o‘rni bo‘lajak o‘qituvchilarni zamonaviy mehnat bozorida raqobatbardosh kadrlar qilib tayyorlash uchun kurs mazmunini tizimli takomillashtirishni taqozo etadi. Asosiy ilmiy natijalar quyidagilardir bo’lishi mumkun, amaliy loyihalash koloristik qobiliyat va tanqidiy tafakkurni rivojlantirishning asosini tashkil etadi. Rangtasvir metodikasini E.V. Shoroxov kabi yetakchi nazariyotchilarning kompozitsiyaviy yaxlitlik, ritm va xayoliy kontrastlar tamoyillari bilan birlashtirish orqali rang-ton munosabatlarini boshqarish bo‘yicha yuqori kasbiy ko‘nikma shakllantiriladi. Kurs mazmuni an’anaviy realizmga asoslangan tahlildan kolorit muammolarini ilmiy-ijodiy yechishga yo‘naltiriladi. O‘quv adabiyotlarini Amaliy Loyihalash tamoyillariga tayanib yangilash va ularga kompozitsiyaviy ritmni rang massalari orqali ifodalash bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni kiritish. 2. Professor-o‘qituvchilarning raqamli rangtasvir tahlil vositalari va yangi metodologiyani o‘zlashtirishlari uchun malaka oshirish dasturlarini yo‘lga qo‘yish va ta’lim jarayonida klassik rangtasvir asarlarini ularning kolorit va tonal muammolariga kompozitsion ritm orqali qanday ixtiroiy yechim topgani nuqtai nazaridan o‘rgatish amaliyotini kengaytirish. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Shoroxov E.V. Kompozitsiya asoslari: Pedagogika institutlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. – M.: Ma’rifat, 1979. (Foydalanilgan ma’lumotlar asosida kiritildi). 2. Mirziyoyev Sh. M. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi (2020-yil 24-yanvar). – Toshkent, 2020. 3. Baxriyev I.S. Rangshunoslikning bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining manzara kompozitsiyasini tuzish va tasvirlashdagi ijodiy kompetensiyalarini rivojlantirishdagi ahamiyati // Kasb-hunar ta’limi = Профессиональное образование = Professional education: ilmiy-uslubiy, amaliy, ma’rifiy jurnal. – 2025. – № 6.1. – С. 198–206. 4. Baxriyev I.S. Future figurative art to their teachers landscape composition to compose and to describe to teach creative competencies develop methodology EDUVISION: Journal of INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 933 Innovations in Pedagogy and Educational Advancements. – 2025. – Vol. 01, Issue 06. – June. – ISSN (E): 3061-6972 5. Baxriyev I.S. Tasviriy san’at o‘qituvchilarini pedagogik faoliyatga tayyorlashda manzara kompozitsiyasining o‘rni // Journal of IQRO – Журнал Иқро – IQRO jurnali. – 2024. – Vol. 13, Issue 01. – ISSN: 2181-4341. – С. 7–11. 6. Baxriyev, I. (2023, December). BO ‘LAJAK TASVIRIY SAN’AT O ‘QITUVCHILARINI O ‘QITISHDA IJODIY RIVOJLANISHNING O ‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01). 7. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). COMPOSITION AND IMPROVEMENT OF METHODOLOGY OF DESCRIPTION IN THE PROFESSIONAL TRAINING OF FUTURE FINE ART TEACHERS FOR PEDAGOGICAL ACTIVITY. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 60-62. 8. Baxriyev, I. S. (2021). RANGTASVIR ASARI ISHLASHDA KOMPOZITSIYA FANINING MUHUM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 2(12), 315-322. 9. Saidazimovich, B. I., & Saidazimovich, B. I. (2021). THE ROLE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 9(7), 63-66. 10. Baxriev, I. S. (2022). TASVIRIY SAN’AT RIVOJIDA KOMPOZITSIYANING AHAMIYATII. Academic research in educational sciences, 3(6), 818-823. 11. Baxriyev, I. S. (2023). SAN’AT ASARLARIDA KOMPOZITSIYA VA UNING MUHIM AHAMIYATI. Academic research in educational sciences, 4(6), 256-262. 12. Bakhriev, I.(2023). SCIENTIFIC THEORETICAL BASIS OF TEACHING YOUNG STUDENTS TO DESCRIBE LANDSCAPE COMPOSITION. European International Journal of Pedagogics, 3(02), 47-53. 13. Бахриев, И. (2020). РИВОЯТЛАРНИНГ САНЪАТ АСАРЛАРИДАГИ ТУТГАН УРНИ ВА УНИНГ БАРКАМОЛ ЁШЛАРНИ ТАРБИЯЛАШДАГИ АХДМИЯТИ. Academic research in educational sciences, (2), 286-295. 14. Baxriyev, I. S. (2021). THE IMPORTANCE OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN THE TEACHING OF FINE ARTS. Экономика и социум, (9 (88)), 28-32. 15. Baxriyev, I. S. (2021). PROBLEM EDUCATIONAL TECHNOLOGY IN TEACHING FINE ARTS LESSONS. Экономика и социум, (9 (88)), 33-35. 16. Султанов, Х. Э., Марасулова, И. М., Махмудов, М. Ж., & Бахриев, И. С. (2020). На пути совершенствования изобразительного искусства в непрерывном образовании: из опыта работы. Academic research in educational sciences, (4), 231-237. 17. Ugli, A. N. N., Saidazimovich, B. I., & Jabbarovich, M. M. (2020). Muhandislik grafikasida multimediyaning tutgan o'rni. Academic research in educational sciences, (4), 639-646. 18. Saidazimovich, B. I. (50). 50 YEARS OF THE XX CENTURY THE DEVELOPMENT OF THE UZBEK LANDSCAPE GENRE