GLOBALLASHTIRISH SHAROITIDA UZLUKSIZ TA'LIM

173 GLOBALLASHTIRISH SHAROITIDA UZLUKSIZ TA’LIM Roxat Boyqobilova Xalqaro innovatsion universitet dotsenti, falsafa fanlari nomzodi. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17445050 Annotatsiya. Ushbu maqolada bugungi kunda inson ma’naviyatiga qarshi yo’naltirilgan, bir qarashda arzimas bo’lib tuyuladigan kichkina xabar ham axborot olamidagi globallashuv shiddatidan kuch olib, ko’zga ko’rinmaydigan lekin zararini hech narsa bilan o’lchab bo’lmaydigan ziyon yetkazishi mumkinligi, jumladan, ma’naviy tahdidlarning bir ko’rinishi bo’lgan “ommaviy madaniyat” niqobidagi tazyiqlarning yoshlar ongiga ta’siri mamlakat taraqqiyoti uchun xavf solishi, shuningdek, globallashtirish sharoitida ta’lim sifatini oshirish haqida fikr yuritilgan. Kalit so‘zlar: globallashuv, uzluksiz ta’lim, xalqarolashuv, ijtimoiy taraqqiyot, pozitsion ta’lim, virtual mobillik, kattalar ta’limi, malaka oshirish. Globallashuv mamlakatlar va xalqlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni chuqurlashtirish va kengaytirish demakdir. Bunga zamonaviy aloqa vositalari, xususan, internet tarmog‘i yordam bermoqda. Globallashuv namoyon bo‘lishining eng muhim shakllari sifatida quyidagilarni e’tirof etish mumkin: jahonda ishlab chiqarishning rivojlanishi, jahon almashinuvining xalqarolashuvi, xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashishi, mamlakatlar o‘rtasida yangi aloqalarning rivojlanishi va hokazolatr. Bilim almashmasdan umumiy xalqaro makonni yaratish mumkin emas. Bu jarayonda uzluksiz ta’lim muhim o‘rin tutadi. Bundan tashqari, uzluksiz ta’lim mamlakatlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunishga yordam beradi. Ta’lim dunyoning axborot integratsiyasi sharoitida texnologiyalar transferi va xorijiy biznes tajribasini jalb qilishga xizmat qilmoqda. Global jarayonlar ijtimoiy hayotning barcha sohalarida o‘zgarishlar katalizatoriga aylandi. Hozirda yoshlarning diplomli bo‘lishi yetarli emas. Qobiliyat va malakalarga ega bo‘lish, dunyoning o‘zgaruvchanligiga moslashish qobiliyati, shuningdek, turli sohalardagi bilimlarni sintez qilishdan foydalangan holda yangi standart bo‘lmagan vazifalarni hal qilishga yordam beradigan xususiyatlarga ega bo‘lish va hokazolar muhim ahamiyatga ega. Ijtimoiy taraqqiyotning turli sohalaridagi faylasuflar, olimlar, tadqiqotchilarning keng doirasi globallashuvni ko‘plab muammolarni hal qilish uchun shunchaki imkoniyat yoki tayanch nuqtasi emas, balki eng avvalo, ayrim olimlar jamiyatda baxtli hayot kechirishning zaruriy sharti, deb hisoblaydigan muqarrar, haqiqat, qaytarilmas jarayon, hodisa sifatida qaraydi; boshqalar - buni insoniy muammolarning sababi deb bilishadi. Shu bilan birga, ko‘pchilik tadqiqotchilarni globallashuv - bu, albatta, zamonaviy hayotga sezilarli darajada ta’sir 174 ko‘rsatadigan va har bir inson manfaatlariga ta’sir qiluvchi jarayon, degan fikr birlashadi [8]. Globallashuv uzluksiz ta’limga bo‘lgan ehtiyojni rag‘batlantiradi, chunki u doimiylikni talab qiladi, tez o‘zgaruvchan mehnat bozori talablariga moslashish va onlayn kurslar, virtual mobillik va transmilliy ta’lim dasturlari orqali bilimga kirishni oshirish orqali raqobatbardoshlikni oshiradi. Uzluksiz ta’lim, o‘z navbatida, odamlarga global muammolarga moslashishga yordam beradi, xalqaro xabardorlikni rivojlantiradi va dunyoni har tomonlama tushunishga yordam beradi. Zamonaviy ta’lim tizimlarini yangilash yo‘llarini tahlil qilib, qiyosiy nazariyotchilar (faylasuflar, tarixchilar, sotsiologlar, pedagoglar, iqtisodchilar) terminologik paradigmada (pozitsion ta’lim, uzoq muddatli ta’lim, qo‘shimcha ta’lim, doimiy ta’lim, umrbod ta’lim) turli uslubiy va mafkuraviy qismlarda milliy ta’limning asosiy dinamikasi kontseptsiyasining mazmunini butun hayot davomida uzluksiz ta’lim strategiyasi sifatida taqdim etadilar. “Uzluksiz ta’lim” nazariyasiga aylantirilgan umrbod ta’lim zarurligi haqidagi g‘oya bugungi kunda butun dunyoda qabul qilingan. "Uzluksiz ta’lim" atamasi birinchi marta 1968 yilda YuNESKO Bosh konferensiyasi materiallarida ishlatilgan. Uzluksiz ta’limning maqsadi - shaxsni har tomonlama rivojlantirish (shu jumladan, o‘z-o‘zini rivojlantirish), uning biologik, ijtimoiy va ma’naviy imkoniyatlari va buning natijasida jamiyat madaniyatini saqlash va rivojlantirishning zarur sharti sifatida qaraladi [3]. Jahon miqyosida uzluksiz ta’limning shakllanishi va rivojlanishi 1970yillarning boshlariga to‘g‘ri keladi. Birinchi marta «uzluksiz ta’lim» tushunchasi YuNESKO forumida (1965) eng buyuk nazariyotchi P.Langrand tomonidan taqdim etilgan. Uning uzluksiz ta’lim haqidagi talqinida insonparvarlik g‘oyasi mujassam: barcha ta’lim asoslari markazida hayot davomida qobiliyatlarni har tomonlama rivojlantirish uchun sharoit yaratishi kerak bo‘lgan shaxs turadi. Shu tarzda tushuniladigan uzluksiz ta’lim inson shaxsi va uning faoliyatining ham individual, ham ijtimoiy tomonlarini integratsiyalashuvi muhim rol o‘ynaydigan umrbod jarayonni anglatadi. Kelajakda uzluksiz ta’lim kontsepsiyasi YuNESKO faoliyati tufayli xalqaro miqyosga ega bo‘ldi, u jamiyat rivojlanishining dinamik tabiati, doimiy tarkibiy qayta qurish va ish mazmunining o‘zgarishiga olib keladigan o‘zgaruvchan texnologiyalar bilan bog‘liq. 2000 yil iyun oyida Yevropa Kengashi a’zo davlatlarni umrbod ta’limni ta’minlash uchun o‘z vakolatlari sohalarida strategiya va amaliy choratadbirlar ishlab chiqishga chaqirdi [5]. 175 Hozirgi vaqtda uzluksiz ta’lim juda ko‘p ta’riflar kontekstida ko‘rib chiqiladi: "kattalar ta’limi" (kattalar ta’limi); "uzluksiz ta’lim" (uzluksiz ta’lim); "qo‘shimcha ta’lim" (qo‘shimcha ta’lim); "qayta tiklanadigan ta’lim" (takroriy ta’lim); "doimiy ta’lim" (doimiy ta’lim); "umrbod ta’lim" (umr bo‘yi ta’lim); "umr bo‘yi ta’lim" (umr bo‘yi ta’lim); "umr bo‘ylab ta’lim" (umr davomida o‘rganish), ommaviy ta’lim (xalq ta’limi) [6]. G‘arbda, asosan, uzluksiz ta’limni bildirish uchun ikkita atama qo‘llaniladi: "uzluksiz ta’lim (uzluksiz ta’lim) va "umrbod ta’lim (umr bo‘yi ta’lim), oxirgi paytlarda ikkinchisiga afzallik beriladi. Bu tushunchalar yangilik emas, ular 40 yildan beri keng qo‘llanilmoqda [2]. Shu bilan birga, uzluksiz ta’limning asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: 1) keng ma’noda savodxonlikka o‘rgatish (shu jumladan kompyuter, funktsional, ijtimoiy); 2) kasbiy tayyorgarlik, kasbiy tayyorgarlik, qayta tayyorlash, malaka oshirish (ish malakasini oshirish); 3) mehnat (hayotiy malaka) bilan bog‘liq bo‘lmagan umumiy madaniy qo‘shimcha ta’lim. Rasmiy, norasmiy va norasmiy ta’lim uzluksiz ta’limni ta’minlaydigan tashkiliy shakllar sifatida tan olinadi [6]. Shu bilan birga, uzluksiz ta’lim ham mavjud ta’lim tizimi elementlarining aloqasi va integratsiyasi vositasi, ham ta’limning turli bo‘g‘inlarini qayta qurishni tashkil etishning asosiy printsipi sifatida ishlaydi. Uzluksiz ta’lim sohasida etakchi tamoyillar ajralib turadi: insonparvarlik xarakteri, demokratiya (tenglik), umumiylik (butun aholini ta’limning turli tuzilmalari va darajalariga kiritish), integratsiya (an’anaviy va yangi turdagi rasmiy va norasmiy ta’lim tuzilmalari), moslashuvchanlik (o‘quv rejalari va dasturlari, o‘quv jarayonini tashkil etish usullarining muqobilligi), o‘quv jarayonining xilma-xilligi. shaxs hayoti, uning kasbiy va ijtimoiy faoliyati bilan) [1]. Natijada uzluksiz ta’lim tizimi uchta asosiy shartni ta’minlashi kerak: (1) umumiy va kasbiy ta’limning turli darajadagi ta’lim standartlari va dasturlari uzluksizligi; 2) umumiy taʼlimning ham yuqori darajasini, ham kasbiy raqobatbardoshlikni, mehnat bozori talablariga muvofiqligini taʼminlash maqsadida taʼlimni vaqtincha toʻxtatish va qayta tiklash, uning shaklini oʻzgartirish, individual taʼlim yoʻnalishini oʻzgartirish, malaka oshirish, qayta tayyorlash va boshqalar imkoniyati; 3) umuman ta’lim olish imkoniyatini bermaydigan tugallangan ta’lim dasturlari, ta’lim muassasalari, ta’lim yo‘nalishlari va turlarining yo‘qligi; 4) uzluksiz 176 ta’limning yetishmasligi. Globallashuv sharoitida uzluksiz ta’lim - bu insonning butun umri davomida o‘z-o‘zini rivojlantirishini qo‘llab-quvvatlovchi, globallashgan dunyoning tez o‘zgarishlari va muammolariga moslashish, bilimlarni yangilash va raqobatbardosh inson kapitalini shakllantirish imkonini beradigan yaxlit bilimlar tizimi. Bu o‘sib borayotgan raqobat va xalqaro hamkorlik sharoitida kasbiy faoliyat va ijtimoiy moslashuv uchun muhim bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarning doimiy yangilanishini ta’minlaydi. Har bir inson uchun umrbod ta’lim shunchaki ehtiyoj emas; endi bu zaruratga aylanib bormoqda, chunki u o‘zgaruvchan dinamik dunyoda yanada jadal professionallashtirish, ijtimoiylashuvni ta’minlab, professional va shaxsiy o‘sishga tinimsiz erishishga imkon beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Vozniuk O. Continuing education as the leading trend of the modern world. Andragogic Herald. 2012. Vol. 1. S. 50–57. 2. Jaman T. IN. Continuing education as the main system-forming factor of personality formation. Pedagogy of creative personality formation in higher and secondary schools. 2019. № 66 (1). S. 161–165. 3. Encyclopedia of Education. /ed. IN. G. Flint. Kyiv: Yurinkom Inter, 2021. 4. Malanyuk N. Continuing vocational education: characteristics and challenges of modernity. Scientific notes. Series: Pedagogical sciences. 2020. № (190). S. 109–113. 5. Memorandum of the Continuing Education Process of the European Union. Adukatar. 2006. № 2 (8). S. 25. URL: http://adukatar.net/wpcontent/ uploads/2009/12/Adu_8_Pages_24-27.pdf 4. 6. Pavlyk N. P. The content of the concept of continuous education. Actual problems in the education system: general educational institution – pre-university training – higher educational institution. 2016. S. 180–182. URL: http://idp.nau.edu.ua/conference.html. 7. Pinchuk E. A. Conceptual foundations and trends in the development of continuing education. Bulletin of NTUU «KPI». Philosophy. Psychology. Pedagogy: a collection of scientific works. 2011. № 1(31). S. 71–77. 8. Primakova V. IN. Continuing professional education of Ukraine in the conditions of a globalized world. Scientific Bulletin of Mukachevo State University, Series «Pedagogy and Psychology». 2019. № 2 (10). S. 41–43.