UMUMTA'LIM MAKTABLARIDA TASVIRIY SAN'AT DARSLARIDA MANZARA KOMPOZITSIYASINI O'RGATISHNING AMALDAGI HOLATI VA TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 951 UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA TASVIRIY SAN’AT DARSLARIDA MANZARA KOMPOZITSIYASINI O‘RGATISHNING AMALDAGI HOLATI VA TAHLILI Xamraqulova Muqaddam Tojiqoʻzi qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti doktaranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17443978 Annotatsiya. Maqolada umumta’lim maktablarida tasviriy san’at darslarida manzara kompozitsiyasini o‘rgatishning amaldagi holati tizimli tahlil qilinadi. O‘quv-metodik ta’minot, o‘qituvchilarning metodik savodxonligi, o‘quvchilar ijodiy-tasavvur va kompozitsion fikrlash ko‘nikmalari hamda dars jarayonida AKT va grafik dasturlardan foydalanish amaliyoti o‘rganiladi. Muammo-yechim yondashuvi asosida mavjud kamchiliklar aniqlanib, kompetensiyaga yo‘naltirilgan, bosqichma-bosqich va STEAM integratsiyasiga tayangan metodik takliflar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: manzara kompozitsiyasi, tasviriy san’at metodikasi, kompozitsion fikrlash, vizual savodxonlik, rubrik baholash, STEAM, kompetensiyaga yo‘naltirish. Аннотация. В статье проводится системный анализ текущего состояния преподавания пейзажной композиции на уроках изобразительного искусства в общеобразовательных школах. Изучаются учебно-методическое обеспечение, методическая грамотность преподавателей, творческое воображение и навыки композиционного мышления учеников, а также практика использования ИКТ и графических программ в образовательном процессе. На основе подхода «проблемарешение» выявляются существующие недостатки и разрабатываются методические рекомендации, ориентированные на компетенции, поэтапные и с опорой на интеграцию STEAM. Ключевые слова: композиция пейзажа, методика изобразительного искусства, композиционное мышление, визуальная грамотность, рубричная оценка, STEAM, ориентация на компетенции Abstract. The article presents a systematic analysis of the current state of teaching landscape composition in visual arts lessons at general education schools. It examines educational and methodological support, teachers' methodological proficiency, students' creative imagination and compositional thinking skills, as well as the practice of using ICT and graphic software in the educational process. Based on the "problem-solution" approach, existing shortcomings are identified and methodological recommendations are developed that are competency-oriented, step-by-step, and based on STEAM integration. Keywords: landscape composition, art methodology, compositional thinking, visual literacy, rubric assessment, STEAM, competency-based approach Kirish Manzara (peyzaj) janri o‘quvchining tabiatni estetik idroki, fazoviy tasavvuri va kompozitsion tafakkurini rivojlantiruvchi asosiy vositalardan biridir. Maktab bosqichida manzara INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 952 kompozitsiyasini o‘rgatish faqat tasviriy ko‘nikmalarni emas, balki kuzatuvchanlik, vizual ma’lumotni tahlil qilish, ekologik ong va madaniy merosni qadrlash kabi transversal kompetensiyalarni ham shakllantiradi. Shu bois amaldagi holatni obyektiv baholash va metodik tizimni yangilash, ayniqsa, raqamli transformatsiya sharoitida dolzarbdir. Nazariy-metodik asoslar (qisqacha) 1. Estetik-idrok nazariyasi: rang-nur, perspektiva, massalar muvozanati, ritm va kontrast kabi kompozitsion qonuniyatlar manzara qurilishida tayanch tushunchalardir. 2. Konstruktivizm va faoliyat yondashuvi: “o‘rganish – faol amaliyot” bog‘liqligi; o‘quvchi kuzatadi, tahlil qiladi, sinovdan o‘tkazadi va ijodiy yechim yaratadi. 3. Kompetensiyaga yo‘naltirish: bilim+ko‘nikma+munosabat sinerjisi; o‘lchanadigan indikatorlar va vazifa-namunalar bilan ta’minlanadi. 4. Ko‘rgazmali-AKT yondashuvi: referens-rasmlar, interaktiv maketlar, 3D/2D grafik dasturlari ko‘makchi vosita sifatida. 5. Baholash nazariyasi: kriterial (rubrik) baholash – ijodiy sifatni mezonlash, formatif (jarayon) va summativ (yakuniy) baholash muvozanati. Tadqiqot dizayni (model kuzatuv) • Qamrov: 24 ta maktab (shahar 12, qishloq 12); 5–7-sinf 612 nafar o‘quvchi (5sinf 212, 6-sinf 205, 7-sinf 195), 41 nafar tasviriy san’at o‘qituvchisi. • Usullar: dars kuzatuvi (n=96), ish daftarlarini kontent-tahlil, o‘qituvchi intervyusi (yarim tuzilmali), o‘quvchi ishlariga rubrik baholash (kompozitsiya, fazoviylik, rang uyg‘unligi, ijodkorlik – 4 band, 4 ballik Likert). • Cheklov: raqamlar tipik holatni modeli sifatida keltirilgan; hududlar kesimida farqlar bo‘lishi mumkin. Amaldagi holat: kuchli va zaif jihatlar 1. O‘quv-metodik ta’minot Kuchli tomonlar: • Bosqichma-bosqich perspektiva, ufq chizig‘i, old/orta/uzoq reja kabi asosiy mavzular rejalashtirilgan. • Tabiiy kuzatuv (plein-air) elementlari ayrim maktablarda mavjud. Muammolar: • Mavzular ko‘pincha “mashq yig‘indisi” ko‘rinishida, kompozitsion yechimga yo‘naltirilgan integratsiya sust. • Darslikdagi namunalar bilan cheklanib qolish; mahalliy landshaft, me’moriy meros, ekologik mavzular kam integratsiyalashadi. • AKT/grafik dasturlar (masalan, Tuxpaint, Krita, Inkscape/Illustratoralternativlar)dan foydalanish tizimli emas. 2. O‘qituvchilarning metodik savodxonligi Kuchli tomonlar: • Rangshunoslik, chizmachilik asoslari bo‘yicha tayanch bilimlar mavjud. • Ko‘plab o‘qituvchilar an’anaviy naturadan chizish va kompozitsiya eskizini qurish bosqichlarini yaxshi biladi. Muammolar: • Formativ baholash, rubrik tuzish, differensial topshiriqlarni loyihalash bo‘yicha bo‘shliqlar. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 953 • STEAM integratsiyasi (geografiya, biologiya, informatika bilan bog‘lash) kam. • Dars ssenariylarini kompetensiyaga yo‘naltirilgan loyiha-topshiriqlar bilan boyitish ehtiyoji. 3. O‘quvchi natijalari (rubrik sinovi – model) • Kompozitsiya (maks. 4): o‘rtacha 2,6; shahar 2,8 / qishloq 2,4. • Fazoviylik-perspektiva (4): o‘rtacha 2,4; tipik xatolar – ufq chizig‘ini noto‘g‘ri joylashtirish, masshtab muvozanati. • Rang uyg‘unligi (4): o‘rtacha 2,7; iliq-sovuq kontrasti va kolorit izchilligi notekis. • Ijodkorlik (4): o‘rtacha 2,5; referensga o‘ta qaramlik, individual yechimlarda ishonchsizlik. Xulosa: ijodiy-kompozitsion fikrlashni bir maromda rivojlantirish uchun bosqichli skafold, ko‘proq ochiq-oxirli vazifalar va jarayon bahosi zarur. 4. Dars jarayoni va vaqt resurslari • 45 daqiqalik darsda nazariya+eskiz+yakuniy ishlash to‘liq siklga sig‘maydi; “navbatdagi darsda davom” modeli qo‘llanadi, lekin yakuniy refleksiya qisqaradi. • Mavzu bloklari o‘rtasida metamaqsad (kompetensiya indikatorlari) aniq ko‘rinmay qoladi. 5. Resurslar va AKT • Oddiy qalam-akvarel mavjud; sifatli qog‘oz, marker, guash ta’minoti notekis. • AKTdan foydalanish ko‘proq proyektor-slaydlargacha cheklangan; interaktiv vektor/rastr dasturlarida “kompozitsiya maketi” qurish imkoniyati kam qo‘llanadi. • Ochiq manbali dasturlar (Krita, Inkscape) bilan ishlash bo‘yicha qisqa modul vaqti yetmaydi. Tahlil va muhokama 1. Mazmun integratsiyasi zarur: manzara – rang, shakl, ritm, perspektiva mavzularini ajratib o‘qitish emas, balki bir vazifa ichida kompleks qo‘llash lozim. 2. Kompetensiyalarni o‘lchash: ijodkorlik, kompozitsiya, fazoviylik, rang uyg‘unligi uchun 4–6 bandli rubriklar ishlab chiqilib, darsdan-darsga bir xil mezonlar bilan qo‘llanilganda rivojlanish chizig‘i ko‘rinadi. 3. Skafolding: 5-sinfda ko‘proq tayyor andozali maketlar, 6-sinfda variantli yechimlar, 7-sinfda mustaqil kompozitsion konsept. 4. STEAM bog‘lanishi: geografiyada o‘rganilgan relyef va iqlim zonalari bilan landshaft koloritini bog‘lash, informatikada piksel-vektor, qatlam (layer) tushunchalari bilan soddalashtirilgan kompozitsiya maketlarini yaratish. 5. Mahalliy kontekst: o‘z hududingiz landshafti (cho‘l-adirlari, bog‘-bog‘lar, suv havzalari, tarixiy me’moriy inshootlar) asosida kompozitsiya mavzulari – o‘quvchining motivatsiyasini oshiradi. 6. O‘qituvchi malakasi: rubrik tuzish, formatif baholash, AKT integratsiyasi bo‘yicha qisqa modul kurslari samarali. Takomillashtirilgan metodik yechimlar A) Bosqichma-bosqich (5–7-sinf) o‘qitish modeli Maqsadlar progressiyasi INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 954 • 5-sinf: kompozitsion joylashtirish asoslari (ufq, old/orta/uzoq reja), koloritning asosiy kontrastlari, referensdan ko‘chirmasdan soddalashtirish. • 6-sinf: ko‘p obyektli manzara, massalar muvozanati, ritm va diagonallar, kunduzshom koloritini taqqoslash. • 7-sinf: mavzuli manzara (mavsum, ob-havo, kayfiyat), ijodiy konsept va syujet elementlari, minimalistik va dekorativ yechimlar. Skafold amallari 1. Kuzatish-tahlil: 3–5 daqiqa – referens fotosurat/rasmda ufq, masshtab, ritmni belgilash. 2. Eskiz (thumbnail) seriyasi: 3–4 ta mayda eskiz, har biri 3–4 daqiqa – variant tanlash. 3. Rang sinov kartochkasi: iliq/sovuq palitra, asosiy-aksent rang. 4. Asosiy ish: 20–25 daqiqa – qatlamli ishlash: fondan (osmon, yer) detallar sari. 5. Refleksiya va formatif baho: 5 daqiqa – “Bugun nimani yaxshiladim?” savoli va 2 bandli o‘z-baholash. B) AKT va grafik dasturlar integratsiyasi • 5-sinf: Inkscape’da ufq + 3 reja blok-shakllari, soddalashtirilgan simmetriya. • 6-sinf: qatlamlarda (layer) tog‘ silsila, suv, vegetatsiya massalari; gradient bilan osmon. • 7-sinf: “kolorit eskizi”ni raqamli tayyorlab, an’anaviy bo‘yoqda yakunlash (mixed-media). • Ochiq manbali dasturlar bo‘yicha 4–6 soatlik mini-modul: interfeys, qatlam, shakl, rang-gradient, eksport. C) Rubrik baholash (namuna) Har indikator 0–4 ball: • Kompozitsion joylashtirish: ufq, masshtab, markaz/aksent, bo‘shliq muvozanati. • Fazoviylik: old-orta-uzoq reja ajratilishi, perspektiva uyg‘unligi. • Rang uyg‘unligi: kolorit izchilligi, kontrastlar, yorug‘lik-soya. • Ijodiy yechim: mavzuga mos g‘oya, ifoda usuli, original elementlar. Formatif dalillar: eskizlar, rang sinovlari, o‘z-baholash varaqasi (1–2 savol). D) Dars ssenariylari (qisqa) • “Mahalliy landshaftim” (5-sinf): 4 dars – kuzatish, eskiz seriyasi, rang sinovi, yakuniy ish. • “Yomg‘irdan keyin shom kolorit” (6-sinf): optik kuzatuvlar, sovuq-iliq kontrasti, aks-sado (suvdagi aks). • “Mavsum kayfiyati” (7-sinf): uch xil kolorit konsepti; biri an’anaviy, biri minimalistik. Kutiladigan natijalar va mezonlash • 8–10 haftalik sikl yakunida rubrik bo‘yicha o‘rtacha ball +0,6–0,9 bandga o‘sishi (model taxmin). • O‘quvchilarda o‘z-baholash va peer-review madaniyati shakllanadi. • O‘qituvchilarda darsni kompetensiya indikatorlari bilan loyihalash ko‘nikmasi kuchayadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 955 • AKT integratsiyasi tufayli vizual savodxonlik kengayadi; raqamli va an’anaviy texnikalar sintezi. Amaliy tavsiyalar 1. Metodik paket: dars ssenariylari, rubrik shablonlari, eskiz varaqalari, rang sinov kartalari. 2. Mini-kurslar: (a) rubrik-baholash, (b) AKT-grafik dasturlar, (c) STEAM integratsiyasi. 3. Resurs siyosati: minimal “kompozitsiya to‘plami” (qalin qog‘oz, sketchnote daftarcha, arzon bo‘yoq to‘plami) va ochiq dasturiy ta’minot bilan ta’minlash. 4. Mahalliy kontent: hududiy landshaftlar, me’moriy meros obyektlari asosida mavzular ro‘yxati. 5. Monitoring: chorakda bir marta portfoliolarni mezonlash; 5–7 sinf bo‘yicha indikatorlar xaritasi. 6. Hamkorlik: tasviriy san’at muzeylari, bog‘-parklar, tabiat qo‘riqxonalari bilan plein-air tadbirlar. 7. Inkluzivlik: moslashtirilgan asbob-uskunalar, ko‘rsatkichlar bo‘yicha differensial topshiriqlar. Xulosa Amaldagi holat shuni ko‘rsatadiki, manzara kompozitsiyasini o‘rgatishda asosiy mazmun mavjud bo‘lsa-da, kompetensiyaviy natijalarni kafolatlash uchun integratsiyalashgan yondashuv, rubrik baholash, AKT bilan boyitilgan dars ssenariylari va mahalliy kontekstga tayangan ijodiy vazifalarni kuchaytirish zarur. Taklif etilgan bosqichma-bosqich model, rubriklar va ssenariylar tizimli qo‘llanganda o‘quvchilarning kompozitsion fikrlashi, rang-kolorit idroki va ijodkorlik darajasi barqaror o‘sadi; o‘qituvchi esa darsni natijaga yo‘naltirilgan tarzda loyihalash imkoniga ega bo‘ladi. ADABIYOTLAR 1. Arnheim R. Art and Visual Perception: A Psychology of the Creative Eye. Berkeley: University of California Press, 1974. (Nazariy asoslar: vizual idrok va kompozitsiya) 2. Edwards B. The New Drawing on the Right Side of the Brain. New York: Tarcher/Putnam, 1999. (Rasm chizish metodikasi va idrok) 3. Locher P. The Aesthetics of Symmetry and Balance in Art // Empirical Studies of the Arts, 1996, №14(1), 25–34. (Kompozitsion muvozanat) 4. Housen A. Aesthetic Thought, Critical Thinking, and Transfer // Arts and Learning Research Journal, 2002, №18(1), 99–132. (Estetik tafakkur va o‘rganish) 5. National Core Arts Standards. Visual Arts—Creating, Presenting, Responding, Connecting. 2014. URL: https://www.nationalartsstandards.org (kompetensiyaga yo‘naltirilgan standartlar) 6. Hetland L., Winner E., Veenema S., Sheridan K. Studio Thinking 2: The Real Benefits of Visual Arts Education. Teachers College Press, 2013. (Studiyaviy fikrlash amaliyoti) 7. Efland A. Art and Cognition: Integrating the Visual Arts in the Curriculum. Teachers College Press, 2002. (Integratsiya va kognitiv asoslar) 8. Berger J. Ways of Seeing. London: Penguin, 1972. (Ko‘rish usullari va vizual savodxonlik) INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 956 9. Wiggins G., McTighe J. Understanding by Design. ASCD, 2005. (Natijaga yo‘naltirilgan rejalashtirish) 10. Eisner E. The Arts and the Creation of Mind. Yale University Press, 2002. (San’at va tafakkur)